در حاشیه نمایشگاه کتاب مسکو (2)
چخوف، رونمایی و نشست ادبی
علی شروقی
آنتوان چخوف همهجا هست. گوشهای میایستد و خاموش و با لبخندی محو و رندانه زندگی روزمره را تماشا میکند و منتظر است ببیند جدیتِ سفت و سخت کجا به طنز میبازد و همین است که طنز را گویی به حرکت بازیگوشانه دستی که میخواهد مگسی را شکار کند از دل جدیترین موقعیتهای زندگی روزمره میگیرد، دستبهکار مضمون کوککردن میشود. چخوف را از خلال بسیاری هنرمندان دیگر هم میشود دید. خیلی مواقع زنجیره تداعیها دستآخر به او ختم میشود؛ مثلا وقتی در گورستان مشاهیر مسکو، جایی که چخوف هم در گوشهای از آن آرمیده، به قبری برمیخوری که مجسمه مرده توی قبر را با سگاش بالای آن گذاشتهاند و مرد نشسته و سیگار میکشد و سگاش کمی آنطرفتر روی زمین چمباتمه زده، یاد فیلم امبرتو دی ویکتوریا دسیکا میافتی که فیلمی به غایت چخوفی است.
گورستان مشاهیر در جنوب غربی مسکو است. در روز دوم نمایشگاه کتاب، همراه هوشنگ مرادیکرمانی، میرجلالالدین کزازی، علیاصغر محمدخانی، آبتین گلکار و گودرز رشتیانی به آنجا میرویم. مترو مسکو وقار ادیبانه بر نمیدارد. اگر نجنبیم جا میمانیم و جاماندن، یعنی گمشدن در هزارتوی زیرِ زمین. زیرزمینی که باید ما را به جهان مردگان برساند. به گورستان مشاهیر مسکو که مقبره چخوف، گوگول، بولگاکف، مایاکوفسکی، آیزنشتاین، شوستاکوویچ، ابوالقاسم لاهوتی و بسیاری آدمهای دیگر آنجاست. اولین مقبره آشنایی که شناسایی میشود متعلق به شاعر ایرانی، ابوالقاسم لاهوتی، است. گرد مزار لاهوتی که نقش برجسته تصویر شاعر هم بر آن حک شده، عدهای توریست ایرانی جمع شدهاند. توریستها مرادیکرمانی و کزازی را میشناسند و شروع میکنند تندوتند عکسگرفتن. از دکتر کزازی میخواهند چند کلمهای هم در باب لاهوتی صحبت کند. او هم مقابل مزار لاهوتی میایستد و راجع به لاهوتی مفصل حرف میزند. ظهر در نمایشگاه، نشست ادبیات معاصر ایران و برنامه رونمایی ترجمه روسی کتاب «شما که غریبه نیستید» هوشنگ مرادیکرمانی است و تا ظهر هم وقت زیادی نمانده. باید زود قبرهای معروف را پیدا کنیم و برگردیم نمایشگاه. اما توریستهایی که دو نفر را از جمع ما شناسایی کردهاند دل نمیکنند و توقفمان پای مزار لاهوتی طولانی میشود. بعد میرویم به جستوجوی مشاهیر دیگر. روی بسیاری از قبرها مجسمه یا نقش برجسته فرد درگذشته هم هست؛ اما به جز مایاکوفسکی روی قبر هیچکدام از مشاهیری که ما دنبالشان هستیم تصویر یا مجسمهای از آنها نیست. همینطور که با خودم فکر میکنم حالا بعد از گرفتن این همه عکس از قبرها بعدا چطور بدون دانستن زبان روسی بفهمم کدامش مال کدام نویسنده است، چخوف از پشت عینکاش رندانه نگاهم میکند. وقتمان دارد تمام میشود. وقت نمیکنم قبر آیزنشتاین را هم پیدا کنم. برمیگردیم. نشست ادبی ساعت یک شروع میشود. اول علیاصغر محمدخانی درباره زیادشدن نویسندگان زن در ادبیات داستانی سالهای اخیر ایران صحبت میکند و بعد نوبت میرسد به رونمایی