|

تئاتر در موقعیت کمیک

رضا آشفته

کمدی این‌روزها در تماشاخانه‌های پایتخت رونق گرفته است، تنها به این دلیل که تضمینی برای فروش بهتر است. متأسفانه آنچه به نام کمدی عرضه می‌شود، بیشتر لودگی و فارس است که به کام تماشاگران می‌نشیند. بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که سودجویانی هستند که برای تصاحب گیشه بهتر، به هر قیمتی حاضرند در صحنه متن را اجرا کنند و درنهایت تماشاگران بیشتری را جذب کنند. ارسطو می‌نویسد: کمدی تقلید و محاکاتی است از اطوار و اخلاق زشت، نه اینکه توصیف و تقلید بدترین صفات انسان باشد؛ بلکه فقط تقلید و توصیف اعمال و اطوار شرم‌آوری است که موجب ریشخند و استهزا می‌شود. آنچه موجب ریشخند و استهزا می‌شود امری است که در آن عیب و زشتی هست، اما آزار و گزندی از آن (عیب و زشتی) به کسی نمی‌رسد. فارس، اثری است که خواننده یا بیننده را از صمیم دل به خنده وا می‌دارد و از این‌رو به آن کمدی سبک گفته‌اند و امروزه بر این شیوه فیلم‌های سینمایی سبک و خنده‌داری می‌سازند. در فارس قهرمان را یا خیلی بزرگ می‌کنند یا خیلی کوچک و او را در موقعیت‌های خنده‌داری قرار می‌دهند. مولیر آثاری به این شیوه دارد. فارس گاهی به‌عنوان یک داستان فرعی در انواع دیگر کمدی دیده می‌شود. بنابراین مرز بین «فارس» و «کمدی» به مویی بند است و کوچک‌ترین لغزشی اعتبار یک اجرا را از سنگین به جلف و سبک تقلیل خواهد داد. این مرض و بیماری واگیردار این روزهای تئاتر ماست که متأسفانه به شکل آگاهانه و خودخواسته‌ای دامن هر کارگردانی را می‌گیرد، تنها به این دلیل ساده و قطعی که تضمینی برای جذب تماشاگر و برگرداندن سرمایه‌ای است که صرف تولید یک کار می‌شود. در این روزها اما هستند گروه‌هایی که با شکوه و صلابت بر آن هستند که همچنان پیرو یک کمدی انتقادی باشند و دست‌کم در سالن‌هایی که تعریف شناسا و معلومی برای جذب مخاطبان تئاتر دارند، خارج از معیارها و چارچوب‌های اصیل و اصولی کمدی، اثری را به صحنه نیاورند. تارتوف نوشته مولیر فرانسوی و کار رویا نونهالی، جیجک علیشاه نوشته ذبیح بهروز و کار رحمت امینی و پینوکیا با دراماتورژی حمیدرضا نعیمی و کار شهره سلطانی نمونه‌های قابل‌تحسین از کمدی است که می‌توانند به‌عنوان الگوهای راستین این ژانر در خدمت تئاتر قرار گیرند و مانع از جوزدگی و غلو در رفتار کمیک شوند.

تارتوف ریاکار
رویا نونهالی، چه در تئاتر و چه در سینما و تلویزیون، همواره چهره‌ای قابل‌تأمل و تحسین به شمار آمده است، چون در گزینش و پردازش نقش با وسواس و دقت‌نظر و پشتکار فراوان به چشم می‌آید. او این بار در نخستین کارگردانی‌اش، سراغ متن سخت و پیچیده و ژانر سنگینی چون کمدی رفته است. این گزینش متن یکی از بهترین امتیازاتی است که جاذبه اجرایش را مضاعف می‌کند. همچنین نوع تحلیل و اجرا نیز بیانگر نگاه دقیق و مهندسی‌شده کارگردانی است که نمی‌خواهد بهانه دست این و آن بدهد که بگویند کارگردانی نمی‌داند یا اینکه ضعیف عمل کرده است.
مولیر در نمایش‌نامه تارتوف که در اینجا قصد بررسی‌کردنش را داریم، از یکی از مشکلات اجتماعی در لباس کمدی پرده برمی‌دارد. این نمایش‌نامه نیز واکنش‌های مختلفی میان مردم آن زمان برانگیخت.
نمایش‌نامه تارتوف که دغل‌باز نیز نام گرفته است، افشاکننده باطل در لباس حق است. در این نمایش‌نامه اورگان و مادرش، مادام پرنل، به شکلی ساده‌لوحانه، تارتوف را که شخصیتی شیاد در نمایش‌نامه است، به‌عنوان دوست نزدیک خود پذیرفتند. باوجود تلاش همه نزدیکان اورگان در جهت درک شخصیت دغل‌باز تارتوف و تلاشِ همه اعضای خانواده برای رسواکردن تارتوف، اورگان و مادرش بر حماقت خود در اعتمادِ به تارتوف پافشاری می‌کنند. حتی زمانی که اعضای خانواده اورگان از روی خیرخواهی و با ارائه شواهدی دغل‌کاری تارتوف را عیان می‌کنند؛ باز هم اعتماد به باطل و حماقت آنچنان در جان و دل اورگان و مادرش ریشه دوانده است که همه این خیرخواهی‌های دیگران را حسادت تلقی می‌کنند. در طول داستان علتِ این همه اعتماد به تارتوف این بود که او در لباس یک روحانی و به‌عنوان پدر مقدس کلیسا (روزبه مهر) معرفی شده و با کمکِ شیرین‌زبانی‌های خود در دل اورگان (محسن حسینی) و مادر او (مریم بوبانی) جای باز کرده است. در نهایت با کمک همسر اورگان (رویا بختیاری) بود که شخصیت حقیقی تارتوف برای همگان رسوا شد اما اورگان تمام اموال خود را به نام تارتوف زده بود و زمانی نسبت به غفلت خود هوشیار شده بود که بسیار دیر بود. مولیر پایان نمایش‌نامه را اما روشن به تصویر کشیده است. اورگان موفق می‌شود با کمک پادشاه، تارتوف را به زندان بیندازد و اموالِ خود را از او بازستاند. رویا نونهالی می‌داند که ریاکاران هنوز هم در جغرافیای پیرامونی ما هستند و این‌گونه ارتزاق می‌کنند و برای خودشان موقعیت درست می‌کنند بنابراین چه بهتر که این بار هم بشود در صحنه دست ریاکاران را بر مخاطبان نواندیش تئاتر آشکار کرد. تئاتر با چنین اهدافی است که میان مردم می‌رود. واقعا نمی‌شود دور از مردم عمل کرد و انتظار داشت که استقبال هم از کاری بشود. مردم در تئاتر به‌دنبال آیینه‌ای هستند که خود حقیقی‌شان را آشکار کند.
