|

تکرارپذیری تجربه بودلر در شعر الیوت

الیوت و نقاب شعر مدرن

امیر جلالی

مایکل هامبورگر در کتاب کم‌نظیر «حقیقت شعر»، مسئله شعر تی.اس.‌الیوت را ذیل تحول بنیادینی بررسی می‌کند که به‌زعم او با شعر بودلر آغاز شده است. به‌زعم هامبورگر، از بودلر به بعد می‌توان از پدیده‌ای موسوم به «شعر مدرن» سخن گفت و ازاین‌رو، تی.اس.الیوت با درنظر‌داشتن اختصاصات تاریخی، زبانی و فرهنگی همان بحرانی را مطرح می‌کند که بودلر نخستین بار در ادبیات فرانسه موجب آن شد. به‌عبارتی، بودلر مؤسس شعر مدرن است و در ‌نتیجه استمرار طرز تلقی او از ادبیات بود که سنت شعری تازه‌ای سربرکرد. این است که شاعران مدرن مجبورند تکلیف خود را با بودلر روشن کنند. ولی بودلر چه رفتاری در قبال شعر پیش می‌گیرد که او را از اخلاف و معاصرانش متمایز می‌کند؟ پاسخی که هامبورگر در 1968 به این سؤال می‌داد در قدم اول نقل‌قولی از پل والری بود: «با بودلر، شعر فرانسه دست‌آخر مرزهای ملیت را درنوردید. مخاطبانی از همه‌جا پیدا کرد؛ شعر بودلر به‌منزله شعر دوران مدرن خود را جا‌ انداخته است». بودلر نخستین شاعری بود که در سطح جهانی «پرفروش» شد. ظاهر سهل‌و‌ممتنع این اتفاق، مبنای تحلیل مایکل هامبورگر قرار می‌گیرد. اساسا برحسب بلاغت سنتی و آموزه‌های کلاسیک، شعر آفریده‌ای زبانی محسوب می‌شود که تن به ترجمه نمی‌دهد. برای خواندن شعر هر شاعری، اولی‌تر آن است که از قبل به زبان آن شاعر تسلط پیدا کرده باشیم. علاوه بر این شعر، ترجمه‌ناپذیر است و جز در مواردی استثنائی تن به ترجمه نمی‌دهد. اما بودلر، با طرز تلقی تازه‌اش از شعر در این روال اخلال می‌کند و در عصر مدرن، ادبیات ملی را به ادبیات بین‌المللی و جهان‌شمول تحول می‌بخشد. ازاین‌رو، تی.اس.‌الیوت حامل همان رفتاری با شعر انگلیسی است که پیش‌تر بودلر آن را به ادبیات سرتاسر اروپا سرایت داده بود. به‌زعم هامبورگر، سرتاسر جهان به‌مجرد درک و تجربه مدرن‌شدن، در زبان‌های متبوع خود، مابازاهایی برای بودلر پیدا می‌کنند.
