آشفتگی صنعت و نظام فیلمسازی در ایران
بسیاری از فیلمها از یاد میروند
عباس بهارلو
سال 1372 در یادداشت جلد نخست «فیلمشناخت ایران» در ضرورت تألیف «فیلمشناسی سینمای ایران»، که انتشار مجلدهای آن بیش از دو دهه است ادامه دارد، به سخنان چهار منتقد و نویسندۀ سینمایی متقدم اشاره کردم که یکی از آنها سالها پیش درگذشته بود و سه نفرشان کماکان پیگیر سینما بودند؛ اما امروز دیگر هیچکدام در میان ما نیستند. از آن چهار تن طغرل افشار، منتقدی که در نوع خود «پیشتاز» بود و عمر چندانی هم نکرد، گفته بود چون سینمای ایران نظر جدی مخاطبان را نمیگیرد نویسندگان سینماییِ همدورۀ او «سینما را کوچکتر از آن میدانستند که دربارۀ آن بحث شود». بهطوریکه تا اواخر دهۀ 1330، که عبدالحسین شعاعیتهرانی در صدد فراهمآوردن اطلاعاتی دربارۀ نام و مشخصات و خلاصۀ داستان فیلمهای سینمای ایران برآمد، چنین کاری عبث و نامأجور تلقی میشد. حتی مناظره و محاجۀ فرخ غفاری با هوشنگ کاوسی، در اواسط دهۀ 1340، نیز راه به جایی نبرد. غفاری معتقد بود که جمعآوری اسامی و مشخصات فیلمها، بهعنوان منبع و مصالح لازم، به تألیف تاریخ سینمای ایران کمک خواهد کرد؛ اما کاوسی بر این بود که اگر بنا باشد روزی تاریخ سینمای ایران نوشته شود اشاره به این
فیلمها باعث تأسف خواهد بود. البته بعدها این نزاع موافقان و مخالفان دیگری هم پیدا کرد؛ اگرچه بهتدریج به تعداد موافقان افزوده شد.
در جریان تألیف کُند و پُرریختوپاش جلد چهارم «فیلمشناخت ایران»، که سالها مایۀ اشتغالخاطر من بوده است، یادآوری و نقل کشمکشی که در بالا به آن اشاره کردم بارها پیش آمده است. من در طی این سالها همواره جانب نظر غفاری را گرفتهام و فکر میکنم به نوبت خودم در آن راه کوشیده باشم، اما پُر بیراه نمیدانم اگر بگویم زمینۀ لازم و اشتیاقی برای ادامۀ کار، آنهم بهصورت فردی، دیگر وجود ندارد. در بیش از دو سالی که وقتام پیوسته به سروساماندادن جلد چهارم «فیلمشناخت ایران» گذشت گاهی این فکر از خاطرم میگذشت که نکند حق با کاوسی بوده باشد؛ زیرا تألیف مجلد چهارم موانع زیادی داشت، میتوانست نداشته باشد، یا دستکم به این شدت دستوپاگیر نباشد. بدیهی است که این موانع ربطی به مخاطب ندارند و شرح ازسرگذراندن آنها ارزشی بر کتاب، اگر حقیقتاً ارزشی حاصل باشد، محسوب نمیشود. بیش از هر چیز این موانع را باید در آشفتگی صنعت و نظام فیلمسازی در ایران جست. بهرغم دایربودن سازمانها و نهادهای رسمیِ نظارت بر ساخت و تولید و نگهداری فیلم هنوز مقررات الزامآوری برای اخذ و ثبت اطلاعات کامل و جامع مربوط به تولیدات سینمایی وجود ندارد. آرشیو
فیلمخانه ملی ایران و بایگانیهای استودیوهای سینمایی و مراکز تولید فیلم هنوز به حد کفایت نیست و نشان و خبری از بسیاری از فیلمها در آنها وجود ندارد. در سالهای اخیر، بهدلیل تغییر در سازوکار تولید فیلم و سهولت دسترسی به امکانات فنی، آمار فیلمهای ساختهشده ناگهان افزایش پیدا کرده است، و بسیاری از سازندگان فیلمها در ثبت اطلاعات اثرِ خود در جایی نکوشیدهاند، و این همه به مخاطراتی که بر سرِ راه محققان و پژوهندگان سینمایی وجود دارد افزوده است. نه فقط اطلاعات مدون و قابلاعتمادی دربارۀ فیلمها فراهم نیست بلکه اغلب دسترسی به نسخهای از آنها نیز وجود ندارد. طبیعی است که در چنین بلبشویی بسیاری از فیلمها از یاد بروند و اثری از آنها باقی نماند. من، بر اساس تجارب گذشته، با اطلاع از موانع و محدویتهای رایج تألیف کتاب را آغاز کردم؛ هرچند در جریان کار به ابعاد واقعی آنها پی بردم.