ترجمه روسی «شما که غریبه نیستید» هوشنگ مرادیکرمانی. در این نشست دو نفر دیگر هم حضور دارند؛ یکی جهانگیر دری که سالهاست ساکن روسیه است و زمانی بهترین داستانهای معاصر فارسی را به روسی ترجمه کرده و دیگری الکساندر پولیشوکِ ایرانشناس که مترجم کتاب «شما که غریبه نیستید» است. پولیشوک میگوید در نمایشگاه کتاب تهران، اتفاقی به این کتاب مرادیکرمانی برخورد کرده و وقتی آن را خوانده احساس کرده که زندگی در یک روستای ایرانی در دهه 30 بسیار شبیه زندگی مردم شوروی در همان سالها بوده است. شما که غریبه نیستید، یک زندگینامه خودنوشت است از دوران کودکی تا نوجوانی مرادیکرمانی که در یک روستا سپری شده است. مرادیکرمانی میگوید در این کتاب بیش از آنکه از خودش بنویسد از سختیهای زندگی مردم آن روستا نوشته است. جهانگیر دری کمی دیرتر از دیگران به نشست میآید. به حضور و نقش او در معرفی ادبیات داستانی ایران به مخاطبان روس باید در یادداشتی جداگانه پرداخت. او کسی است که آثاری را از فارسی به روسی برگردانده که برگرداندن برخی از آنها باید دشوار بوده باشد. آثاری از جمالزاده، هدایت، چوبک، گلستان، احمد محمود، آلاحمد و...؛ نویسندگانی که برخلاف بسیاری از نویسندگان این روزها سبک و نثر خاص خود را داشتهاند و درآوردن این سبک و نثر ویژه لابد سخت بوده است. دری از «سنگ صبور» چوبک و «علویه خانم» هدایت به عنوان دو نمونه از مواردی که ترجمهشان به روسی دشوار بوده، نام میبرد. دوست داشتم روسی میدانستم که ببینم زبان و نثر چوبک و آلاحمد و گلستان در زبان روسی چطور درآمده است. ضمنا روسی اگر میدانستم بعدها در تشخیص اینکه در عکسهایی که از گورستان مشاهیر گرفتهام هر قبر متعلق به کدام آدم مشهور است، مشکل پیدا نمیکردم. راستی کدامشان قبر چخوف است؟ بعدها در لحظاتی که میخواهم عکس قبرش را به کسی نشان دهم و با تشویش و اضطراب هی عکسها را بالا و پایین میکنم و میگویم نه این نباید باشد، شاید این یکی و شاید هم آن، چخوف به خونسردی از پشت عینک نگاهم میکند و به جای آنکه کمک کند عکس قبرش را پیدا کنم، منتظر میماند ببیند این سردرگمی تا کجا پیش خواهد رفت.
آنتوان چخوف همهجا هست. گوشهای میایستد و خاموش و با لبخندی محو و رندانه زندگی روزمره را تماشا میکند و منتظر است ببیند جدیتِ سفت و سخت کجا به طنز میبازد و همین است که طنز را گویی به حرکت بازیگوشانه دستی که میخواهد مگسی را شکار کند از دل جدیترین موقعیتهای زندگی روزمره میگیرد، دستبهکار مضمون کوککردن میشود. چخوف را از خلال بسیاری هنرمندان دیگر هم میشود دید. خیلی مواقع زنجیره تداعیها دستآخر به او ختم میشود؛ مثلا وقتی در گورستان مشاهیر مسکو، جایی که چخوف هم در گوشهای از آن آرمیده، به قبری برمیخوری که مجسمه مرده توی قبر را با سگاش بالای آن گذاشتهاند و مرد نشسته و سیگار میکشد و سگاش کمی آنطرفتر روی زمین چمباتمه زده، یاد فیلم امبرتو دی ویکتوریا دسیکا میافتی که فیلمی به غایت چخوفی است.