اما چطور بودلر و تی.اس.الیوت در واحدی به ‌اسم شعر مدرن با یکدیگر تلاقی می‌کنند. هامبورگر پاسخ به این پرسش را منوط به درک مفهوم مدرن زمان می‌داند. از منظر وی، بودلر مردی کودک‌صفت بود که از موفقیتش در عرصه شعر به هیچ آسایشی نرسید. می‌دانست که در جامعه مدرن، معاصران برای شاعران قدر‌و‌صدری در نظر نمی‌گیرند و درست به همین دلیل بود که او به فرمول عجیبی ‌رسید. «نوشتن برای نامدگان، عینا مصداق نوشتن برای رفتگان است». صدای برخاسته از شعر بودلر، در محور هم‌زمانی با مردگان و اشباح سخن می‌گوید و درعین‌حال در محور درزمانی آیندگان را خطاب قرار می‌دهد. به‌تعبیر ژرژ باتای، شرارت بودلر بیش از هر چیز در این است که او به‌جای «راه رفتن» دورخیز می‌کند. به عقب می‌رود تا به جلو بجهد. به همین‌منوال، تی.‌اس.‌الیوت هم با مردگان می‌آغازد. خطابه تدفین می‌سراید و نارضایتی خود از بهار قریب‌الوقوع را به‌صراحت اعلام می‌کند. الیوت در «سرود عاشقانه آلفرد جی.پروفراک»، سیری را بازگو می‌کند که مردی زیستن با مرگ را پذیرا می‌شود و با جوانی‌اش وداع می‌کند. پروفراک، زمان را مثل بیماری درک می‌کند که بیهوش بر تخت رها شده و منتظر است تا جراحی‌اش کنند. در ادامه می‌بینیم که او نمی‌تواند به قرائت‌خانه‌ها و ادبیات ویکتوریایی و مجالس مارمالادخوری قناعت کند. می‌داند که در آستانه پیری است و به‌قول خودش «شاهزاده هملت نیست/ و قرار هم نبود باشد». الیوت مثل بسیاری از شاعران قرن بیستم دوره‌های شعری متفاوت و متناقضی دارد. برخلاف آنچه غالبا تصور می‌کنند، الیوت از آغاز مدافع ارزش‌های ملی و سنتی نبود. بعدها در سال‌های پس از جنگ است که از «غیرشخصی‌بودن» شعر سخن به‌میان می‌آورد و در مقاله «سنت و قریحه فردی»، شعر را نه بیان احساسات بلکه گریز از بیان عواطف معرفی می‌کند. در همین دوران است که الیوت به سراغ مفهوم فرهنگ می‌رود و دوباره به مذهب مسیحیت رسمی و کلیسایی روی خوش نشان می‌دهد. هامبورگر با بررسی تاریخ‌مند و دقیق خود نشان می‌دهد که اتفاقا الیوت شعری شخصی می‌سرود و با سنت‌ها و پیشینه‌ها رابطه خوبی نداشته است.
در فقره الیوت یک وجه دیگر، تلاقی مفهوم کلاسیک شعر و مفهوم مدرن ادبیات است. این رویداد نیز از عوارض شعر مدرن به‌حساب می‌آید و سرمنشأ آن بودلر است. در درجه نخست شاعر مدرن از پیش می‌داند که مخاطبی ندارد و امرار معاش از طریق شعر در عصر مدرن ناممکن است. برحسب این تغییر تاریخی، او «دربارگی» شعر را تأسیس می‌کند. شعر در زندگی مدرن، شغل نیست، اما نوشتن درباره شعر و تحلیل‌ کردن و جریان شعری به‌راه‌انداختن کاملا در اقتصاد زندگی مدرن جا باز می‌کند و از جانب جامعه جدی گرفته می‌شود. الیوت بهتر از هرکسی می‌دانست که مخاطبان شعرهایش چه کسانی هستند. هرچه باشد او نیز مانند تنی چند از دیگر شاعران مدرن کارمند بانک بود و با «فرهنگی‌‌شدن» اهل صنعت و تجارت از قبل آشنایی پیدا کرده بود. بر اثر این تغییرات شاعر مدرن به مدد «دربارگی» فراهم آمده، موضع سیاسی و اجتماعی اتخاذ می‌کند. الیوت روحیات اجتماعی و سیاسی جالبی داشت. از جوانان چرم‌پوش و موتورسوار بیزار بود و چنین می‌پنداشت که آنها هر رگه‌ای از عظمت حیات را هجو می‌کنند. مایکل هامبورگر، مواضع پارادکسی شاعران مدرن را بدین‌نحو شرح می‌دهد، که آنها در قیاس با اخلاف خود، در وضعیت بی‌سابقه‌ای به‌سر می‌برند. جهانشان دو‌شقه است. اشیای این جهان