ژان کلود کرییر گفته است وقتی تحصیلاتش را بهپایان رساند از عمر سینما بیشوکم پنجاه سال گذشته بود. نسل او استادان بزرگی را در سینما میشناختند که فعالیتشان را از دهۀ 1930 آغاز کرده بودند، و یکیشان رنه کلر بود که بهقول بونوئل جزو سه کارگردان تراز اولی بود که میتوانست هر اندیشهای را روی نوار فیلم ثبت کند؛ اما امروز در مدرسههای سینمایی تقریباً کسی ـ کرییر گفته است هیچکس ـ رنه کلر را نمیشناسد. این وضع کمابیش دربارۀکارگردانهای آلمانی همان دهه هم صدق میکند؛ کسانی مثل پابست، لانگ و مورنا. کرییر نتیجه گرفته است که «تصفیۀ» این فیلمسازان، به نحوی نامحسوس و نامریی، در مدرسههای سینمایی صورت گرفته است؛ اما گاهی پیش میآید که نام یکی از این کارگردانها، با نمایش یکی از فیلمهایش، بر سرِ زبانها میافتد و دربارۀ او و آثارش قلمفرسایی میشود؛ اگرچه این موضوع بهندرت اتفاق میافتد؛ زیرا سینما از هنگام تولد به ورطۀ فراموشی هم قدم گذاشته است.
این ادعا که فیلمسازان ما در شمار آن کارگردانهای بزرگ قرار بگیرند شاید گزاف به نظر برسد؛ اما هر چه باشند یا نباشند این کتاب قرار است حافظ نام و نشان فعالیت آنها باشد؛ قطعنظر از اینکه خود آنها چنین چیزی را بخواهند یا نخواهند. اشاره به چند نکته را لازم میدانم:
در ظرف بیستوچند سالی که سه مجلد از «فیلمشناخت ایران»، مربوط به سالهای 1309 تا 1382، منتشر شده است راه و روش تحقیق کمابیش روشن و قابلپیشبینی بود. باوجود منابع و مآخذ اندک، و گذشت سالیان دراز از ساختهشدن بسیاری از فیلمها، دسترسی به مشخصات هر فیلم و خلاصۀداستان آن دیریازود و با شکیبایی و مقداری دوندگی و گاه «سوخت عصبی» امکانپذیر میشد. خود سازندگان فیلمها یا نزدیکان و دوستداران آنها نیز از همراهیهای لازم دریغ نداشتند. بنابراین تصور این بود که هرچه به زمان حال نزدیکتر بشویم کار با سهولت و اطمینان بیشتری پیش برود و احتمال ابهام و لغزش نیز کمتر بشود، چون بهاندازۀ کفایت شواهد و منابع معتبر در دسترس خواهد بود؛ اما واقعیت خلاف این تصور را نشان داد. در تألیف مجلد چهارم، بهرغم تصوری که داشتم، خیلی زود دریافتم که موانع آنقدر زیاد هست که حد و اندازهای ندارد. فهرست اولیهای که از فیلمها تهیه کرده بودم گویای آن بود که تولیدات هر سال بین هشتاد تا صد فیلم است. به دلیل پیشرفتهای فنآوری دیجیتال (D- CINEAM) میزان فیلمهای تولیدشده افزایش نظرگیری را نشان میداد. سپس فهرست بلندبالای دیگری از
