|

سیاست ادبیات (7)

وجه شاعرانه بالزاک

ژاک رانسیر. ترجمه پویا رفویی

جهان کلاسیک بازنمایی میان دلالت‌ورزی و خواست دلالت پیوند برقرار می‌کرد. اتصال بین یک اراده کنش‌گر و اراده‌ای دیگر، به‌نحوی که اولی کنش‌خواه می‌شد، اساسا به رابطه‌ای خطابی می‌انجامید. این همان قدرت گفتار-در- کنش است که واعظان انقلابی با قائل‌شدن به تداوم میان فصاحت جمهوری‌های باستانی و فصاحت انقلاب جدید، از نظم سلسله‌مراتبی بلاغت کلاسیک اقتباس کردند. نقش ادبیات این بود که رژیم معنایی دیگری را به‌کار می‌انداخت. در این رژیم، معنا عبارت از رابطه بین یک اراده با اراده‌ای دیگر نیست. رابطه‌ای است بین یک نشانه با نشانه‌ای دیگر، رابطه‌ای مکتوب بر اشیا خاموش و مکتوب بر تن خود زبان. ادبیات عبارت از مستقرسازی و رمزگشایی از این نشانه‌های مکتوب بر نفس اشیا است. نویسنده، باستان‌شناس یا زمین‌شناسی است که شاهدان خاموش تاریخ عام را به سخن‌گفتن وامی‌دارد. رمان به‌اصطلاح رئالیستی، ملهم از همین اصل باب شد. و اصل مستتر در این فرم، که در آن ادبیات قدرت تازه‌اش را اعمال می‌کرد، آن‌طور که معمولا ادعا می‌شود، به‌ هیچ‌روی مبتنی بر بازآفرینی امور واقع حول واقعیت صرف آنها نیست. سنگ‌بنای آن، استقرار رژیم تازه تناسبات بین دلالت کلمات و مرئیت اشیا است؛ سنگ‌بنای آن عرضه جهانی است برساخته از واقعیتی منثور که به هیأت عمارت عظیمی از نشانه‌ها، چون کتیبه‌ای بر تاریخ زمان، تمدن و جامعه گواهی می‌دهد.
بالزاک، در آغاز «چرم ساغری»، قهرمان داستان، رافائل را به مغازه عتیقه‌فروشی می‌کشاند. در این مغازه، اشیائی متعلق به همه دوران‌ها و تمدن‌ها بر هم تلنبار شده است. اما گذشته از آنها، اشیائی هنری، آیینی و زینتی نیز به‌همراه اشیائی مربوط به زندگی روزمره در کنار یکدیگر تلنبار شده است: تمساح‌ها، میمون‌ها و بوآهای خشک‌شده‌ای که انگار بر پنجره‌های کلیسایی لبخند می‌زنند و یا اینکه می‌خواهند مجسمه‌هایی نیم‌تنه را نیش بزنند. گلدان «سِور»، پهلو‌به‌پهلوی ابوالهولی مصری است، مادام دوباری بر چپقی سرخپوستی چشم دوخته است، لوله دَم آهنگری در چشم امپراطور آگوستوس فرو رفته است. این مغازه که در آن همه‌چیز بر هم تلنبار است، به‌زعم بالزاک، شعری بی‌پایان تقریر می‌کند. این شعر، شعری مضاعف است: شعری است حاکی از برابری شکوهمند میان اشیائی دل‌انگیز و چندش‌آور، مدرن و کهن، زینتی و کاربردی. اما درعین‌حال، درست برعکس، موضع اشیائی هم هست که توأمان و همزمان، سنگواره‌های یک دوران، هیروگلیف‌های یک تمدن به حساب می‌آید. مشابه همین تعبیر در توصیفی