گاه به‌شکل کالا در نظرشان جلوه می‌کند و گاه «ارزش»های دیگری را نمایندگی می‌کنند. درست به همین‌دلیل است که شعر مدرن از بدو پیدایش تابه‌حال با «نظریه ارزش‌ها» دست‌به‌گریبان است. شیزوفرنی جهان شاعر را وامی‌دارد تا توأمان مبتذل و اصیل باشد. از اینجا به بعد، دو نظام ارزشی کلان شاعران مدرن را از یکدیگر متمایز می‌کند: نظام زیبایی‌شناختی و نظام اخلاقی. تحلیل هامبورگر از این بابت در مطالعه شعر الیوت سودمند است که ما هر دو رویکرد را در کارنامه شعری الیوت شاهدیم. الیوتِ «سرزمین هرز» و «سرود عاشقانه آلفرد جی پروفراک» با الیوتِ «چهار کوارتت» و نمایشنامه‌هایی مثل «قتل در کلیسای جامع» از زمین تا آسمان تفاوت می‌کند. در مقام تحلیل تاریخمند می‌توان گفت که پس از پایان جنگ و جدایی الیوت از ازرا پاوند، فضای شعر مدرن دگرگون می‌شود و بدیل‌های اخلاقی و اجتماعی در جهان شاعرانه کمرنگ‌تر می‌شوند. الیوت دوران نخست که احتمالا شکوهمندتر و جذاب‌تر از الیوت نظریه‌پرداز فرهنگ است، «صدای شاعر» یا «من شعری» را کنار می‌گذارد و شعر را از زبان شخصیتی تخیلی یا روایی بازگو می‌کند. در شعرهای دوران اوج‌گیری مهارناپذیر الیوت، غالبا با سه شخصیت سروکار داریم. هامبورگر از این دوران با تعبیر «اشعار پرسونایی» یاد می‌کند. شاعر از خودش سخنی به‌میان نمی‌آورد، بلکه نفس تکه‌تکه خود را جداگانه نامگذاری می‌کند و برای هریک پرسونایی تعیین می‌کند. یکی از این پرسوناها زندگی روزمره است. این پرسونا از محفل‌نشینان اهل‌ذوق گرفته تا کارگران و حاشیه‌نشینان شهری را در بر می‌گیرد. صدای دوم پرسونای عظمت گذشته را به چهره می‌زند، جهان دانته‌ای یا جهان میلتونی در این پرسونا بروز پیدا می‌کند. شکسپیر به شکسپیهر تغییر ‌نام‌ یافته، در جوار ترانه عامه‌پسندی دو پرسونا از «سرزمین هرز» الیوت را معرفی می‌کنند. اما پرسونای سوم، صدایی است که نظام ارزش‌ها و کالاها را در امتداد آینده و زمان هنوز فرانرسیده بازگو می‌کند. دریایی طوفانی می‌شود و تمام رنج‌ها و تناقض‌های دو پرسونای اول را می‌بلعد. مردان پوشالی که نیروی حیات به آنها قوتی نمی‌دهد و به‌قول الیوت دچار «فلج‌شدگی»اند، به‌ناگهان در بند دیگری از شعر «مردان پوشالی» به بازی کودکانه گلابی خاردار «PRICKLY PEAR» سرگرم می‌شوند و در نهایت پرسونای سوم سر بر می‌کند: «جهان نه با بانگ که با جیغ خاتمه می‌یابد». جالب اینجاست که الیوت نیز کم‌و‌بیش مسیری شبیه به بودلر طی می‌کند و در زمره شاعران مدرنی قرار می‌گیرد که به‌جای آنکه شاعر زبان و ملیتی خاص به‌شمار آید، جهان را خطاب می‌کند.
از منظری دیگر، الیوت با طرح ایده غیرشخصی‌‌کردن شاعر در دوره دوم شاعری خود، به‌تعبیر «هیو کنر» قربانی می‌دهد، تا به‌جای فردیت برآمده از رمانتیسم، پای‌بست سخنش را حول‌محور «تمدن» استوار کند. راهی که الیوت طی کرد، مختص به تجربه محدود شاعری در زبان و زمان خود نبود. بحران او همچنان در عرصه شعر جهان مایه پریشان‌خاطری است. این بحران بین تمدن کلاسیک و فردیت رمانتیک نوسان می‌کند و در نهایت چاره‌ای نمی‌یابد جز اینکه با نقابی بر چهره ختم ماجرا را اعلام کند. به‌زعم هیو کنر، دستاورد الیوت بسط انگاره‌ای نیچه‌ای بود که بر‌طبق آن، بین شخصیت «PERSONALITY» و «فردیت» (INDIVIDUALITY) فاصله‌ای هست که جز با میانجی نقاب (PERSONA)، این‌دو در هم ادغام نمی‌شوند. هیچ فردی بدون نقاب شخص نمی‌شود.

