|

شکل‌های زندگی

کارناوال و «بهرام صادقی»

نادر شهریوری (صدقی)

«... اما نکته اینجاست که در این خانواده چهارنفری وضع کمی مغشوش بود: پدر سیگار می‌کشید و خاکسترش را روی قالی‌های کهنه می‌ریخت، مادر کبدش بد کار می‌کرد، پسر که تازه فارغ‌التحصیل شده بود به کارگاهش می‌رفت و پول‌هایش را برای خودش جمع می‌کرد ودختر که قیافه ابلهانه‌ای داشت، با چشم‌های گشاد و متعجب به هر چیز خیره می‌شد و زیر لب آه می‌کشید... با وجود این زندگی می‌گذشت: صبح‌ها ساعت شماطه‌دار آنقدر زنگ می‌زد که خاموش می‌شد(1)‌«همانطورکه وضع خانواده آقای «مساوات» کمی مغشوش است، واکنش خواننده به متن نیز مغشوش است. از طرفی از وضع به هم ریخته این خانواده مشمئز می‌شود و از طرفی چیزی در آن می‌بیند که او را سرگرم می‌کند و موضوع برایش جالب می‌شود. این وضع مغشوش در سنگر و قمقمه‌های خالی اثر «بهرام صادقی» که شامل داستان‌های کوتاه است به وفور دیده می‌شود. در «کلاف سردرگم» مردی به عکاسی می‌رود و عکس می‌گیرد، دو روز بعد که برای گرفتن عکسش مراجعه می‌کند با وضعی غیرمنتظره مواجه می‌شود، چون عکاس هرعکسی برایش می‌آورد جز عکس خودش. «عکاس سه دسته عکس را گذاشت جلو او:-تحویل شما قربان، پیشکش، عصبانیت ندارد، والله من که سر در نمی‌آرم. هر سه جور، شکل جنابعالی است، عکس جنابعالی است. یکی با سبیل وکلاه، یکی با سبیل و بی‌کلاه‌ و یکی هم بی‌سبیل و هم بی‌کلاه. هر کدامشان را عشقتونه بردارید...-عشقمه؟ مگر عشقیه؟ آقای محترم! آقای عکاس! یا به سرت زده یا مرا مسخره می‌کنی....... کجای دنیا وقتی یک نفری می‌رود عکسش را بگیرد سه جور میارند جلوش می‌اندازند، ریشخندش می‌کنند و می‌گویند هر سه جور، عکس جنابعالیه، هر کدامش را خواستی بردار؟ پریروز که عکس می‌انداختم مگر کور بودی؟ نه سبیل داشتم، نه کلاه داشتم، نه کتم این ریختی بود(2)» مهم در «کلاف سردرگم» آن است که عکاس ابدا قصد ریشخند مشتری را ندارد. وضعیت به طور ساختاری مغشوش است. به همین علت وقتی مشتری با حالت دعوا و اینکه «ممکنه اصلا عکس مرا نگرفته باشی» از عکاسخانه بیرون می‌آید، عکاس که ابدا قصد ریشخند مشتری را ندارد مثل دیوانه‌ها دور اطاق راه افتاده و دائم از خودش می‌پرسد چرا او خودش را نشناخت؟ «خدایا دارم دیوانه می‌شم. چطور خودش را نشناخت؟ چطور این عکس‌ها همشان شبیه او بودند؟... نزدیکه... نزدیکه خودم را از پنجره پرت کنم پایین(3)» «وضع بهم ریخته» و «مغشوش» وضعی «گروتسکی» است. گروتسک چیزی را وصف می‌کند که همزمان هم وحشتناک، هم غیرعادی و هم خنده‌دار است. این وضع در اکثر نوشته‌های صادقی وجود دارد و آدمی از این وضع به خنده می‌افتد، گروتسک نیز حاوی «خنده» است. اساسا خنده جزیی از گروتسک و کارناوال است. در داستان‌های صادقی علاوه بر گروتسک با چند زبان‌‌گونگی کارناوالی نیز روبه‌رو هستیم که این چند زبان‌گونگی، با به وجود آوردن موقعیت ناسازه. ویژه کارناوال است. چندزبان‌گونگی با ورود موقعیت‌ها و تیپ‌های اغراق شده اتوریته سازگار سبک رسمی را پس می‌زند. اهمیت منحصر به فرد صادقی در ادبیات آن است که او این ناسازه را از جایی از بیرون زندگی وارد ادبیات نمی‌کند که بالعکس صادقی اصولا زندگی را نامتعارف و ناسازه می‌بیند و به همین دلیل هم خنده حاصل می‌شود زیرا خنده از قرار گرفتن آدم‌ها در موقعیت نامتعارف به وجود می‌آید. به نظر بهرام صادقی نویسنده بایستی همچون کارآگاه داستان‌های پلیسی به دنبال سرنخ‌ها و ناسازه‌ها به این طرف و آن طرف سرک بکشد و چیزهایی را ببیند که دیگری نمی‌تواند ببیند. کارآگاه مورد نظر صادقی کسی است که راه خود را در میان مه جست‌وجو می‌کند، کسی که می‌تواند به گوشه‌های پنهان و مخفی خیابان‌ها، مغازه‌ها، خانه‌ها و ... رخنه کند. اما با این حال یک چیز کارآگاه صادقی را از کارآگاه رسمی جدا می‌کند و آن اینکه کارآگاه صادقی هیچ محق نیست که خودش بخشی از ناسازگاری ماجراست او فقط می‌کوشد تا ما نگاه تیزبین خود در پس زندگی آرام شهروندان «سراسر حادثه» را ببیند.