بن‌مایه تارتوف ریا و ریاکاری است و برای آنکه رمز و راز این پنهان‌کاری را از همان نگاه اول بر مخاطبش بنماید، از فضایی کاملا آشکار و باز بهره برده است. تمام دیوار و در و پنجره‌ها طوری طراحی شده که از چهار گوشه تالار نمایش نمایان باشد. تماشاگران در چهارسوی تالار نشسته‌اند و مکعب مستطیلی آن وسط از جنس چوب نمایان است. این خانه‌ای است که همه اتفاقات در آن نمایان می‌شود. حتی برای صندلی و میزها هم سعی شده است که پوششی در نظر گرفته نشود. جنس چوب هم برگرفته از طبیعت است و بر زلالی و شفافیت آن دلالت می‌کند، این انتخاب نابی است که می‌تواند چارچوب اجرا را در زلال‌ترین شکلش نمایان کند. این تناقض رفتار در چیدمان صحنه و ارائه میزانسن است که هوشمندی کارگردان را برای استقرار یک اجرای چشمگیر و قابل درک و بحث آشکار می‌سازد. ما در اینجا از هر منظر و زوایه‌ای مسلط بر صحنه خواهیم بود و بازیگران را خواهیم دید. حتی یک سویه از صحنه به گروه موسیقی و بازیگران اختصاص یافته که به نوعی دلالت به برابری گروه اجرائی و تماشاگران خواهد کرد که همگان در این صحنه از یک جنس و اجتماع خواهند بود. این هم ترازی‌هاست که بحث و اندیشه را متکثر و تعمیم‌پذیر خواهد کرد. وگرنه از موضع بالا سخن‌گفتن هیچ‌گاه نفوذپذیر نبوده است. هنر همواره از میان مردم و برای آنها قد علم کرده و برای همین، موضع و زاویه دید برابر و یکسانی به مصائب و معضلات داشته است.
باید به این کل زیبا جنبه‌های دیگری را هم افزود که باعث رونق اجرای تارتوف شده‌اند. متن منظوم است و نونهالی هم در وفاداری به متن به‌دنبال ارائه یک اجرای موزیکال برآمده؛ این تناسب هم به زیبایی و درستی انجام شده است و هم گروه در آوازخوانی‌ها چه به فارسی و چه فرانسه سعی بسیار کرده که بی‌خطا باشد. گروه موسیقی نیز هم‌نوا با لحظات گروه را هدایت می‌کند که شادی و نشاط را در فضا عیان‌تر کند. بازیگران به‌درستی گزینش شده‌اند و هدایت‌گری روان و تأثیرگذاری داشته‌اند. خود رویا نونهالی هم توانسته ضمن کارگردانی حضور پررنگی در ارائه نقش ندیمه عهده‌دار باشد. حتی حرکات دستش هم نمودار یک آموزگار است که پدر خانواده را آگاه می‌کند مقابل این اشتباه واکنش نشان دهد و راه رفته را برگردد. هرچند آن مرد افسون تارتوف به‌ظاهر زاهد و در باطن ریاکار است، علاوه بر طراحی صحنه که به زیبایی، اندیشه متن را نمودار می‌کند. حضور منصوره یزدانجو هم باعث استفاده از لباس‌هایی شده که هم معرف زمان و مکان متن باشد و هم خصایص آدم‌ها را در لباس نشان دهد. چنانچه تارتوف در لباس کشیشی سیاه و آراسته با دوردوزی سرخ است که بیشتر بیانگر آتش جهنم است. دیگران هم به فراخور نقش که متعلق به خانواده‌ای اصیل و نجیب هستند رخت و لباس برازنده‌ای بر تن کرده‌اند. به همین سادگی لباس در خدمت اجرا و القای برخی از مفاهیم کلیدی متن قرار گرفته است. علاوه‌بر اینها نور و گریم هم در خدمت اجرائی تأثیرگذار است که هر عنصری در تکامل اجرا نقش اساسی خود را بازی کند.
جیجک علیشاه، احیای کمدی ایرانی
رحمت امینی را باید به‌دلیل زحمتی که برای اجرای جیجک علیشاه کشیده است، ستود. او با این کار یادآور نکته‌ای اساسی شده است که باید یک ‌بار دیگر به سراغ متون ایرانی برویم و با دستی به سروروی آنها کشیدن، دوباره اجرایشان کنیم. ما برای پیش‌افتادن در وضعیت کنونی به‌ناچار باید با گذشته همسو باشیم. باید بدانیم که چه گام‌هایی برداشته‌ایم که بشود گام‌های ‌رو به جلو را پیدا کنیم. اینکه نقبی به تاریخ و گذشته بزنیم، ضرورتی هم ساختاری و هم اندیشه‌ورزانه است. ما ملتی هستیم که احساس می‌شود دچار اختلالات حسی و روانی شده‌ایم. اینکه نسل امروز بیشتر بی‌هویت می‌نماید تنها دلیلش گسست از گذشته است و باید برای عبرت‌گرفتن از تاریخ به سراغش برویم. این ضرورتی غیرقابل‌انکار است. در نمایش‌نامه‌نویسی و اجرای تئاتر هم مثل مابقی پدیده‌های اجتماعی و هنری باید چنین بازنگری و تکراری انجام شود. ما باید خودمان را به ازای تاریخ چندهزار ساله‌مان بازشناسیم. ذبیح بهروز (۱۳۵۰-۱۲۶۹ ه‍.ش)، نویسنده، شاعر و پژوهشگر فرهنگ ایرانی بود. جیجک علیشاه یک نمایش کمدی نوشته ذبیح بهروز است. نمایش جیجک علیشاه به‌کارگردانی رحمت امینی، در واقع تلاشی است برای احیای یکی از نمایش‌نامه‌های کمدی ایرانی که بر مبنای شیوه‌ها و شگردهای نمایش سنتی ایران (تقلید) و شناخت نسبی تئاتر وارداتی از غرب تنظیم شده است و به نقد مناسبات دربار و حکومت می‌پردازد. تکنیک و محتوا محترم و قابل‌یادآوری است. چه‌بسا بسیاری از درام‌نویسان جوان نتوانند همچون ذبیح بهروز قلم‌فرسایی کنند. درحالی‌که باید خیلی بهتر و قوی‌تر از امثال بهروز درام‌نویسان ما دست به قلم ببرند؛ شرط لازمش مطالعه و دقیق‌شدن در آثار و احوال گذشتگان است. بازنگری در تکنیک‌ها و نحوه ارائه محتواست که ما را با روالی ‌رو به پیش عجین خواهد کرد، در غیر این صورت ما در جا خواهیم زد.