مایکل هامبورگر در کتاب کم‌نظیر «حقیقت شعر»، مسئله شعر تی.اس.‌الیوت را ذیل تحول بنیادینی بررسی می‌کند که به‌زعم او با شعر بودلر آغاز شده است. به‌زعم هامبورگر، از بودلر به بعد می‌توان از پدیده‌ای موسوم به «شعر مدرن» سخن گفت و ازاین‌رو، تی.اس.الیوت با درنظر‌داشتن اختصاصات تاریخی، زبانی و فرهنگی همان بحرانی را مطرح می‌کند که بودلر نخستین بار در ادبیات فرانسه موجب آن شد. به‌عبارتی، بودلر مؤسس شعر مدرن است و در ‌نتیجه استمرار طرز تلقی او از ادبیات بود که سنت شعری تازه‌ای سربرکرد. این است که شاعران مدرن مجبورند تکلیف خود را با بودلر روشن کنند. ولی بودلر چه رفتاری در قبال شعر پیش می‌گیرد که او را از اخلاف و معاصرانش متمایز می‌کند؟ پاسخی که هامبورگر در 1968 به این سؤال می‌داد در قدم اول نقل‌قولی از پل والری بود: «با بودلر، شعر فرانسه دست‌آخر مرزهای ملیت را درنوردید. مخاطبانی از همه‌جا پیدا کرد؛ شعر بودلر به‌منزله شعر دوران مدرن خود را جا‌ انداخته است». بودلر نخستین شاعری بود که در سطح جهانی «پرفروش» شد. ظاهر سهل‌و‌ممتنع این اتفاق، مبنای تحلیل مایکل هامبورگر قرار می‌گیرد. اساسا برحسب بلاغت سنتی و آموزه‌های کلاسیک، شعر آفریده‌ای زبانی محسوب می‌شود که تن به ترجمه نمی‌دهد. برای خواندن شعر هر شاعری، اولی‌تر آن است که از قبل به زبان آن شاعر تسلط پیدا کرده باشیم. علاوه بر این شعر، ترجمه‌ناپذیر است و جز در مواردی استثنائی تن به ترجمه نمی‌دهد. اما بودلر، با طرز تلقی تازه‌اش از شعر در این روال اخلال می‌کند و در عصر مدرن، ادبیات ملی را به ادبیات بین‌المللی و جهان‌شمول تحول می‌بخشد. ازاین‌رو، تی.اس.‌الیوت حامل همان رفتاری با شعر انگلیسی است که پیش‌تر بودلر آن را به ادبیات سرتاسر اروپا سرایت داده بود. به‌زعم هامبورگر، سرتاسر جهان به‌مجرد درک و تجربه مدرن‌شدن، در زبان‌های متبوع خود، مابازاهایی برای بودلر پیدا می‌کنند.
اما چطور بودلر و تی.اس.الیوت در واحدی به ‌اسم شعر مدرن با یکدیگر تلاقی می‌کنند. هامبورگر پاسخ به این پرسش را منوط به درک مفهوم مدرن زمان می‌داند. از منظر وی، بودلر مردی کودک‌صفت بود که از موفقیتش در عرصه شعر به هیچ آسایشی نرسید. می‌دانست که در جامعه مدرن، معاصران برای شاعران قدر‌و‌صدری در نظر نمی‌گیرند و درست به همین دلیل بود که او به فرمول عجیبی ‌رسید. «نوشتن برای نامدگان، عینا مصداق نوشتن برای رفتگان است». صدای برخاسته از شعر بودلر، در محور هم‌زمانی با مردگان و اشباح سخن می‌گوید و درعین‌حال در محور درزمانی آیندگان را خطاب قرار می‌دهد. به‌تعبیر ژرژ باتای، شرارت بودلر بیش از هر چیز در این است که او به‌جای «راه رفتن» دورخیز می‌کند. به عقب می‌رود تا به جلو بجهد. به همین‌منوال، تی.‌اس.‌الیوت هم با مردگان می‌آغازد. خطابه تدفین می‌سراید و نارضایتی خود از بهار قریب‌الوقوع را به‌صراحت اعلام می‌کند. الیوت در «سرود عاشقانه آلفرد جی.