گرو‌تسک کارناوالی صادقی در تقابل با سبک رسمی همه چیز را عمومی و نسبی می‌کند. این را در کارناوال مشاهده می‌کنیم. برای روشن شدن موضوع می‌توانیم خنده کارناوالی را که جنبه عمومی دارد با خنده طنزآمیز که جنبه خصوصی دارد بررسی کنیم. در طنز «خنده زَنَده» بیرون از حوزه موضوع تمسخر خویش قرار می‌گیرد و بنابراین خودش را در بر نمی‌گیرد. به بیانی ساده‌تر «خنده‌زَنَده» طنزپردازانه به خود که به دیگران می‌خندد با این کار، طنزپرداز جنبه عمومی خنده را مخدوش می‌کند زیرا خودش را شامل نمی‌شود. او کارآگاهی است که مفتش است که پرسش می‌کند، بی‌آنکه پرسیده شود، می‌بیند بی‌آنکه دیده شود، در صورتی که خنده کارناوالی خنده‌ای دو سویه است که دامن «خنده زَنَده» را نیز در بر می‌گیرد. در اینجا دیگر کارآگاه خود به موضوعی برای خنده بدل می‌شود. ماسک از نظر ژولیا کریستوا نشانه از بین رفتن فردیت و پذیرش کثرت هویت‌هاست. در عین حال ماسک ابزاری برای تشدید ناهماهنگی و ناسازگاری است. در کارناوال نیز آدم‌ها هر کدام با ماسکی متفاوت ظاهر می‌شوند به‌طوری‌که شناخت چهره واقعی آنها امکان‌ناپذیر است. این ظاهر متفاوت در داستان‌های صادقی به حال تثبیت شده قهرمانان داستان‌هایش تبدیل می‌شود. آنها هر کدامشان ماسک بر چهره گذاشته و به اصطلاح «فیلم» بازی می‌کنند. دور تادور اتاق را صندلی گذاشته بودند، عزاداران دیگر، روی قالی چندک زده بودند و سعی می‌کردند قیافه‌های خود را هر چه مغموم‌تر و پریشان‌تر جلوه دهند. عده‌ای از آنها آهسته به پیشانیشان می‌زدند و عده دیگری در حال تفکر، چانه‌شان را در دست گرفته بودند، مثل اینکه به حل یکی از معضل‌ترین مسایل علمی مشغولند.(4)»داستان بالا ماجرای مردی است که در مجلس عزاداری خود شرکت می‌کند،‌آقای مستقیم کارمند سابق دخانیات که علاقه زیادی به جمع‌آوری تکه آگهی‌های مجلس ترحیم دارد ناگهان با آگهی ترحیم خودش در روزنامه مواجه می‌شود و تصمیم می‌گیرد در مجلس عزای خود شرکت کند. او در مجلس عزای خود دوستان سابقش را می‌بیند که به یاد دوست از دست رفته که در زمان حیاتش از هیچ اجحافی در حق او خودداری نکرده‌اند به ماتم نشسته‌اند. بعد از مدتی آقای مستقیم تصمیم می‌گیرد تا «نمایش» خود را اجرا کند و با دادن شوکی جدید به مجلس عزا، شوک اولیه عزای خود را تشدید کند و بنابراین پشت تریبون می‌رود و درباره انگیزه‌های نمردنش سخن می‌گوید «من هنوز هم یک اتاق کوچک در اختیار دارم. درست است که سه ماه بدهکارم اما صاحبخانه تاکنون دست از پا خطا نکرده است ... درست است که ... جنتلمن حسابی هستم؛ هر روز روزنامه می‌خرم. خیلی خب من چه غمی‌دارم؟ چه چیز کسر دارم؟ چرا نباید زنده باشم و شکرگزاری کنم؟(5)» جالب آن است که آقای مستقیم بعد از این صغری‌و‌کبری چیدن‌ها خنده‌اش می‌گیرد، خنده‌ای که کل ماجرا و اساسا کل زندگی را در بر می‌گیرد، خنده خنده‌ها، خنده‌ای آزاد کننده، رهایی‌بخش و شفا یافته، خنده‌ای که باختین تنها آن را در کارناوال می‌بیند» خنده، بله خنده، ببینید می‌خندم، پس زنده‌ام که می‌توانم به مشکلات و مدافع بخندم... آنقدر می‌خندم که بترکم ...(6)» اما آقای مستقیم نمی‌ترکد، فقط آنقدر می‌خندد که ناگهان بیهوش شده‌ و روی زمین می‌افتد.از نظر تکنیک صادقی از راوی سوم شخص بهره‌ می‌گیرد، این کار به خصلت کارناوالی و چند زبانی متن می‌افزاید زیرا راوی سوم شخص امکان مانور بیشتر می‌یابد تا متن را از انحصار «اتوریته» رهایی بخشد، به همین دلیل هم آدم‌های صادقی هیچ کدام اتوریته نیستند و نه حتی نویسنده و نه حتی کارآگاه، زیرا ... آنها هم چرخ می‌خورند، بازی می‌دهند و بازی می‌شوند و صادقی برای همه اینها هیچ معنا و هیچ توجهی نمی‌یابد. او تنها صحنه را عوض می‌کند. «آدم را جابه‌جا می‌کند و حرف توی دهانشان می‌گذارد.(7)»