اگر جمله «مردمی که حدود 100 سال پیش به یه چیزهایی می‌خندیدند، حالا به همان چیزها -بلکه بیشتر- می‌خندند!» را مانیفست رحمت امینی در کارگردانی و اجرای این نمایش بدانیم، می‌توان این جمله را در پیوند با رشد اجتماعی مردم و همچنین رشد هنر نمایش‌نامه‌نویسی و تئاتر ایران موردبررسی و کندوکاو قرار داد. جیجک علیشاه نیز به‌عنوان اولین و معروف‌ترین نمایش ذبیح بهروز در سال 1301 و در برلین توسط انتشارات ایرانشهر منتشر شده است. حسین کاظم‌زاده در مقدمه این نمایش‌نامه، آن را از شاهکارهای ادبی عصر خود و آثار خوب دوره تجدد معرفی کرده است که بیشتر حال و هوای نویسندگان دوره مشروطه را به سبکی بهتر و پخته‌تر دارد. حسن مقدم نیز در یادداشتی به نکات جالبی در خصوص نمایش‌نامه جیجک علیشاه اشاره می‌کند و آن را اثری می‌داند که تلاشی مؤثر در نگارش نمایش‌نامه‌های ایرانی و با نگاهی ملی دارد. چون در آن زمان تمرکز بیشتر بر ترجمه و اقتباس نمایشی و آداپته‌کردن از آثار خارجی بوده است تا تألیف و نگارش نمایش‌نامه‌های ایرانی، بنابراین می‌توان از ذبیح بهروز به عنوان یکی از پیشگامان تئاتر ملی ایران یاد کرد. چنانچه پس از حسن مقدم، جعفرخان از فرنگ آمده را می‌نویسد که آن هم یکی از بهترین متون کمدی است که پس از 90 سال هنوز هم طراوت و تازگی خاصی دارد. اگر بهروز به دادگاه و دادخواهی مردم در زمان قاجار و فروپاشی آن دوران اشاره می‌کند که فراشباشی‌ها آنها را از دم دادگاه می‌رانند و قاضی‌ها گوش ناشنوایی به دادخواهی مردم دارند، این نکته‌ای فراموش‌کردنی نیست. باید ما امروزمان را در ارجاع به گذشته پالایش کنیم. عدالت و دادخواهی عنصری برجسته و انسانی است که هنوز هم در صحنه پردازش چنین مفاهیمی ارزشمند و قدرقدرت می‌نماید.
رحمت امینی در اجرای جیجک علیشاه ضمن وفاداری به متن، جذابیت‌های اجرائی اثر را برمبنای بداهه‌گویی بازیگران، برجسته می‌کند و با دعوت جمعی از بهترین بازیگران تئاتر که در نمایش کمدی تجربه‌های موفقی دارند، تماشاگران را در تالار خاطره‌انگیز سنگلج، با یک اثر کمدی کاملا ایرانی شاد و سرگرم می‌سازد. امیر کربلایی‌زاده خلاق است و کمدینی است که اگر فرصت بروز بیابد، حتما برجسته خواهد شد. ما به چنین کمدین‌هایی نیازمندیم. مسعود طاهری و فرزین محدث و دیگران هم حضور ناب و خلاقی دارند. آنان با پرهیز از لغزش به سمت لودگی بر آن هستند که در افشای دردهای انسانی و اجتماعی بکوشند. کوششی است که بخشی و برشی از دردهایمان را آشکار می‌سازد. اگر بدانیم چه بر سرمان آورده‌اند، حساس‌تر می‌شویم به خودمان و از تکرار شرارت‌ها پرهیز خواهیم کرد.
پینوکیای ناباور
این پینوکیا برخلاف پینوکیو، بیشتر برای جوانان و بزرگ‌سالان است؛ چرا که آن یکی کودکان را به‌عنوان مخاطبان اصلی‌اش هدف قرار داده است. اما شاید خیلی‌ها با انگیزه دیدن آن پینوکیوی کودکانه، پا در تالار ناظرزاده‌کرمانی نهاده باشند و از این نگاه نو و دگرگونه جا خورده‌اند. این نمایش با دراماتورژی حمیدرضا نعیمی سروسامان یافته است که براساس نمایش‌نامه پینوکیا، نوشته استفانو بننی، کار شده است. نمایش دقیقا همان پینوکیوی دوره کودکی ماست که این‌بار اختصاص به زندگی یک دختر نوجوان و نوجو دارد که می‌خواهد خود را در اجتماع محک بزند. غافل از اینکه روباه و گربه‌نره طور دیگری با او مواجه خواهند شد و دیگر اینکه پری مهربون کاملا نامهربون و شیاد است و می‌خواهد پینوکیا را از راه به‌در کند. اگر در پینوکیو هدف، بازیگوشی برای دورشدن از درس و مدرسه است، در اینجا پینوکیا به‌دنبال کسب شهرت و ثروت سر از کاباره‌ای درمی‌آورد بی‌خبر از اینکه خود ملعبه و بازیچه‌ای بیش نیست. او دقیقا عروسکی است که نخ‌هایش را دیگران می‌گردانند برای اینکه ثروت بیشتری را نصیب صاحبانش گرداند. در این نمایش، نقد و نقبی بر جهان کاپیتالیستی و سرمایه‌داری زده می‌شود تا بیانگر این نکته دقیق و اندیشه‌ورزانه باشد که انسان در جهان مادی امروز اسبابی در دست صاحبان سرمایه است که به انحای مختلف مورد استثمار و سوءاستفاده واقع می‌شود.