پروفراک»، سیری را بازگو می‌کند که مردی زیستن با مرگ را پذیرا می‌شود و با جوانی‌اش وداع می‌کند. پروفراک، زمان را مثل بیماری درک می‌کند که بیهوش بر تخت رها شده و منتظر است تا جراحی‌اش کنند. در ادامه می‌بینیم که او نمی‌تواند به قرائت‌خانه‌ها و ادبیات ویکتوریایی و مجالس مارمالادخوری قناعت کند. می‌داند که در آستانه پیری است و به‌قول خودش «شاهزاده هملت نیست/ و قرار هم نبود باشد». الیوت مثل بسیاری از شاعران قرن بیستم دوره‌های شعری متفاوت و متناقضی دارد. برخلاف آنچه غالبا تصور می‌کنند، الیوت از آغاز مدافع ارزش‌های ملی و سنتی نبود. بعدها در سال‌های پس از جنگ است که از «غیرشخصی‌بودن» شعر سخن به‌میان می‌آورد و در مقاله «سنت و قریحه فردی»، شعر را نه بیان احساسات بلکه گریز از بیان عواطف معرفی می‌کند. در همین دوران است که الیوت به سراغ مفهوم فرهنگ می‌رود و دوباره به مذهب مسیحیت رسمی و کلیسایی روی خوش نشان می‌دهد. هامبورگر با بررسی تاریخ‌مند و دقیق خود نشان می‌دهد که اتفاقا الیوت شعری شخصی می‌سرود و با سنت‌ها و پیشینه‌ها رابطه خوبی نداشته است.
در فقره الیوت یک وجه دیگر، تلاقی مفهوم کلاسیک شعر و مفهوم مدرن ادبیات است. این رویداد نیز از عوارض شعر مدرن به‌حساب می‌آید و سرمنشأ آن بودلر است. در درجه نخست شاعر مدرن از پیش می‌داند که مخاطبی ندارد و امرار معاش از طریق شعر در عصر مدرن ناممکن است. برحسب این تغییر تاریخی، او «دربارگی» شعر را تأسیس می‌کند. شعر در زندگی مدرن، شغل نیست، اما نوشتن درباره شعر و تحلیل‌ کردن و جریان شعری به‌راه‌انداختن کاملا در اقتصاد زندگی مدرن جا باز می‌کند و از جانب جامعه جدی گرفته می‌شود. الیوت بهتر از هرکسی می‌دانست که مخاطبان شعرهایش چه کسانی هستند. هرچه باشد او نیز مانند تنی چند از دیگر شاعران مدرن کارمند بانک بود و با «فرهنگی‌‌شدن» اهل صنعت و تجارت از قبل آشنایی پیدا کرده بود. بر اثر این تغییرات شاعر مدرن به مدد «دربارگی» فراهم آمده، موضع سیاسی و اجتماعی اتخاذ می‌کند. الیوت روحیات اجتماعی و سیاسی جالبی داشت. از جوانان چرم‌پوش و موتورسوار بیزار بود و چنین می‌پنداشت که آنها هر رگه‌ای از عظمت حیات را هجو می‌کنند. مایکل هامبورگر، مواضع پارادکسی شاعران مدرن را بدین‌نحو شرح می‌دهد، که آنها در قیاس با اخلاف خود، در وضعیت بی‌سابقه‌ای به‌سر می‌برند. جهانشان دو‌شقه است. اشیای این جهان گاه به‌شکل کالا در نظرشان جلوه می‌کند و گاه «ارزش»های دیگری را نمایندگی می‌کنند. درست به همین‌دلیل است که شعر مدرن از بدو پیدایش تابه‌حال با «نظریه ارزش‌ها» دست‌به‌گریبان است. شیزوفرنی جهان شاعر را وامی‌دارد تا توأمان مبتذل و اصیل باشد. از اینجا به بعد، دو نظام ارزشی کلان شاعران مدرن را از یکدیگر متمایز می‌کند: نظام زیبایی‌شناختی و نظام اخلاقی. تحلیل هامبورگر از این بابت در مطالعه شعر الیوت سودمند است که ما هر دو رویکرد را در کارنامه شعری