فیلمهایی گردآوردم که نه در سینماها بهنمایش عمومی درآمده بودند و نه از تلویزیون یا «شبکۀ نمایش خانگی» پخش و توزیع شده بودند. بسیاری از سازندگان این فیلمها را هم نمیشناختم، چون اغلب جوان و تازهنفس بودند. طبعاً بسیاری از آنها دفتر و دستک و تهیهکنندۀاسمورسمداری هم نداشتند. در ادارۀ صدور مجوز ساخت فیلمها نیز مسئولی پیدا نمیشد که، حتی به استناد نامههای اداریِ رسمی یا به سابقۀ دوستی، اطلاعاتی را ضمانت کند و پاسخگو باشد. واقعیت این بود که فیلمهایی ساخته شده بودند که جز در یک جشنواره یا به مناسبتی خاص در محفلی محدود در هیچ جای دیگری نمایش داده نشده بودند. فقط یک اسم بودند و دیگر هیچ، و چهبسا اگر در جایی، نظیر کتاب حاضر، ثبت نشوند همین اسم نیز دیریازود به طاق نسیان سپرده بشود. جستوجوی بیپایان من برای دستیابی به مشخصات این فیلمها و مطابقتدادن اطلاعات بهدستآمده از منابع گوناگون برای حصول نتیجۀاطمینانبخش منجر به درازاکشیدن تألیف کتاب شد، و وقت بسیاری از من و دوستانم را به هبا و هدر داد.
(بخشی از مقدمۀ کتاب در دست انتشار «فیلمشناخت ایران»)
سال 1372 در یادداشت جلد نخست «فیلمشناخت ایران» در ضرورت تألیف «فیلمشناسی سینمای ایران»، که انتشار مجلدهای آن بیش از دو دهه است ادامه دارد، به سخنان چهار منتقد و نویسندۀ سینمایی متقدم اشاره کردم که یکی از آنها سالها پیش درگذشته بود و سه نفرشان کماکان پیگیر سینما بودند؛ اما امروز دیگر هیچکدام در میان ما نیستند. از آن چهار تن طغرل افشار، منتقدی که در نوع خود «پیشتاز» بود و عمر چندانی هم نکرد، گفته بود چون سینمای ایران نظر جدی مخاطبان را نمیگیرد نویسندگان سینماییِ همدورۀ او «سینما را کوچکتر از آن میدانستند که دربارۀ آن بحث شود». بهطوریکه تا اواخر دهۀ 1330، که عبدالحسین شعاعیتهرانی در صدد فراهمآوردن اطلاعاتی دربارۀ نام و مشخصات و خلاصۀ داستان فیلمهای سینمای ایران برآمد، چنین کاری عبث و نامأجور تلقی میشد. حتی مناظره و محاجۀ فرخ غفاری با هوشنگ کاوسی، در اواسط دهۀ 1340، نیز راه به جایی نبرد. غفاری معتقد بود که جمعآوری اسامی و مشخصات فیلمها، بهعنوان منبع و مصالح لازم، به تألیف تاریخ سینمای ایران کمک خواهد کرد؛ اما کاوسی بر این بود که اگر بنا باشد روزی تاریخ سینمای ایران نوشته شود اشاره به این
فیلمها باعث تأسف خواهد بود. البته بعدها این نزاع موافقان و مخالفان دیگری هم پیدا کرد؛ اگرچه بهتدریج به تعداد موافقان افزوده شد.