آمده است که هوگو در «بینوایان» از فاضلاب پاریس به‌دست می‌دهد. به‌زعم هوگو فاضلاب، «چاهک حقیقتی» است که نقاب‌ها را برمی‌دارد و نشانه‌های برتری اجتماعی را تا حد قاذورات زندگی روزمره تنزل می‌دهد. از یکسو همه‌چیز در بی‌تفاوتی برابری‌طلبانه‌ای سقوط می‌کند، اما درعین‌حال، از یک‌چنین جایی کل جامعه را با همه حقایقش از طریق سنگواره‌هایی می‌توان مطالعه کرد که جامعه بی‌هیچ تکلفی در خلاب‌های گندگرفته زیرزمینی‌اش بر صدق آنها گواهی می‌دهد.
چنین حقیقتی درباره حیات، که ادبیات دوران رمانتیک را در تقابل با محاکات بلاغی کلاسیک و شعر قرار می‌دهد، عبارت از همان مقوله‌ای است که بالزاک با الحاق دو نوع شعر به‌موازات توصیف دکانی اجق‌وجق، تبارشناسی آن را به‌دست می‌دهد: یکی، شعری مصنوع، سروده‌ای از شاعر کلمات، چنان‌که برمی‌آید سروده‌های لرد بایرونی است که به نظم، مصائب اندرونی شاعر و معضلات دوران را بیان می‌کند، و دیگری، شعر حقیقی تازه‌ای است که از آن «کویه»1 زمین‌شناس، از آن همان کسی است که با چند دندان ناچیز، شهرها را مرمت می‌کند و از نقش سرخس‌های فسیل‌شده بر سنگ‌ها، جنگل‌ها را دوباره قوام می‌بخشد و از استخوان یک ماموت، گونه‌های جانورانی عظیم‌الجثه را سرهم می‌کند. از پاره‌ای دانش‌ها که بقایایی بی‌جان را به‌سخن وامی‌دارند، راهی باز می‌شود که حقیقت ادبیات در آن مندرج است: فسیل‌ها در نظر پارینه‌شناس، سنگ‌ها و چین‌خوردگی‌های نواحی در نظر زمین‌شناس، ویرانه‌ها در نظر دیرینه‌شناس، مدال و منقوشات در نظر «باستان‌شناس»، مطالبی پراکنده در نظر لغت‌شناس. ادبیات، جامعه جدید را وامی‌داشت تا حقیقت خود را به‌همان نحوه‌ای اعلام کند که این علوم جملگی درصدد بازسازی حقیقت حیات انسان‌های باستانی بودند، و یا اینکه درصدد آن بودند تا از طبیعت خاموش، راز نخستین ایام تاریخ را کشف کنند.همین الگو از حقیقت است که ادبیات نوین را توأمان، از یکسو با اصول سلسله‌مراتبی سنت بازنمایی و از سوی دیگر با دمکراسی قانون‌گریز حروف مغلوط، حروف متواری در تقابل قرار می‌دهد.
1- اشاره نویسنده به «کویه» طبیعت‌شناسی فرانسوی (1832-1769) از این بابت است که بالزاک در «طلسم»- فصل اول رمان «چرم ساغری»- او را هم‌تراز و بلکه برتر از لرد بایرون شاعر قلمداد می‌کند: «آیا کویه بزرگ‌ترین شاعر قرن ما نیست؟ گرچه لرد بایرون برخی آشوب‌های روحی را در قالب کلمات تصویر نمود، اما... کویه به‌کمک ارقام شعر می‌گوید و عظمتش در آن است که صفری را کنار هفت می‌گذارد.» (چرم ساغری. اونوره دو بالزاک. ترجمه م.ا.به آذین. نشر ناهید. ص41)

