درباره رمان «ردای یونانی» آملی نوتومب
گذشته تنها و آینده تنهاتر
آرمان صالحی
نویسندهای از طرف آیندگان دزدیده میشود و به آینده میرود. اما او با آینده روبهرو نمیشود. او فقط با فردی از آینده روبهرو میشود. اکثر رمان، دیالوگهای بین او و کسی از آینده است. نویسنده فقط از طریق دیالوگ با جهان آینده آشنا میشود. نه لمس میکند، نه تصویری میبیند. دیالوگهایی که او را شخصا خطاب قرار میدهند درواقع جهان آینده با فرم و ترتیبی برایش تصویر میشود که شخصیت او در جستوجویش هست. یعنی ممکن بود اگر کسی دیگر دزدیده میشد چون به دیالوگها پاسخ دیگری میداد و سوالهای دیگری میپرسید شناخت متفاوتی از جهان آینده پیدا میکرد. یعنی با اینکه دیالوگ همه چیز را سریعتر و قطعیتر به شناخت میرساند اما همه چیز را متغیرتر و شکبرانگیزتر هم میکند. اتفاق جالب آن است که کسی که از گذشته میآید برای اثبات جواب و سوالش و نحوه استدلالش به دنیایی که در آن میزیسته و فرهنگش وابسته نیست میتواند بازتر بیندیشد. ولی کسی که از طرف آینده است طوری حرف میزند که انگار زبان حرفزدنش وابسته به دنیایی است که در آن زندگی میکند و پیشرفت هوشش از پیشرفت جهانش بهره میگیرد. با اینکه فرم رمان دیالوگ است. و دیالوگ یعنی هر عنصری را میتوان تصادفی با فیگور مناسبی وارد جریان کرد؛ چون دیالوگ یعنی هر سوالی بیشمار جواب دارد و هر جوابی بیشمار نکته برای سوال بعدی. اما آملی نوتومب با فاصله و با نظمی خاص، ویژگیهای مشخصی برای جهان آینده به مخاطب القا میکند که آرامآرام دیالوگها بر اساس این قوانینی که وارد رمان شدهاند شکل میگیرند. این ترتیب به گونهای است که هر ویژگی جهان آینده و هر قانون در میان حرفهایی آشکار میشود که دردناک و تاثیرگذار به نظر بیاید. نوعی تدوین تیزهوشانه که این قوانین را با اینکه ساختگی هستند اما منقلبکننده به نظر میرساند. آملی نوتومب از آن معدود رماننویسانی است که رمانهایش قوانین میسازند. کلمه و فضای منحصربهفرد میسازند و پیوندهای رمان بر اساس این ساختهها شکل میگیرد. مثلا در رمانهای دیگرش پنکه، معنایی خاص پیدا میکند و در سرتاسر رمان مثل یک قانون در هر جا واکنشی تولید میکند. این قوانین و مفاهیم و کلمات جدید، بیاعتنا به شرایط اجتماعی و پتانسیلهای سیاسی نیست. چیزی که رمان ایرانی کم دارد و هم آن را رمانی غیراجتماعی و غیرتنیده با فضای ایران میکند و هم آن را در تولید یک جهان کامل با خواص منحصربهفرد خودش ناتوان میکند؛ زیرا سوءتفاهم ذهن ایرانی این است که جهان مجزا ساختن در رمان در تناقض با پیوند رمان با فضای اجتماعی و سیاسی بیرون رمان است. اما آنچه این ویژگی نوتومب را برجسته نمیسازد و تنها با خواندن چند کتاب از او در ذهن خوانندگانش جا میافتد جنس طنزی است که او دارد. طنز نوتومب نیش میزند و تکه تصویرهای درخشان میسازد. اما طنز وی تحلیل نمیکند. پیش برنده قصه نیست. و لایهای جز لایه قصوی رمان را درگیر میکند. اما نکته مهمتر این است که نوتومب قبل از اینکه طناز و خلاق باشد موقعیت و فرم رمانش را طوری بنا میکند که کارهایی که از طرف سیاست و نظامها و قدرتها در رمان بازتاب میشوند خودبهخود در زاویه دیدی قرار بگیرند که بیدستمالی نویسنده پر از پتانسیل طنز باشند. در ردای یونانی بحث بر سر هوش بین انسانی از گذشته و انسانی از آینده بخش مهمی از دیالوگها را اشغال کرده است. به عقیده یکی از این دو، هوش به معنای فقط خلق کردن است. در عین حال سرتاسر رمان پر از جوابهای هوشمندانهای است که خواننده را راضی به این میکند که باهوشی آنها را تایید کند. و حتی رمان ردای یونانی بیش از اینکه خلق کردن باشد در راستای جوابهای هوشمندانه شکل میگیرد و همین جوابها میتوانند البته منجر به خلق کردن هم شوند. پس جوابهای هوشمندانه چه رابطهای با خلق کردن و هوش دارند؟ این تناقض درونی رمان درمورد هوش نکته مهمی است. در ادامه دیالوگهای مختص به هوش بحث بر سر این است که خود خلق کردن معنای دقیقش چیست. درواقع در رمان، آیندگان کاری میکنند که خلق شگفتانگیزی است اما طبق معیار نویسنده دزدیده شده خلق کردن نیست. رگه علمی تخیلی رمان نوتومپ هرگز باعث نشده از شخصیتپردازی او کاسته شود. شخصیتپردازی که ریشه در واقعیت و خود زندگی داشته باشد. نویسندهای که از گذشته ربوده شده و به مجادله با شخصی در آینده واداشته میشود به جای استدلال علمی از چیزهایی که در گذشته و در زمین خودش به او میگفتند حرف میزند. از خاطراتش، عادتهایش و تجربههایش حرف میزند. از چیزهایی که در میان غریبهها و در مقابل یک غریبه نمیتواند عمومیت پیدا کند و هرگز ارزش استدلالهای علمی را ندارد. مثل وقتی که وکیلی در دفاع از مجرمی از انسانیت بخواهد حرف بزند قاضی حرفش را قطع میکند. اما به هر حال این حرفها با همه این ویژگیها جای خود را در رمان باز میکنند. انگار نویسنده ربوده شده مسوول آن است که بتواند در آینده جای خالی خیلی از چیزهایی که بیش از آیندگان، خودش حس میکند را به تنهایی با احیای خاطراتش در فرم دیالوگ و حسهایش و تخیلش پر کند در حالی که بتواند آنها را در برابر نوک تیز استدلالهای علمی و تیزهوشی مخاطبش هم حفظ کند. محافظت، چه چیزی جز تخیل و ادبیات میتواند باشد؟ چیزی که نوتومب در رمانش به نویسنده دزدیده شده اختصاص میدهد و همه حسهای او را با نویسندگیاش قدرتمند میکند. انگار تنها او میتواند از خاطراتش به اندازه خاطرات کل مردم جهان استفاده کند و به کسی از آینده بگوید.
نویسندهای از طرف آیندگان دزدیده میشود و به آینده میرود. اما او با آینده روبهرو نمیشود. او فقط با فردی از آینده روبهرو میشود. اکثر رمان، دیالوگهای بین او و کسی از آینده است. نویسنده فقط از طریق دیالوگ با جهان آینده آشنا میشود. نه لمس میکند، نه تصویری میبیند. دیالوگهایی که او را شخصا خطاب قرار میدهند درواقع جهان آینده با فرم و ترتیبی برایش تصویر میشود که شخصیت او در جستوجویش هست. یعنی ممکن بود اگر کسی دیگر دزدیده میشد چون به دیالوگها پاسخ دیگری میداد و سوالهای دیگری میپرسید شناخت متفاوتی از جهان آینده پیدا میکرد. یعنی با اینکه دیالوگ همه چیز را سریعتر و قطعیتر به شناخت میرساند اما همه چیز را متغیرتر و شکبرانگیزتر هم میکند. اتفاق جالب آن است که کسی که از گذشته میآید برای اثبات جواب و سوالش و نحوه استدلالش به دنیایی که در آن میزیسته و فرهنگش وابسته نیست میتواند بازتر بیندیشد. ولی کسی که از طرف آینده است طوری حرف میزند که انگار زبان حرفزدنش وابسته به دنیایی است که در آن زندگی میکند و پیشرفت هوشش از پیشرفت جهانش بهره میگیرد. با اینکه فرم رمان دیالوگ است. و دیالوگ یعنی هر عنصری را میتوان تصادفی با فیگور مناسبی وارد جریان کرد؛ چون دیالوگ یعنی هر سوالی بیشمار جواب دارد و هر جوابی بیشمار نکته برای سوال بعدی. اما آملی نوتومب با فاصله و با نظمی خاص، ویژگیهای مشخصی برای جهان آینده به مخاطب القا میکند که آرامآرام دیالوگها بر اساس این قوانینی که وارد رمان شدهاند شکل میگیرند. این ترتیب به گونهای است که هر ویژگی جهان آینده و هر قانون در میان حرفهایی آشکار میشود که دردناک و تاثیرگذار به نظر بیاید. نوعی تدوین تیزهوشانه که این قوانین را با اینکه ساختگی هستند اما منقلبکننده به نظر میرساند. آملی