تمامی بازیگران گروه افراد شناخته‌شده تئاتری هستند که به‌ترتیب ورود این‌گونه خواهند بود: محمدصادق ملک (ملکی)، شهره سلطانی، بهروز پناهنده، پرستو گلستانی، پوریا رحیمی‌سام، محمد نادری و... . دراین‌بین شاید بنابر حس و حال موجود در صحنه کمی بیشتر بازی محمد نادری در نقش روباه و پوریا رحیمی‌سام در نقش گربه‌نره به چشم می‌آید. ما روباه و گربه‌نره را به‌عینه می‌بینیم. آنها حتی تلاش بسیاری کرده‌اند که در صحنه به‌درستی هویدا شوند. حتی صداسازی و لحن و حالت‌های درستی هم به نقش‌هایشان داده‌اند. با همه این اوصاف هنوز هم احساس می‌شود که آنچنان که باید، دیده نمی‌شوند. نکته در اینجاست، این بازیگران زمانی به پردازش خلاقه‌تری می‌رسیدند که شهره سلطانی از بیرون بیشتر آنها را هدایت می‌کرد. یعنی اینان به اعتبار بازیگری خودشان در صحنه حضور یافته‌اند. دو دلیل وجود دارد که مانع از ترقی و خیزش حسی و حرکتی بازی‌ها شده است. اول اینکه همه حرکات بنابر خواست و اراده بازیگران نشانه و هدف‌دهی شده است. دوم اینکه حرکات موجود در ارائه و تلقین مفاهیم کم می‌آورد. یعنی نقش کارگردان در ارائه و ایجاد میزانسن بسیار کم‌رنگ است. اگر مخاطبی درگیر نمایش می‌شود، اولین دلیلش خود متن است که اندیشه لازم را دارد. دوم تلاش بازیگران است که بنابر تلاش و خلاقیت فردی به جاهایی رسیده است. اگر شهره سلطانی فقط کارگردانی می‌کرد، یعنی به‌دنبال کشف میزانسن‌های مؤثر ایستادگی می‌کرد، آنگاه اجرا سمت‌وسوی ماندگاری به خود می‌گرفت. میزانسن، دادن حرکت در ارتباط با اشیا و چیدمان صحنه نیست. میزانسن دقیقا تخیل‌کردن پیرامون حرکات و ارائه ترکیب‌بندی‌هایی است که بشود در القای مفاهیم اساسی‌تر وارد عمل شد وگرنه همین‌طوری که بازیگران به شکل بداهه حرکت می‌کنند. باید از بیرون این حرکات تخیل شوند که بهتر چیدمان، ترکیب‌بندی، فضاسازی، هماهنگی و ضرباهنگ در صحنه متجلی شود. اگر در جاهایی کار از ضرباهنگ می‌افتد، به‌دلیل نبودن هدایتگری از بیرون است. اگر تصاویر گویای مطلب و تأثیری نیستند باز هم کارگردان وظیفه خطیرش را به‌درستی دنبال نکرده است. پرستو گلستانی همواره بازیگر توانمند و خلاقی است اما در اینجا به یک پری تأثیرگذار که خلاف جریان رایج در پینوکیو است نرسیده. درحالی‌که هم تلاش کرده و هم توانش را داشته است اما از بیرون حرکات پردازش نشده و تخیل ناب برای جهش بازی‌ها و خیزش و همگرایی حس‌ها مشهود نیست. کارگردانی، همین همسان‌سازی‌ها و همگرایی‌ها بین تمام عوامل و عناصر اجرائی است. باور بفرمایید می‌شد در لحظه تخیل کرد که چرا این بازیگران و گروه قوی دارند کم می‌آورند. انرژی‌های فردی بسیار است اما هیچ مرکز ثقلی برای جهت‌دهی به آنان به چشم نمی‌آید. درحالی‌که شهره سلطانی بنابر تخیل و خلاقیت فردی‌اش؛ اگر فقط‌وفقط عهده‌دار کارگردانی می‌شد، به‌خوبی می‌توانست در چنین کارگردانی‌ تأثیرگذاری وارد عمل شود.
باور بفرمایید کمدی فراتر از فارس و لودگی می‌تواند در جذب تماشاگر و اعتباریافتن هر اجرائی تأثیرگذار باشد. باید در تالارهایی منهای تالارهای مختص تئاتر آزاد که هدفشان فقط سرگرم‌کردن تماشاگران است، فقط به‌دنبال ارائه انواع کمدی تأثیرگذار باشیم. ما جامعه‌ای در حال پیشرفت هستیم و برای آنکه بهتر بتوانیم در این زمینه موفق باشیم باید تعهد و مسئولیت اجتماعی خودمان را بدانیم. کمدی یک ضرورت اجتماعی و فارس بطالت محض است. ما نیازمند توجه و تفکر به مسائل اجتماعی‌مان هستیم پس نباید سودجویانه و نفع‌طلبانه به بحران‌های موجود دامن بزنیم. این ضرورت اجتماعی است که در دوام و بقای یک تئاتر سالم و فرهنگ‌ساز مؤثر و مفید واقع خواهد شد و نباید از این پرهیز از لودگی چشم بپوشیم. زمانه ما نیازمند هنرمندان حقیقی و اصیل است که چون روشنفکران آگاه و متعهد در حل‌وفصل بحران‌های اجتماعی کوشش می‌کنند!