جهان کلاسیک بازنمایی میان دلالت‌ورزی و خواست دلالت پیوند برقرار می‌کرد. اتصال بین یک اراده کنش‌گر و اراده‌ای دیگر، به‌نحوی که اولی کنش‌خواه می‌شد، اساسا به رابطه‌ای خطابی می‌انجامید. این همان قدرت گفتار-در- کنش است که واعظان انقلابی با قائل‌شدن به تداوم میان فصاحت جمهوری‌های باستانی و فصاحت انقلاب جدید، از نظم سلسله‌مراتبی بلاغت کلاسیک اقتباس کردند. نقش ادبیات این بود که رژیم معنایی دیگری را به‌کار می‌انداخت. در این رژیم، معنا عبارت از رابطه بین یک اراده با اراده‌ای دیگر نیست. رابطه‌ای است بین یک نشانه با نشانه‌ای دیگر، رابطه‌ای مکتوب بر اشیا خاموش و مکتوب بر تن خود زبان. ادبیات عبارت از مستقرسازی و رمزگشایی از این نشانه‌های مکتوب بر نفس اشیا است. نویسنده، باستان‌شناس یا زمین‌شناسی است که شاهدان خاموش تاریخ عام را به سخن‌گفتن وامی‌دارد. رمان به‌اصطلاح رئالیستی، ملهم از همین اصل باب شد. و اصل مستتر در این فرم، که در آن ادبیات قدرت تازه‌اش را اعمال می‌کرد، آن‌طور که معمولا ادعا می‌شود، به‌ هیچ‌روی مبتنی بر بازآفرینی امور واقع حول واقعیت صرف آنها نیست. سنگ‌بنای آن، استقرار رژیم تازه تناسبات بین دلالت کلمات و مرئیت اشیا است؛ سنگ‌بنای آن عرضه جهانی است برساخته از واقعیتی منثور که به هیأت عمارت عظیمی از نشانه‌ها، چون کتیبه‌ای بر تاریخ زمان، تمدن و جامعه گواهی می‌دهد.
بالزاک، در آغاز «چرم ساغری»، قهرمان داستان، رافائل را به مغازه عتیقه‌فروشی می‌کشاند. در این مغازه، اشیائی متعلق به همه دوران‌ها و تمدن‌ها بر هم تلنبار شده است. اما گذشته از آنها، اشیائی هنری، آیینی و زینتی نیز به‌همراه اشیائی مربوط به زندگی روزمره در کنار یکدیگر تلنبار شده است: تمساح‌ها، میمون‌ها و بوآهای خشک‌شده‌ای که انگار بر پنجره‌های کلیسایی لبخند می‌زنند و یا اینکه می‌خواهند مجسمه‌هایی نیم‌تنه را نیش بزنند. گلدان «سِور»، پهلو‌به‌پهلوی ابوالهولی مصری است، مادام دوباری بر چپقی سرخپوستی چشم دوخته است، لوله دَم آهنگری در چشم امپراطور آگوستوس فرو رفته است. این مغازه که در آن همه‌چیز بر هم تلنبار است، به‌زعم بالزاک، شعری بی‌پایان تقریر می‌کند. این شعر، شعری مضاعف است: شعری است حاکی از برابری شکوهمند میان اشیائی دل‌انگیز و چندش‌آور، مدرن و کهن، زینتی و کاربردی. اما درعین‌حال، درست برعکس، موضع اشیائی هم هست که توأمان و همزمان، سنگواره‌های یک دوران، هیروگلیف‌های یک تمدن به حساب می‌آید. مشابه همین تعبیر در توصیفی آمده است که هوگو در «بینوایان» از فاضلاب پاریس به‌دست می‌دهد. به‌زعم هوگو فاضلاب، «چاهک حقیقتی» است که نقاب‌ها را برمی‌دارد و نشانه‌های برتری اجتماعی را تا حد قاذورات زندگی روزمره تنزل می‌دهد. از یکسو همه‌چیز در بی‌تفاوتی برابری‌طلبانه‌ای سقوط می‌کند، اما درعین‌حال، از یک‌چنین جایی کل جامعه را با همه حقایقش از طریق سنگواره‌هایی می‌توان مطالعه کرد که جامعه بی‌هیچ تکلفی در خلاب‌های گندگرفته زیرزمینی‌اش بر صدق آنها گواهی می‌دهد.
چنین حقیقتی درباره حیات، که ادبیات دوران رمانتیک را در تقابل با محاکات بلاغی کلاسیک و شعر قرار می‌دهد، عبارت از همان مقوله‌ای است که بالزاک با الحاق دو نوع شعر به‌موازات توصیف دکانی اجق‌وجق، تبارشناسی آن را به‌دست می‌دهد: یکی، شعری مصنوع، سروده‌ای از شاعر کلمات، چنان‌که برمی‌آید سروده‌های لرد بایرونی است که به نظم، مصائب اندرونی شاعر و معضلات دوران را بیان می‌کند، و دیگری، شعر حقیقی تازه‌ای است که از آن «کویه»1 زمین‌شناس، از آن همان کسی است که با چند دندان ناچیز، شهرها را مرمت می‌کند و از نقش سرخس‌های فسیل‌شده بر سنگ‌ها، جنگل‌ها را دوباره قوام می‌بخشد و از استخوان یک ماموت، گونه‌های جانورانی عظیم‌الجثه را سرهم می‌کند. از پاره‌ای دانش‌ها که بقایایی بی‌جان را به‌سخن وامی‌دارند، راهی باز می‌شود که حقیقت ادبیات در آن مندرج است: فسیل‌ها در نظر پارینه‌شناس، سنگ‌ها و چین‌خوردگی‌های نواحی در نظر زمین‌شناس، ویرانه‌ها در نظر دیرینه‌شناس، مدال و منقوشات در نظر «باستان‌شناس»، مطالبی پراکنده در نظر لغت‌شناس. ادبیات، جامعه جدید را وامی‌داشت تا حقیقت خود را به‌همان نحوه‌ای اعلام کند که این علوم جملگی درصدد بازسازی حقیقت حیات انسان‌های باستانی بودند، و یا اینکه درصدد آن بودند تا از طبیعت خاموش، راز نخستین ایام تاریخ را کشف کنند.همین الگو از حقیقت است که ادبیات نوین را توأمان، از یکسو با اصول سلسله‌مراتبی سنت بازنمایی و از سوی دیگر با دمکراسی قانون‌گریز حروف مغلوط، حروف متواری در تقابل قرار می‌دهد.
1- اشاره نویسنده به «کویه» طبیعت‌شناسی فرانسوی (1832-1769) از این بابت است که بالزاک در «طلسم»- فصل اول رمان «چرم ساغری»- او را هم‌تراز و بلکه برتر از لرد بایرون شاعر قلمداد می‌کند: «آیا کویه بزرگ‌ترین شاعر قرن ما نیست؟ گرچه لرد بایرون برخی آشوب‌های روحی را در قالب کلمات تصویر نمود، اما... کویه به‌کمک ارقام شعر می‌گوید و عظمتش در آن است که صفری را کنار هفت می‌گذارد.» (چرم ساغری. اونوره دو بالزاک. ترجمه م.ا.به آذین. نشر ناهید. ص41)

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.