در جریان تألیف کُند و پُرریختوپاش جلد چهارم «فیلمشناخت ایران»، که سالها مایۀ اشتغالخاطر من بوده است، یادآوری و نقل کشمکشی که در بالا به آن اشاره کردم بارها پیش آمده است. من در طی این سالها همواره جانب نظر غفاری را گرفتهام و فکر میکنم به نوبت خودم در آن راه کوشیده باشم، اما پُر بیراه نمیدانم اگر بگویم زمینۀ لازم و اشتیاقی برای ادامۀ کار، آنهم بهصورت فردی، دیگر وجود ندارد. در بیش از دو سالی که وقتام پیوسته به سروساماندادن جلد چهارم «فیلمشناخت ایران» گذشت گاهی این فکر از خاطرم میگذشت که نکند حق با کاوسی بوده باشد؛ زیرا تألیف مجلد چهارم موانع زیادی داشت، میتوانست نداشته باشد، یا دستکم به این شدت دستوپاگیر نباشد. بدیهی است که این موانع ربطی به مخاطب ندارند و شرح ازسرگذراندن آنها ارزشی بر کتاب، اگر حقیقتاً ارزشی حاصل باشد، محسوب نمیشود. بیش از هر چیز این موانع را باید در آشفتگی صنعت و نظام فیلمسازی در ایران جست. بهرغم دایربودن سازمانها و نهادهای رسمیِ نظارت بر ساخت و تولید و نگهداری فیلم هنوز مقررات الزامآوری برای اخذ و ثبت اطلاعات کامل و جامع مربوط به تولیدات سینمایی وجود ندارد. آرشیو
فیلمخانه ملی ایران و بایگانیهای استودیوهای سینمایی و مراکز تولید فیلم هنوز به حد کفایت نیست و نشان و خبری از بسیاری از فیلمها در آنها وجود ندارد. در سالهای اخیر، بهدلیل تغییر در سازوکار تولید فیلم و سهولت دسترسی به امکانات فنی، آمار فیلمهای ساختهشده ناگهان افزایش پیدا کرده است، و بسیاری از سازندگان فیلمها در ثبت اطلاعات اثرِ خود در جایی نکوشیدهاند، و این همه به مخاطراتی که بر سرِ راه محققان و پژوهندگان سینمایی وجود دارد افزوده است. نه فقط اطلاعات مدون و قابلاعتمادی دربارۀ فیلمها فراهم نیست بلکه اغلب دسترسی به نسخهای از آنها نیز وجود ندارد. طبیعی است که در چنین بلبشویی بسیاری از فیلمها از یاد بروند و اثری از آنها باقی نماند. من، بر اساس تجارب گذشته، با اطلاع از موانع و محدویتهای رایج تألیف کتاب را آغاز کردم؛ هرچند در جریان کار به ابعاد واقعی آنها پی بردم.
ژان کلود کرییر گفته است وقتی تحصیلاتش را بهپایان رساند از عمر سینما بیشوکم پنجاه سال گذشته بود. نسل او استادان بزرگی را در سینما میشناختند که فعالیتشان را از دهۀ 1930 آغاز کرده بودند، و یکیشان رنه کلر بود که بهقول بونوئل جزو سه کارگردان تراز اولی بود که میتوانست هر اندیشهای را روی نوار فیلم ثبت کند؛ اما امروز در مدرسههای سینمایی تقریباً کسی ـ کرییر گفته است هیچکس ـ رنه کلر را نمیشناسد. این وضع کمابیش دربارۀکارگردانهای آلمانی همان دهه هم صدق میکند؛ کسانی مثل پابست، لانگ و مورنا. کرییر نتیجه گرفته است که «تصفیۀ» این فیلمسازان، به نحوی نامحسوس و نامریی، در مدرسههای سینمایی صورت گرفته است؛ اما گاهی پیش میآید که نام یکی از این کارگردانها، با نمایش یکی از فیلمهایش، بر سرِ زبانها میافتد و دربارۀ او و آثارش قلمفرسایی میشود؛ اگرچه این موضوع بهندرت اتفاق میافتد؛ زیرا سینما از هنگام تولد به ورطۀ فراموشی هم قدم گذاشته است.