کمدی این‌روزها در تماشاخانه‌های پایتخت رونق گرفته است، تنها به این دلیل که تضمینی برای فروش بهتر است. متأسفانه آنچه به نام کمدی عرضه می‌شود، بیشتر لودگی و فارس است که به کام تماشاگران می‌نشیند. بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که سودجویانی هستند که برای تصاحب گیشه بهتر، به هر قیمتی حاضرند در صحنه متن را اجرا کنند و درنهایت تماشاگران بیشتری را جذب کنند. ارسطو می‌نویسد: کمدی تقلید و محاکاتی است از اطوار و اخلاق زشت، نه اینکه توصیف و تقلید بدترین صفات انسان باشد؛ بلکه فقط تقلید و توصیف اعمال و اطوار شرم‌آوری است که موجب ریشخند و استهزا می‌شود. آنچه موجب ریشخند و استهزا می‌شود امری است که در آن عیب و زشتی هست، اما آزار و گزندی از آن (عیب و زشتی) به کسی نمی‌رسد. فارس، اثری است که خواننده یا بیننده را از صمیم دل به خنده وا می‌دارد و از این‌رو به آن کمدی سبک گفته‌اند و امروزه بر این شیوه فیلم‌های سینمایی سبک و خنده‌داری می‌سازند. در فارس قهرمان را یا خیلی بزرگ می‌کنند یا خیلی کوچک و او را در موقعیت‌های خنده‌داری قرار می‌دهند. مولیر آثاری به این شیوه دارد. فارس گاهی به‌عنوان یک داستان فرعی در انواع دیگر کمدی دیده می‌شود. بنابراین مرز بین «فارس» و «کمدی» به مویی بند است و کوچک‌ترین لغزشی اعتبار یک اجرا را از سنگین به جلف و سبک تقلیل خواهد داد. این مرض و بیماری واگیردار این روزهای تئاتر ماست که متأسفانه به شکل آگاهانه و خودخواسته‌ای دامن هر کارگردانی را می‌گیرد، تنها به این دلیل ساده و قطعی که تضمینی برای جذب تماشاگر و برگرداندن سرمایه‌ای است که صرف تولید یک کار می‌شود. در این روزها اما هستند گروه‌هایی که با شکوه و صلابت بر آن هستند که همچنان پیرو یک کمدی انتقادی باشند و دست‌کم در سالن‌هایی که تعریف شناسا و معلومی برای جذب مخاطبان تئاتر دارند، خارج از معیارها و چارچوب‌های اصیل و اصولی کمدی، اثری را به صحنه نیاورند. تارتوف نوشته مولیر فرانسوی و کار رویا نونهالی، جیجک علیشاه نوشته ذبیح بهروز و کار رحمت امینی و پینوکیا با دراماتورژی حمیدرضا نعیمی و کار شهره سلطانی نمونه‌های قابل‌تحسین از کمدی است که می‌توانند به‌عنوان الگوهای راستین این ژانر در خدمت تئاتر قرار گیرند و مانع از جوزدگی و غلو در رفتار کمیک شوند.

تارتوف ریاکار
رویا نونهالی، چه در تئاتر و چه در سینما و تلویزیون، همواره چهره‌ای قابل‌تأمل و تحسین به شمار آمده است، چون در گزینش و پردازش نقش با وسواس و دقت‌نظر و پشتکار فراوان به چشم می‌آید. او این بار در نخستین کارگردانی‌اش، سراغ متن سخت و پیچیده و ژانر سنگینی چون کمدی رفته است. این گزینش متن یکی از بهترین امتیازاتی است که جاذبه اجرایش را مضاعف می‌کند. همچنین نوع تحلیل و اجرا نیز بیانگر نگاه دقیق و مهندسی‌شده کارگردانی است که نمی‌خواهد بهانه دست این و آن بدهد که بگویند کارگردانی نمی‌داند یا اینکه ضعیف عمل کرده است.
مولیر در نمایش‌نامه تارتوف که در اینجا قصد بررسی‌کردنش را داریم، از یکی از مشکلات اجتماعی در لباس کمدی پرده برمی‌دارد. این نمایش‌نامه نیز واکنش‌های مختلفی میان مردم آن زمان برانگیخت.
نمایش‌نامه تارتوف که دغل‌باز نیز نام گرفته است، افشاکننده باطل در لباس حق است. در این نمایش‌نامه اورگان و مادرش، مادام پرنل، به شکلی ساده‌لوحانه، تارتوف را که شخصیتی شیاد در نمایش‌نامه است، به‌عنوان دوست نزدیک خود پذیرفتند. باوجود تلاش همه نزدیکان اورگان در جهت درک شخصیت دغل‌باز تارتوف و تلاشِ همه اعضای خانواده برای رسواکردن تارتوف، اورگان و مادرش بر حماقت خود در اعتمادِ به تارتوف پافشاری می‌کنند. حتی زمانی که اعضای خانواده اورگان از روی خیرخواهی و با ارائه شواهدی دغل‌کاری تارتوف را عیان می‌کنند؛ باز هم اعتماد به باطل و حماقت آنچنان در جان و دل اورگان و مادرش ریشه دوانده است که همه این خیرخواهی‌های دیگران را حسادت تلقی می‌کنند. در طول داستان علتِ این همه اعتماد به تارتوف این بود که او در لباس یک روحانی و به‌عنوان پدر مقدس کلیسا (روزبه مهر) معرفی شده و با کمکِ شیرین‌زبانی‌های خود در دل اورگان (محسن حسینی) و مادر او (مریم بوبانی) جای باز کرده است. در نهایت با کمک همسر اورگان (رویا بختیاری) بود که شخصیت حقیقی تارتوف برای همگان رسوا شد اما اورگان تمام اموال خود را به نام تارتوف زده بود و زمانی نسبت به غفلت خود هوشیار شده بود که بسیار دیر بود. مولیر پایان نمایش‌نامه را اما روشن به تصویر کشیده است. اورگان موفق می‌شود با کمک پادشاه، تارتوف را به زندان بیندازد و اموالِ خود را از او بازستاند. رویا نونهالی می‌داند که ریاکاران هنوز هم در جغرافیای پیرامونی ما هستند و این‌گونه ارتزاق می‌کنند و برای خودشان موقعیت درست می‌کنند بنابراین چه بهتر که این بار هم بشود در صحنه دست ریاکاران را بر مخاطبان نواندیش تئاتر آشکار کرد. تئاتر با چنین اهدافی است که میان مردم می‌رود. واقعا نمی‌شود دور از مردم عمل کرد و انتظار داشت که استقبال هم از کاری بشود. مردم در تئاتر به‌دنبال آیینه‌ای هستند که خود حقیقی‌شان را آشکار کند.
