لبخند تلخ به مرگ
جواد طوسی
ایرج کریمی هم رفت و چه زودهنگام... بعد از علیرضا وزلشمیرانی، او دومین دوست عزیزم از جمع منتقدان بود که حاشیه نداشت و با وجود قابلیتها و درک سینمایی کمنظیرش، غریبانه رفت. باز این برمیگردد به فضای عمومی و فرهنگی جامعه ما که باعث شده فقط از کنار هم بگذریم و به شکل بیرحمانهای از یکدیگر دور بیفتیم. زمانی در تحریریه «مجله فیلم» جنبوجوش بیشتری بود و یک روز در هفته، نویسندگان و همکاران مجله کنار هم جمع میشدند و جدا از دیدگاهها و سلایق مختلفشان از هر دری سخن میگفتند و رابطه گرم و صمیمانهای در میانشان شکل میگرفت. ولی با پراکندگی تدریجی این جمع و گسستهشدن رابطهها در سطح جامعه، همین پاتوق نصفهنیمه هم فاتحهاش خوانده شد. ایرج کریمی زیاد اهل معاشرت و بُرخوردن با هرکسی و حضور در محافل هنری و مراسم هیأتی نبود و در مورد سینمای ایران، انتخابهای محدود و خاص خودش را داشت. شاید همین خصایص و ویژگیها تصویر یک آدم متفرعن و تافتهجدابافته را از او ایجاد کرده بود. اما اگر با او قاطی و محرم میشدی، تازه میفهمیدی با چه انسان نازنین و بکر و دریادلی سروکار داری. اتفاقا ایرج کریمی تصویر متفاوتی از یک روشنفکر که اهل به رخکشیدن و هیاهو و شو راهانداختن نیست، ارائه داد. نگاه تحلیلگر او به سینما و مباحث تئوریک و آثار مشهور و مهجور سینمای جهان، مختص به خودش بود که جا دارد با جمعآوری این مجموعه مطالب خواندنی و انتشارشان در قالب یک کتاب، تصویر و شناسنامهای از این منتقد صاحبسبک و دلسپرده سینما را در فرهنگ رسانهای و سینمایی، ثبت و به نسلهای جوان معرفی کنیم. یکی از اولین مطالبی که از ایرج کریمی خواندم و شیفته نثر بیتکلف و نگاه چندوجهی و اشرافش به زبان سینما شدم، نقد او بر فیلم «بانی لیک گم شده»، ساخته اتوپر مینجر بود. بعدها با آنکه بعضی از نوشتههایش در تعارض با دنیای شخصیام و نفی فیلمها و فیلمسازان موردعلاقهام بود، نمیتوانستم مبانی استدلالیاش را نادیده بگیرم. درواقع، ویژگی منحصربهفرد ایرج کریمی این بود که با سلاح دانش و آگاهی و درک عمیق از سینما (نه کلیگویی و سفسطهبازی و از این شاخه به آن شاخهپریدن) به مخالفت با فیلمی برمیخاست. فیلمها و تلهفیلمهای ایرج کریمی موافقان و مخالفان خودش را داشت، ولی ویژگی بارزشان همسویی با دنیا و دغدغهها و کابوسهای ذهنی سازندهشان بود. این نگاه حدیثنفسی را در «از کنار هم میگذریم»، «باغهای کندلوس» و «چند تار مو» بیشتر میبینیم. تنهایی، مرگ، رابطههای انسانی، عشق و...، کلیدواژههای او در این سفرهای ذهنی و واهمههای بینامونشان بود. در ساحت چندوجهی ایرج کریمی، با یک منتقد، مترجم، شاعر و فیلمساز خوشفکر روبهرو بودیم، ولی او هیچگاه در زندگیاش این عناوین را اتیکت نکرد و با آنها عکس یادگاری نگرفت! در این سالهای اخیر که ایرج کریمی بیشازحد منزوی شده بود و با بیماریاش دستوپنجه نرم میکرد، سلام و علیک و رفاقتمان تلفنی برگزار میشد و اغلب وعده یک دیدار نزدیک و رخبهرخ را میداد و این را به بهترشدن حالواحوالش موکول میکرد. او رفت و ما را در حسرت و خماری این دیدار گذاشت و از خود، خنده تلخی بهجا گذاشت که در آن عکس بزرگ بالای قبر دوطبقهاش، جا خوش کرده و زیرش نوشته شده: «از کنار ما گذشتی...».