الیوت شاهدیم. الیوتِ «سرزمین هرز» و «سرود عاشقانه آلفرد جی پروفراک» با الیوتِ «چهار کوارتت» و نمایشنامه‌هایی مثل «قتل در کلیسای جامع» از زمین تا آسمان تفاوت می‌کند. در مقام تحلیل تاریخمند می‌توان گفت که پس از پایان جنگ و جدایی الیوت از ازرا پاوند، فضای شعر مدرن دگرگون می‌شود و بدیل‌های اخلاقی و اجتماعی در جهان شاعرانه کمرنگ‌تر می‌شوند. الیوت دوران نخست که احتمالا شکوهمندتر و جذاب‌تر از الیوت نظریه‌پرداز فرهنگ است، «صدای شاعر» یا «من شعری» را کنار می‌گذارد و شعر را از زبان شخصیتی تخیلی یا روایی بازگو می‌کند. در شعرهای دوران اوج‌گیری مهارناپذیر الیوت، غالبا با سه شخصیت سروکار داریم. هامبورگر از این دوران با تعبیر «اشعار پرسونایی» یاد می‌کند. شاعر از خودش سخنی به‌میان نمی‌آورد، بلکه نفس تکه‌تکه خود را جداگانه نامگذاری می‌کند و برای هریک پرسونایی تعیین می‌کند. یکی از این پرسوناها زندگی روزمره است. این پرسونا از محفل‌نشینان اهل‌ذوق گرفته تا کارگران و حاشیه‌نشینان شهری را در بر می‌گیرد. صدای دوم پرسونای عظمت گذشته را به چهره می‌زند، جهان دانته‌ای یا جهان میلتونی در این پرسونا بروز پیدا می‌کند. شکسپیر به شکسپیهر تغییر ‌نام‌ یافته، در جوار ترانه عامه‌پسندی دو پرسونا از «سرزمین هرز» الیوت را معرفی می‌کنند. اما پرسونای سوم، صدایی است که نظام ارزش‌ها و کالاها را در امتداد آینده و زمان هنوز فرانرسیده بازگو می‌کند. دریایی طوفانی می‌شود و تمام رنج‌ها و تناقض‌های دو پرسونای اول را می‌بلعد. مردان پوشالی که نیروی حیات به آنها قوتی نمی‌دهد و به‌قول الیوت دچار «فلج‌شدگی»اند، به‌ناگهان در بند دیگری از شعر «مردان پوشالی» به بازی کودکانه گلابی خاردار «PRICKLY PEAR» سرگرم می‌شوند و در نهایت پرسونای سوم سر بر می‌کند: «جهان نه با بانگ که با جیغ خاتمه می‌یابد». جالب اینجاست که الیوت نیز کم‌و‌بیش مسیری شبیه به بودلر طی می‌کند و در زمره شاعران مدرنی قرار می‌گیرد که به‌جای آنکه شاعر زبان و ملیتی خاص به‌شمار آید، جهان را خطاب می‌کند.
از منظری دیگر، الیوت با طرح ایده غیرشخصی‌‌کردن شاعر در دوره دوم شاعری خود، به‌تعبیر «هیو کنر» قربانی می‌دهد، تا به‌جای فردیت برآمده از رمانتیسم، پای‌بست سخنش را حول‌محور «تمدن» استوار کند. راهی که الیوت طی کرد، مختص به تجربه محدود شاعری در زبان و زمان خود نبود. بحران او همچنان در عرصه شعر جهان مایه پریشان‌خاطری است. این بحران بین تمدن کلاسیک و فردیت رمانتیک نوسان می‌کند و در نهایت چاره‌ای نمی‌یابد جز اینکه با نقابی بر چهره ختم ماجرا را اعلام کند. به‌زعم هیو کنر، دستاورد الیوت بسط انگاره‌ای نیچه‌ای بود که بر‌طبق آن، بین شخصیت «PERSONALITY» و «فردیت» (INDIVIDUALITY) فاصله‌ای هست که جز با میانجی نقاب (PERSONA)، این‌دو در هم ادغام نمی‌شوند. هیچ فردی بدون نقاب شخص نمی‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.