نوتومب از آن معدود رماننویسانی است که رمانهایش قوانین میسازند. کلمه و فضای منحصربهفرد میسازند و پیوندهای رمان بر اساس این ساختهها شکل میگیرد. مثلا در رمانهای دیگرش پنکه، معنایی خاص پیدا میکند و در سرتاسر رمان مثل یک قانون در هر جا واکنشی تولید میکند. این قوانین و مفاهیم و کلمات جدید، بیاعتنا به شرایط اجتماعی و پتانسیلهای سیاسی نیست. چیزی که رمان ایرانی کم دارد و هم آن را رمانی غیراجتماعی و غیرتنیده با فضای ایران میکند و هم آن را در تولید یک جهان کامل با خواص منحصربهفرد خودش ناتوان میکند؛ زیرا سوءتفاهم ذهن ایرانی این است که جهان مجزا ساختن در رمان در تناقض با پیوند رمان با فضای اجتماعی و سیاسی بیرون رمان است. اما آنچه این ویژگی نوتومب را برجسته نمیسازد و تنها با خواندن چند کتاب از او در ذهن خوانندگانش جا میافتد جنس طنزی است که او دارد. طنز نوتومب نیش میزند و تکه تصویرهای درخشان میسازد. اما طنز وی تحلیل نمیکند. پیش برنده قصه نیست. و لایهای جز لایه قصوی رمان را درگیر میکند. اما نکته مهمتر این است که نوتومب قبل از اینکه طناز و خلاق باشد موقعیت و فرم رمانش را طوری بنا میکند که کارهایی که از طرف سیاست و نظامها و قدرتها در رمان بازتاب میشوند خودبهخود در زاویه دیدی قرار بگیرند که بیدستمالی نویسنده پر از پتانسیل طنز باشند. در ردای یونانی بحث بر سر هوش بین انسانی از گذشته و انسانی از آینده بخش مهمی از دیالوگها را اشغال کرده است. به عقیده یکی از این دو، هوش به معنای فقط خلق کردن است. در عین حال سرتاسر رمان پر از جوابهای هوشمندانهای است که خواننده را راضی به این میکند که باهوشی آنها را تایید کند. و حتی رمان ردای یونانی بیش از اینکه خلق کردن باشد در راستای جوابهای هوشمندانه شکل میگیرد و همین جوابها میتوانند البته منجر به خلق کردن هم شوند. پس جوابهای هوشمندانه چه رابطهای با خلق کردن و هوش دارند؟ این تناقض درونی رمان درمورد هوش نکته مهمی است. در ادامه دیالوگهای مختص به هوش بحث بر سر این است که خود خلق کردن معنای دقیقش چیست. درواقع در رمان، آیندگان کاری میکنند که خلق شگفتانگیزی است اما طبق معیار نویسنده دزدیده شده خلق کردن نیست. رگه علمی تخیلی رمان نوتومپ هرگز باعث نشده از شخصیتپردازی او کاسته شود. شخصیتپردازی که ریشه در واقعیت و خود زندگی داشته باشد. نویسندهای که از گذشته ربوده شده و به مجادله با شخصی در آینده واداشته میشود به جای استدلال علمی از چیزهایی که در گذشته و در زمین خودش به او میگفتند حرف میزند. از خاطراتش، عادتهایش و تجربههایش حرف میزند. از چیزهایی که در میان غریبهها و در مقابل یک غریبه نمیتواند عمومیت پیدا کند و هرگز ارزش استدلالهای علمی را ندارد. مثل وقتی که وکیلی در دفاع از مجرمی از انسانیت بخواهد حرف بزند قاضی حرفش را قطع میکند. اما به هر حال این حرفها با همه این ویژگیها جای خود را در رمان باز میکنند. انگار نویسنده ربوده شده مسوول آن است که بتواند در آینده جای خالی خیلی از چیزهایی که بیش از آیندگان، خودش حس میکند را به تنهایی با احیای خاطراتش در فرم دیالوگ و حسهایش و تخیلش پر کند در حالی که بتواند آنها را در برابر نوک تیز استدلالهای علمی و تیزهوشی مخاطبش هم حفظ کند. محافظت، چه چیزی جز تخیل و ادبیات میتواند باشد؟ چیزی که نوتومب در رمانش به نویسنده دزدیده شده اختصاص میدهد و همه حسهای او را با نویسندگیاش قدرتمند میکند. انگار تنها او میتواند از خاطراتش به اندازه خاطرات کل مردم جهان استفاده کند و به کسی از آینده بگوید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.