پی‌نوشت:

1- غیر منتظر 2 و 3- کلاف سردرگم 4 و 5 و 6- با کمال تاسف 7- نمایش در دو پرده - جملگی به نقل از سنگر و قمقمه‌های خالی نوشته بهرام صادقی

* سراسر حادثه نام یکی از داستان‌های کوتاه بهرام صادقی از کتاب سنگر و قمقمه‌های خالی است.

«... اما نکته اینجاست که در این خانواده چهارنفری وضع کمی مغشوش بود: پدر سیگار می‌کشید و خاکسترش را روی قالی‌های کهنه می‌ریخت، مادر کبدش بد کار می‌کرد، پسر که تازه فارغ‌التحصیل شده بود به کارگاهش می‌رفت و پول‌هایش را برای خودش جمع می‌کرد ودختر که قیافه ابلهانه‌ای داشت، با چشم‌های گشاد و متعجب به هر چیز خیره می‌شد و زیر لب آه می‌کشید... با وجود این زندگی می‌گذشت: صبح‌ها ساعت شماطه‌دار آنقدر زنگ می‌زد که خاموش می‌شد(1)‌«همانطورکه وضع خانواده آقای «مساوات» کمی مغشوش است، واکنش خواننده به متن نیز مغشوش است. از طرفی از وضع به هم ریخته این خانواده مشمئز می‌شود و از طرفی چیزی در آن می‌بیند که او را سرگرم می‌کند و موضوع برایش جالب می‌شود. این وضع مغشوش در سنگر و قمقمه‌های خالی اثر «بهرام صادقی» که شامل داستان‌های کوتاه است به وفور دیده می‌شود. در «کلاف سردرگم» مردی به عکاسی می‌رود و عکس می‌گیرد، دو روز بعد که برای گرفتن عکسش مراجعه می‌کند با وضعی غیرمنتظره مواجه می‌شود، چون عکاس هرعکسی برایش می‌آورد جز عکس خودش. «عکاس سه دسته عکس را گذاشت جلو او:-تحویل شما قربان، پیشکش، عصبانیت ندارد، والله من که سر در نمی‌آرم. هر سه جور، شکل جنابعالی است، عکس جنابعالی است. یکی با سبیل وکلاه، یکی با سبیل و بی‌کلاه‌ و یکی هم بی‌سبیل و هم بی‌کلاه. هر کدامشان را عشقتونه بردارید...-عشقمه؟ مگر عشقیه؟ آقای محترم! آقای عکاس! یا به سرت زده یا مرا مسخره می‌کنی....... کجای دنیا وقتی یک نفری می‌رود عکسش را بگیرد سه جور میارند جلوش می‌اندازند، ریشخندش می‌کنند و می‌گویند هر سه جور، عکس جنابعالیه، هر کدامش را خواستی بردار؟ پریروز که عکس می‌انداختم مگر کور بودی؟ نه سبیل داشتم، نه کلاه داشتم، نه کتم این ریختی بود(2)» مهم در «کلاف سردرگم» آن است که عکاس ابدا قصد ریشخند مشتری را ندارد. وضعیت به طور ساختاری مغشوش است. به همین علت وقتی مشتری با حالت دعوا و اینکه «ممکنه اصلا عکس مرا نگرفته باشی» از عکاسخانه بیرون می‌آید، عکاس که ابدا قصد ریشخند مشتری را ندارد مثل دیوانه‌ها دور اطاق راه افتاده و دائم از خودش می‌پرسد چرا او خودش را نشناخت؟ «خدایا دارم دیوانه می‌شم. چطور خودش را نشناخت؟ چطور این عکس‌ها همشان شبیه او بودند؟... نزدیکه... نزدیکه خودم را از پنجره پرت کنم پایین(3)» «وضع بهم ریخته» و «مغشوش» وضعی «گروتسکی» است. گروتسک چیزی را وصف می‌کند که همزمان هم وحشتناک، هم غیرعادی و هم خنده‌دار است. این وضع در اکثر نوشته‌های صادقی وجود دارد و آدمی از این وضع به خنده می‌افتد، گروتسک نیز حاوی «خنده» است. اساسا خنده جزیی از گروتسک و کارناوال است. در داستان‌های صادقی علاوه بر گروتسک با چند زبان‌‌گونگی کارناوالی نیز روبه‌رو هستیم که این چند زبان‌گونگی، با به وجود آوردن موقعیت ناسازه. ویژه کارناوال است. چندزبان‌گونگی با ورود موقعیت‌ها و تیپ‌های اغراق شده اتوریته سازگار سبک رسمی را پس می‌زند. اهمیت منحصر به فرد صادقی در ادبیات آن است که او این ناسازه را از جایی از بیرون زندگی وارد ادبیات نمی‌کند که بالعکس صادقی اصولا زندگی را نامتعارف و ناسازه می‌بیند و به همین دلیل هم خنده حاصل می‌شود زیرا خنده از قرار گرفتن آدم‌ها در موقعیت نامتعارف به وجود می‌آید. به نظر بهرام صادقی نویسنده بایستی همچون کارآگاه داستان‌های پلیسی به دنبال سرنخ‌ها و ناسازه‌ها به این طرف و آن طرف سرک بکشد و چیزهایی را ببیند که دیگری نمی‌تواند ببیند. کارآگاه مورد نظر صادقی کسی است که راه خود را در میان مه جست‌وجو می‌کند، کسی که می‌تواند به گوشه‌های پنهان و مخفی خیابان‌ها، مغازه‌ها، خانه‌ها و ... رخنه کند. اما با این حال یک چیز کارآگاه صادقی را از کارآگاه رسمی جدا می‌کند و آن اینکه کارآگاه صادقی هیچ محق نیست که خودش بخشی از ناسازگاری ماجراست او فقط می‌کوشد تا ما نگاه تیزبین خود در پس زندگی آرام شهروندان «سراسر حادثه» را ببیند.گرو‌تسک کارناوالی صادقی در تقابل با سبک رسمی همه چیز را عمومی و نسبی می‌کند. این را در کارناوال مشاهده می‌کنیم. برای روشن شدن موضوع می‌توانیم خنده کارناوالی را که جنبه عمومی دارد با خنده طنزآمیز که جنبه خصوصی دارد بررسی کنیم. در طنز «خنده زَنَده» بیرون از حوزه موضوع تمسخر خویش قرار می‌گیرد و بنابراین خودش را در بر نمی‌گیرد. به بیانی ساده‌تر «خنده‌زَنَده» طنزپردازانه به خود که به دیگران می‌خندد با این کار، طنزپرداز جنبه عمومی خنده را مخدوش می‌کند زیرا خودش را شامل نمی‌شود. او کارآگاهی است که مفتش است که پرسش می‌کند، بی‌آنکه پرسیده شود، می‌بیند بی‌آنکه دیده شود، در صورتی که خنده کارناوالی خنده‌ای دو سویه است که دامن «خنده زَنَده» را نیز در بر می‌گیرد. در اینجا دیگر کارآگاه خود به موضوعی برای خنده بدل می‌شود. ماسک از نظر ژولیا کریستوا نشانه از بین رفتن فردیت و پذیرش کثرت هویت‌هاست. در عین حال ماسک ابزاری برای تشدید ناهماهنگی و ناسازگاری است. در کارناوال نیز آدم‌ها هر کدام با ماسکی متفاوت ظاهر می‌شوند به‌طوری‌که شناخت چهره واقعی آنها امکان‌ناپذیر است. این ظاهر متفاوت در داستان‌های صادقی به حال تثبیت شده قهرمانان داستان‌هایش تبدیل می‌شود. آنها هر کدامشان ماسک بر چهره گذاشته و به اصطلاح «فیلم» بازی می‌کنند. دور تادور اتاق را صندلی گذاشته بودند، عزاداران دیگر، روی قالی چندک زده بودند و سعی می‌کردند قیافه‌های خود را هر چه مغموم‌تر و پریشان‌تر جلوه دهند. عده‌ای از آنها آهسته به پیشانیشان می‌زدند و عده دیگری در حال تفکر، چانه‌شان را در دست گرفته بودند، مثل اینکه به حل یکی از معضل‌ترین مسایل علمی مشغولند.