این ادعا که فیلمسازان ما در شمار آن کارگردانهای بزرگ قرار بگیرند شاید گزاف به نظر برسد؛ اما هر چه باشند یا نباشند این کتاب قرار است حافظ نام و نشان فعالیت آنها باشد؛ قطعنظر از اینکه خود آنها چنین چیزی را بخواهند یا نخواهند. اشاره به چند نکته را لازم میدانم:
در ظرف بیستوچند سالی که سه مجلد از «فیلمشناخت ایران»، مربوط به سالهای 1309 تا 1382، منتشر شده است راه و روش تحقیق کمابیش روشن و قابلپیشبینی بود. باوجود منابع و مآخذ اندک، و گذشت سالیان دراز از ساختهشدن بسیاری از فیلمها، دسترسی به مشخصات هر فیلم و خلاصۀداستان آن دیریازود و با شکیبایی و مقداری دوندگی و گاه «سوخت عصبی» امکانپذیر میشد. خود سازندگان فیلمها یا نزدیکان و دوستداران آنها نیز از همراهیهای لازم دریغ نداشتند. بنابراین تصور این بود که هرچه به زمان حال نزدیکتر بشویم کار با سهولت و اطمینان بیشتری پیش برود و احتمال ابهام و لغزش نیز کمتر بشود، چون بهاندازۀ کفایت شواهد و منابع معتبر در دسترس خواهد بود؛ اما واقعیت خلاف این تصور را نشان داد. در تألیف مجلد چهارم، بهرغم تصوری که داشتم، خیلی زود دریافتم که موانع آنقدر زیاد هست که حد و اندازهای ندارد. فهرست اولیهای که از فیلمها تهیه کرده بودم گویای آن بود که تولیدات هر سال بین هشتاد تا صد فیلم است. به دلیل پیشرفتهای فنآوری دیجیتال (D- CINEAM) میزان فیلمهای تولیدشده افزایش نظرگیری را نشان میداد. سپس فهرست بلندبالای دیگری از
فیلمهایی گردآوردم که نه در سینماها بهنمایش عمومی درآمده بودند و نه از تلویزیون یا «شبکۀ نمایش خانگی» پخش و توزیع شده بودند. بسیاری از سازندگان این فیلمها را هم نمیشناختم، چون اغلب جوان و تازهنفس بودند. طبعاً بسیاری از آنها دفتر و دستک و تهیهکنندۀاسمورسمداری هم نداشتند. در ادارۀ صدور مجوز ساخت فیلمها نیز مسئولی پیدا نمیشد که، حتی به استناد نامههای اداریِ رسمی یا به سابقۀ دوستی، اطلاعاتی را ضمانت کند و پاسخگو باشد. واقعیت این بود که فیلمهایی ساخته شده بودند که جز در یک جشنواره یا به مناسبتی خاص در محفلی محدود در هیچ جای دیگری نمایش داده نشده بودند. فقط یک اسم بودند و دیگر هیچ، و چهبسا اگر در جایی، نظیر کتاب حاضر، ثبت نشوند همین اسم نیز دیریازود به طاق نسیان سپرده بشود. جستوجوی بیپایان من برای دستیابی به مشخصات این فیلمها و مطابقتدادن اطلاعات بهدستآمده از منابع گوناگون برای حصول نتیجۀاطمینانبخش منجر به درازاکشیدن تألیف کتاب شد، و وقت بسیاری از من و دوستانم را به هبا و هدر داد.
(بخشی از مقدمۀ کتاب در دست انتشار «فیلمشناخت ایران»)
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.