بن‌مایه تارتوف ریا و ریاکاری است و برای آنکه رمز و راز این پنهان‌کاری را از همان نگاه اول بر مخاطبش بنماید، از فضایی کاملا آشکار و باز بهره برده است. تمام دیوار و در و پنجره‌ها طوری طراحی شده که از چهار گوشه تالار نمایش نمایان باشد. تماشاگران در چهارسوی تالار نشسته‌اند و مکعب مستطیلی آن وسط از جنس چوب نمایان است. این خانه‌ای است که همه اتفاقات در آن نمایان می‌شود. حتی برای صندلی و میزها هم سعی شده است که پوششی در نظر گرفته نشود. جنس چوب هم برگرفته از طبیعت است و بر زلالی و شفافیت آن دلالت می‌کند، این انتخاب نابی است که می‌تواند چارچوب اجرا را در زلال‌ترین شکلش نمایان کند. این تناقض رفتار در چیدمان صحنه و ارائه میزانسن است که هوشمندی کارگردان را برای استقرار یک اجرای چشمگیر و قابل درک و بحث آشکار می‌سازد. ما در اینجا از هر منظر و زوایه‌ای مسلط بر صحنه خواهیم بود و بازیگران را خواهیم دید. حتی یک سویه از صحنه به گروه موسیقی و بازیگران اختصاص یافته که به نوعی دلالت به برابری گروه اجرائی و تماشاگران خواهد کرد که همگان در این صحنه از یک جنس و اجتماع خواهند بود. این هم ترازی‌هاست که بحث و اندیشه را متکثر و تعمیم‌پذیر خواهد کرد. وگرنه از موضع بالا سخن‌گفتن هیچ‌گاه نفوذپذیر نبوده است. هنر همواره از میان مردم و برای آنها قد علم کرده و برای همین، موضع و زاویه دید برابر و یکسانی به مصائب و معضلات داشته است.
باید به این کل زیبا جنبه‌های دیگری را هم افزود که باعث رونق اجرای تارتوف شده‌اند. متن منظوم است و نونهالی هم در وفاداری به متن به‌دنبال ارائه یک اجرای موزیکال برآمده؛ این تناسب هم به زیبایی و درستی انجام شده است و هم گروه در آوازخوانی‌ها چه به فارسی و چه فرانسه سعی بسیار کرده که بی‌خطا باشد. گروه موسیقی نیز هم‌نوا با لحظات گروه را هدایت می‌کند که شادی و نشاط را در فضا عیان‌تر کند. بازیگران به‌درستی گزینش شده‌اند و هدایت‌گری روان و تأثیرگذاری داشته‌اند. خود رویا نونهالی هم توانسته ضمن کارگردانی حضور پررنگی در ارائه نقش ندیمه عهده‌دار باشد. حتی حرکات دستش هم نمودار یک آموزگار است که پدر خانواده را آگاه می‌کند مقابل این اشتباه واکنش نشان دهد و راه رفته را برگردد. هرچند آن مرد افسون تارتوف به‌ظاهر زاهد و در باطن ریاکار است، علاوه بر طراحی صحنه که به زیبایی، اندیشه متن را نمودار می‌کند. حضور منصوره یزدانجو هم باعث استفاده از لباس‌هایی شده که هم معرف زمان و مکان متن باشد و هم خصایص آدم‌ها را در لباس نشان دهد. چنانچه تارتوف در لباس کشیشی سیاه و آراسته با دوردوزی سرخ است که بیشتر بیانگر آتش جهنم است. دیگران هم به فراخور نقش که متعلق به خانواده‌ای اصیل و نجیب هستند رخت و لباس برازنده‌ای بر تن کرده‌اند. به همین سادگی لباس در خدمت اجرا و القای برخی از مفاهیم کلیدی متن قرار گرفته است. علاوه‌بر اینها نور و گریم هم در خدمت اجرائی تأثیرگذار است که هر عنصری در تکامل اجرا نقش اساسی خود را بازی کند.
جیجک علیشاه، احیای کمدی ایرانی
رحمت امینی را باید به‌دلیل زحمتی که برای اجرای جیجک علیشاه کشیده است، ستود. او با این کار یادآور نکته‌ای اساسی شده است که باید یک ‌بار دیگر به سراغ متون ایرانی برویم و با دستی به سروروی آنها کشیدن، دوباره اجرایشان کنیم. ما برای پیش‌افتادن در وضعیت کنونی به‌ناچار باید با گذشته همسو باشیم. باید بدانیم که چه گام‌هایی برداشته‌ایم که بشود گام‌های ‌رو به جلو را پیدا کنیم. اینکه نقبی به تاریخ و گذشته بزنیم، ضرورتی هم ساختاری و هم اندیشه‌ورزانه است. ما ملتی هستیم که احساس می‌شود دچار اختلالات حسی و روانی شده‌ایم. اینکه نسل امروز بیشتر بی‌هویت می‌نماید تنها دلیلش گسست از گذشته است و باید برای عبرت‌گرفتن از تاریخ به سراغش برویم. این ضرورتی غیرقابل‌انکار است. در نمایش‌نامه‌نویسی و اجرای تئاتر هم مثل مابقی پدیده‌های اجتماعی و هنری باید چنین بازنگری و تکراری انجام شود. ما باید خودمان را به ازای تاریخ چندهزار ساله‌مان بازشناسیم. ذبیح بهروز (۱۳۵۰-۱۲۶۹ ه‍.ش)، نویسنده، شاعر و پژوهشگر فرهنگ ایرانی بود. جیجک علیشاه یک نمایش کمدی نوشته ذبیح بهروز است. نمایش جیجک علیشاه به‌کارگردانی رحمت امینی، در واقع تلاشی است برای احیای یکی از نمایش‌نامه‌های کمدی ایرانی که بر مبنای شیوه‌ها و شگردهای نمایش سنتی ایران (تقلید) و شناخت نسبی تئاتر وارداتی از غرب تنظیم شده است و به نقد مناسبات دربار و حکومت می‌پردازد. تکنیک و محتوا محترم و قابل‌یادآوری است. چه‌بسا بسیاری از درام‌نویسان جوان نتوانند همچون ذبیح بهروز قلم‌فرسایی کنند. درحالی‌که باید خیلی بهتر و قوی‌تر از امثال بهروز درام‌نویسان ما دست به قلم ببرند؛ شرط لازمش مطالعه و دقیق‌شدن در آثار و احوال گذشتگان است. بازنگری در تکنیک‌ها و نحوه ارائه محتواست که ما را با روالی ‌رو به پیش عجین خواهد کرد، در غیر این صورت ما در جا خواهیم زد.