(4)»داستان بالا ماجرای مردی است که در مجلس عزاداری خود شرکت می‌کند،‌آقای مستقیم کارمند سابق دخانیات که علاقه زیادی به جمع‌آوری تکه آگهی‌های مجلس ترحیم دارد ناگهان با آگهی ترحیم خودش در روزنامه مواجه می‌شود و تصمیم می‌گیرد در مجلس عزای خود شرکت کند. او در مجلس عزای خود دوستان سابقش را می‌بیند که به یاد دوست از دست رفته که در زمان حیاتش از هیچ اجحافی در حق او خودداری نکرده‌اند به ماتم نشسته‌اند. بعد از مدتی آقای مستقیم تصمیم می‌گیرد تا «نمایش» خود را اجرا کند و با دادن شوکی جدید به مجلس عزا، شوک اولیه عزای خود را تشدید کند و بنابراین پشت تریبون می‌رود و درباره انگیزه‌های نمردنش سخن می‌گوید «من هنوز هم یک اتاق کوچک در اختیار دارم. درست است که سه ماه بدهکارم اما صاحبخانه تاکنون دست از پا خطا نکرده است ... درست است که ... جنتلمن حسابی هستم؛ هر روز روزنامه می‌خرم. خیلی خب من چه غمی‌دارم؟ چه چیز کسر دارم؟ چرا نباید زنده باشم و شکرگزاری کنم؟(5)» جالب آن است که آقای مستقیم بعد از این صغری‌و‌کبری چیدن‌ها خنده‌اش می‌گیرد، خنده‌ای که کل ماجرا و اساسا کل زندگی را در بر می‌گیرد، خنده خنده‌ها، خنده‌ای آزاد کننده، رهایی‌بخش و شفا یافته، خنده‌ای که باختین تنها آن را در کارناوال می‌بیند» خنده، بله خنده، ببینید می‌خندم، پس زنده‌ام که می‌توانم به مشکلات و مدافع بخندم... آنقدر می‌خندم که بترکم ...(6)» اما آقای مستقیم نمی‌ترکد، فقط آنقدر می‌خندد که ناگهان بیهوش شده‌ و روی زمین می‌افتد.از نظر تکنیک صادقی از راوی سوم شخص بهره‌ می‌گیرد، این کار به خصلت کارناوالی و چند زبانی متن می‌افزاید زیرا راوی سوم شخص امکان مانور بیشتر می‌یابد تا متن را از انحصار «اتوریته» رهایی بخشد، به همین دلیل هم آدم‌های صادقی هیچ کدام اتوریته نیستند و نه حتی نویسنده و نه حتی کارآگاه، زیرا ... آنها هم چرخ می‌خورند، بازی می‌دهند و بازی می‌شوند و صادقی برای همه اینها هیچ معنا و هیچ توجهی نمی‌یابد. او تنها صحنه را عوض می‌کند. «آدم را جابه‌جا می‌کند و حرف توی دهانشان می‌گذارد.(7)»

پی‌نوشت:

1- غیر منتظر 2 و 3- کلاف سردرگم 4 و 5 و 6- با کمال تاسف 7- نمایش در دو پرده - جملگی به نقل از سنگر و قمقمه‌های خالی نوشته بهرام صادقی

* سراسر حادثه نام یکی از داستان‌های کوتاه بهرام صادقی از کتاب سنگر و قمقمه‌های خالی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.