ایرج کریمی هم رفت و چه زودهنگام... بعد از علیرضا وزلشمیرانی، او دومین دوست عزیزم از جمع منتقدان بود که حاشیه نداشت و با وجود قابلیتها و درک سینمایی کمنظیرش، غریبانه رفت. باز این برمیگردد به فضای عمومی و فرهنگی جامعه ما که باعث شده فقط از کنار هم بگذریم و به شکل بیرحمانهای از یکدیگر دور بیفتیم. زمانی در تحریریه «مجله فیلم» جنبوجوش بیشتری بود و یک روز در هفته، نویسندگان و همکاران مجله کنار هم جمع میشدند و جدا از دیدگاهها و سلایق مختلفشان از هر دری سخن میگفتند و رابطه گرم و صمیمانهای در میانشان شکل میگرفت. ولی با پراکندگی تدریجی این جمع و گسستهشدن رابطهها در سطح جامعه، همین پاتوق نصفهنیمه هم فاتحهاش خوانده شد. ایرج کریمی زیاد اهل معاشرت و بُرخوردن با هرکسی و حضور در محافل هنری و مراسم هیأتی نبود و در مورد سینمای ایران، انتخابهای محدود و خاص خودش را داشت. شاید همین خصایص و ویژگیها تصویر یک آدم متفرعن و تافتهجدابافته را از او ایجاد کرده بود. اما اگر با او قاطی و محرم میشدی، تازه میفهمیدی با چه انسان نازنین و بکر و دریادلی سروکار داری. اتفاقا ایرج کریمی تصویر متفاوتی از یک روشنفکر که اهل به رخکشیدن و هیاهو و شو راهانداختن نیست، ارائه داد. نگاه تحلیلگر او به سینما و مباحث تئوریک و آثار مشهور و مهجور سینمای جهان، مختص به خودش بود که جا دارد با جمعآوری این مجموعه مطالب خواندنی و انتشارشان در قالب یک کتاب، تصویر و شناسنامهای از این منتقد صاحبسبک و دلسپرده سینما را در فرهنگ رسانهای و سینمایی، ثبت و به نسلهای جوان معرفی کنیم. یکی از اولین مطالبی که از ایرج کریمی خواندم و شیفته نثر بیتکلف و نگاه چندوجهی و اشرافش به زبان سینما شدم، نقد او بر فیلم «بانی لیک گم شده»، ساخته اتوپر مینجر بود. بعدها با آنکه بعضی از نوشتههایش در تعارض با دنیای شخصیام و نفی فیلمها و فیلمسازان موردعلاقهام بود، نمیتوانستم مبانی استدلالیاش را نادیده بگیرم. درواقع، ویژگی منحصربهفرد ایرج کریمی این بود که با سلاح دانش و آگاهی و درک عمیق از سینما (نه کلیگویی و سفسطهبازی و از این شاخه به آن شاخهپریدن) به مخالفت با فیلمی برمیخاست. فیلمها و تلهفیلمهای ایرج کریمی موافقان و مخالفان خودش را داشت، ولی ویژگی بارزشان همسویی با دنیا و دغدغهها و کابوسهای ذهنی سازندهشان بود. این نگاه حدیثنفسی را در «از کنار هم میگذریم»، «باغهای کندلوس» و «چند تار مو» بیشتر میبینیم. تنهایی، مرگ، رابطههای انسانی، عشق و...، کلیدواژههای او در این سفرهای ذهنی و واهمههای بینامونشان بود. در ساحت چندوجهی ایرج کریمی، با یک منتقد، مترجم، شاعر و فیلمساز خوشفکر روبهرو بودیم، ولی او هیچگاه در زندگیاش این عناوین را اتیکت نکرد و با آنها عکس یادگاری نگرفت! در این سالهای اخیر که ایرج کریمی بیشازحد منزوی شده بود و با بیماریاش دستوپنجه نرم میکرد، سلام و علیک و رفاقتمان تلفنی برگزار میشد و اغلب وعده یک دیدار نزدیک و رخبهرخ را میداد و این را به بهترشدن حالواحوالش موکول میکرد. او رفت و ما را در حسرت و خماری این دیدار گذاشت و از خود، خنده تلخی بهجا گذاشت که در آن عکس بزرگ بالای قبر دوطبقهاش، جا خوش کرده و زیرش نوشته شده: «از کنار ما گذشتی...».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.