اگر جمله «مردمی که حدود 100 سال پیش به یه چیزهایی می‌خندیدند، حالا به همان چیزها -بلکه بیشتر- می‌خندند!» را مانیفست رحمت امینی در کارگردانی و اجرای این نمایش بدانیم، می‌توان این جمله را در پیوند با رشد اجتماعی مردم و همچنین رشد هنر نمایش‌نامه‌نویسی و تئاتر ایران موردبررسی و کندوکاو قرار داد. جیجک علیشاه نیز به‌عنوان اولین و معروف‌ترین نمایش ذبیح بهروز در سال 1301 و در برلین توسط انتشارات ایرانشهر منتشر شده است. حسین کاظم‌زاده در مقدمه این نمایش‌نامه، آن را از شاهکارهای ادبی عصر خود و آثار خوب دوره تجدد معرفی کرده است که بیشتر حال و هوای نویسندگان دوره مشروطه را به سبکی بهتر و پخته‌تر دارد. حسن مقدم نیز در یادداشتی به نکات جالبی در خصوص نمایش‌نامه جیجک علیشاه اشاره می‌کند و آن را اثری می‌داند که تلاشی مؤثر در نگارش نمایش‌نامه‌های ایرانی و با نگاهی ملی دارد. چون در آن زمان تمرکز بیشتر بر ترجمه و اقتباس نمایشی و آداپته‌کردن از آثار خارجی بوده است تا تألیف و نگارش نمایش‌نامه‌های ایرانی، بنابراین می‌توان از ذبیح بهروز به عنوان یکی از پیشگامان تئاتر ملی ایران یاد کرد. چنانچه پس از حسن مقدم، جعفرخان از فرنگ آمده را می‌نویسد که آن هم یکی از بهترین متون کمدی است که پس از 90 سال هنوز هم طراوت و تازگی خاصی دارد. اگر بهروز به دادگاه و دادخواهی مردم در زمان قاجار و فروپاشی آن دوران اشاره می‌کند که فراشباشی‌ها آنها را از دم دادگاه می‌رانند و قاضی‌ها گوش ناشنوایی به دادخواهی مردم دارند، این نکته‌ای فراموش‌کردنی نیست. باید ما امروزمان را در ارجاع به گذشته پالایش کنیم. عدالت و دادخواهی عنصری برجسته و انسانی است که هنوز هم در صحنه پردازش چنین مفاهیمی ارزشمند و قدرقدرت می‌نماید.
رحمت امینی در اجرای جیجک علیشاه ضمن وفاداری به متن، جذابیت‌های اجرائی اثر را برمبنای بداهه‌گویی بازیگران، برجسته می‌کند و با دعوت جمعی از بهترین بازیگران تئاتر که در نمایش کمدی تجربه‌های موفقی دارند، تماشاگران را در تالار خاطره‌انگیز سنگلج، با یک اثر کمدی کاملا ایرانی شاد و سرگرم می‌سازد. امیر کربلایی‌زاده خلاق است و کمدینی است که اگر فرصت بروز بیابد، حتما برجسته خواهد شد. ما به چنین کمدین‌هایی نیازمندیم. مسعود طاهری و فرزین محدث و دیگران هم حضور ناب و خلاقی دارند. آنان با پرهیز از لغزش به سمت لودگی بر آن هستند که در افشای دردهای انسانی و اجتماعی بکوشند. کوششی است که بخشی و برشی از دردهایمان را آشکار می‌سازد. اگر بدانیم چه بر سرمان آورده‌اند، حساس‌تر می‌شویم به خودمان و از تکرار شرارت‌ها پرهیز خواهیم کرد.
پینوکیای ناباور
این پینوکیا برخلاف پینوکیو، بیشتر برای جوانان و بزرگ‌سالان است؛ چرا که آن یکی کودکان را به‌عنوان مخاطبان اصلی‌اش هدف قرار داده است. اما شاید خیلی‌ها با انگیزه دیدن آن پینوکیوی کودکانه، پا در تالار ناظرزاده‌کرمانی نهاده باشند و از این نگاه نو و دگرگونه جا خورده‌اند. این نمایش با دراماتورژی حمیدرضا نعیمی سروسامان یافته است که براساس نمایش‌نامه پینوکیا، نوشته استفانو بننی، کار شده است. نمایش دقیقا همان پینوکیوی دوره کودکی ماست که این‌بار اختصاص به زندگی یک دختر نوجوان و نوجو دارد که می‌خواهد خود را در اجتماع محک بزند. غافل از اینکه روباه و گربه‌نره طور دیگری با او مواجه خواهند شد و دیگر اینکه پری مهربون کاملا نامهربون و شیاد است و می‌خواهد پینوکیا را از راه به‌در کند. اگر در پینوکیو هدف، بازیگوشی برای دورشدن از درس و مدرسه است، در اینجا پینوکیا به‌دنبال کسب شهرت و ثروت سر از کاباره‌ای درمی‌آورد بی‌خبر از اینکه خود ملعبه و بازیچه‌ای بیش نیست. او دقیقا عروسکی است که نخ‌هایش را دیگران می‌گردانند برای اینکه ثروت بیشتری را نصیب صاحبانش گرداند. در این نمایش، نقد و نقبی بر جهان کاپیتالیستی و سرمایه‌داری زده می‌شود تا بیانگر این نکته دقیق و اندیشه‌ورزانه باشد که انسان در جهان مادی امروز اسبابی در دست صاحبان سرمایه است که به انحای مختلف مورد استثمار و سوءاستفاده واقع می‌شود.
تمامی بازیگران گروه افراد شناخته‌شده تئاتری هستند که به‌ترتیب ورود این‌گونه خواهند بود: محمدصادق ملک (ملکی)، شهره سلطانی، بهروز پناهنده، پرستو گلستانی، پوریا رحیمی‌سام، محمد نادری و... . دراین‌بین شاید بنابر حس و حال موجود در صحنه کمی بیشتر بازی محمد نادری در نقش روباه و پوریا رحیمی‌سام در نقش گربه‌نره به چشم می‌آید. ما روباه و گربه‌نره را به‌عینه می‌بینیم. آنها حتی تلاش بسیاری کرده‌اند که در صحنه به‌درستی هویدا شوند. حتی صداسازی و لحن و حالت‌های درستی هم به نقش‌هایشان داده‌اند. با همه این اوصاف هنوز هم احساس می‌شود که آنچنان که باید، دیده نمی‌شوند. نکته در اینجاست، این بازیگران زمانی به پردازش خلاقه‌تری می‌رسیدند که شهره سلطانی از بیرون بیشتر آنها را هدایت می‌کرد. یعنی اینان به اعتبار بازیگری خودشان در صحنه حضور یافته‌اند. دو دلیل وجود دارد که مانع از ترقی و خیزش حسی و حرکتی بازی‌ها شده است. اول اینکه همه حرکات بنابر خواست و اراده بازیگران نشانه و هدف‌دهی شده است. دوم اینکه حرکات موجود در ارائه و تلقین مفاهیم کم می‌آورد. یعنی نقش کارگردان در ارائه و ایجاد میزانسن بسیار کم‌رنگ است. اگر مخاطبی درگیر نمایش می‌شود، اولین دلیلش خود متن است که اندیشه لازم را دارد. دوم تلاش بازیگران است که بنابر تلاش و خلاقیت فردی به جاهایی رسیده است. اگر شهره سلطانی فقط کارگردانی می‌کرد، یعنی به‌دنبال کشف میزانسن‌های مؤثر ایستادگی می‌کرد، آنگاه اجرا سمت‌وسوی ماندگاری به خود می‌گرفت. میزانسن، دادن حرکت در ارتباط با اشیا و چیدمان صحنه نیست. میزانسن دقیقا تخیل‌کردن پیرامون حرکات و ارائه ترکیب‌بندی‌هایی است که بشود در القای مفاهیم اساسی‌تر وارد عمل شد وگرنه همین‌طوری که بازیگران به شکل بداهه حرکت می‌کنند. باید از بیرون این حرکات تخیل شوند که بهتر چیدمان، ترکیب‌بندی، فضاسازی، هماهنگی و ضرباهنگ در صحنه متجلی شود. اگر در جاهایی کار از ضرباهنگ می‌افتد، به‌دلیل نبودن هدایتگری از بیرون است. اگر تصاویر گویای مطلب و تأثیری نیستند باز هم کارگردان وظیفه خطیرش را به‌درستی دنبال نکرده است. پرستو گلستانی همواره بازیگر توانمند و خلاقی است اما در اینجا به یک پری تأثیرگذار که خلاف جریان رایج در پینوکیو است نرسیده. درحالی‌که هم تلاش کرده و هم توانش را داشته است اما از بیرون حرکات پردازش نشده و تخیل ناب برای جهش بازی‌ها و خیزش و همگرایی حس‌ها مشهود نیست. کارگردانی، همین همسان‌سازی‌ها و همگرایی‌ها بین تمام عوامل و عناصر اجرائی است. باور بفرمایید می‌شد در لحظه تخیل کرد که چرا این بازیگران و گروه قوی دارند کم می‌آورند. انرژی‌های فردی بسیار است اما هیچ مرکز ثقلی برای جهت‌دهی به آنان به چشم نمی‌آید. درحالی‌که شهره سلطانی بنابر تخیل و خلاقیت فردی‌اش؛ اگر فقط‌وفقط عهده‌دار کارگردانی می‌شد، به‌خوبی می‌توانست در چنین کارگردانی‌ تأثیرگذاری وارد عمل شود.
باور بفرمایید کمدی فراتر از فارس و لودگی می‌تواند در جذب تماشاگر و اعتباریافتن هر اجرائی تأثیرگذار باشد. باید در تالارهایی منهای تالارهای مختص تئاتر آزاد که هدفشان فقط سرگرم‌کردن تماشاگران است، فقط به‌دنبال ارائه انواع کمدی تأثیرگذار باشیم. ما جامعه‌ای در حال پیشرفت هستیم و برای آنکه بهتر بتوانیم در این زمینه موفق باشیم باید تعهد و مسئولیت اجتماعی خودمان را بدانیم. کمدی یک ضرورت اجتماعی و فارس بطالت محض است. ما نیازمند توجه و تفکر به مسائل اجتماعی‌مان هستیم پس نباید سودجویانه و نفع‌طلبانه به بحران‌های موجود دامن بزنیم. این ضرورت اجتماعی است که در دوام و بقای یک تئاتر سالم و فرهنگ‌ساز مؤثر و مفید واقع خواهد شد و نباید از این پرهیز از لودگی چشم بپوشیم. زمانه ما نیازمند هنرمندان حقیقی و اصیل است که چون روشنفکران آگاه و متعهد در حل‌وفصل بحران‌های اجتماعی کوشش می‌کنند!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.