گورستان مشاهیر در جنوب غربی مسکو است. در روز دوم نمایشگاه کتاب، همراه هوشنگ مرادیکرمانی، میرجلالالدین کزازی، علیاصغر محمدخانی، آبتین گلکار و گودرز رشتیانی به آنجا میرویم. مترو مسکو وقار ادیبانه بر نمیدارد. اگر نجنبیم جا میمانیم و جاماندن، یعنی گمشدن در هزارتوی زیرِ زمین. زیرزمینی که باید ما را به جهان مردگان برساند. به گورستان مشاهیر مسکو که مقبره چخوف، گوگول، بولگاکف، مایاکوفسکی، آیزنشتاین، شوستاکوویچ، ابوالقاسم لاهوتی و بسیاری آدمهای دیگر آنجاست. اولین مقبره آشنایی که شناسایی میشود متعلق به شاعر ایرانی، ابوالقاسم لاهوتی، است. گرد مزار لاهوتی که نقش برجسته تصویر شاعر هم بر آن حک شده، عدهای توریست ایرانی جمع شدهاند. توریستها مرادیکرمانی و کزازی را میشناسند و شروع میکنند تندوتند عکسگرفتن. از دکتر کزازی میخواهند چند کلمهای هم در باب لاهوتی صحبت کند. او هم مقابل مزار لاهوتی میایستد و راجع به لاهوتی مفصل حرف میزند. ظهر در نمایشگاه، نشست ادبیات معاصر ایران و برنامه رونمایی ترجمه روسی کتاب «شما که غریبه نیستید» هوشنگ مرادیکرمانی است و تا ظهر هم وقت زیادی نمانده. باید زود قبرهای معروف را پیدا کنیم و برگردیم نمایشگاه. اما توریستهایی که دو نفر را از جمع ما شناسایی کردهاند دل نمیکنند و توقفمان پای مزار لاهوتی طولانی میشود. بعد میرویم به جستوجوی مشاهیر دیگر. روی بسیاری از قبرها مجسمه یا نقش برجسته فرد درگذشته هم هست؛ اما به جز مایاکوفسکی روی قبر هیچکدام از مشاهیری که ما دنبالشان هستیم تصویر یا مجسمهای از آنها نیست. همینطور که با خودم فکر میکنم حالا بعد از گرفتن این همه عکس از قبرها بعدا چطور بدون دانستن زبان روسی بفهمم کدامش مال کدام نویسنده است، چخوف از پشت عینکاش رندانه نگاهم میکند. وقتمان دارد تمام میشود. وقت نمیکنم قبر آیزنشتاین را هم پیدا کنم. برمیگردیم. نشست ادبی ساعت یک شروع میشود. اول علیاصغر محمدخانی درباره زیادشدن نویسندگان زن در ادبیات داستانی سالهای اخیر ایران صحبت میکند و بعد نوبت میرسد به رونمایی ترجمه روسی «شما که غریبه نیستید» هوشنگ مرادیکرمانی. در این نشست دو نفر دیگر هم حضور دارند؛ یکی جهانگیر دری که سالهاست ساکن روسیه است و زمانی بهترین داستانهای معاصر فارسی را به روسی ترجمه کرده و دیگری الکساندر پولیشوکِ ایرانشناس که مترجم کتاب «شما که غریبه نیستید» است. پولیشوک میگوید در نمایشگاه کتاب تهران، اتفاقی به این کتاب مرادیکرمانی برخورد کرده و وقتی آن را خوانده احساس کرده که زندگی در یک روستای ایرانی در دهه 30 بسیار شبیه زندگی مردم شوروی در همان سالها بوده است. شما که غریبه نیستید، یک زندگینامه خودنوشت است از دوران کودکی تا نوجوانی مرادیکرمانی که در یک روستا سپری شده است. مرادیکرمانی میگوید در این کتاب بیش از آنکه از خودش بنویسد از سختیهای زندگی مردم آن روستا نوشته است. جهانگیر دری کمی دیرتر از دیگران به نشست میآید. به حضور و نقش او در معرفی ادبیات داستانی ایران به مخاطبان روس باید در یادداشتی جداگانه پرداخت. او کسی است که آثاری را از فارسی به روسی برگردانده که برگرداندن برخی از آنها باید دشوار بوده باشد. آثاری از جمالزاده، هدایت، چوبک، گلستان، احمد محمود، آلاحمد و...؛ نویسندگانی که برخلاف بسیاری از نویسندگان این روزها سبک و نثر خاص خود را داشتهاند و درآوردن این سبک و نثر ویژه لابد سخت بوده است. دری از «سنگ صبور» چوبک و «علویه خانم» هدایت به عنوان دو نمونه از مواردی که ترجمهشان به روسی دشوار بوده، نام میبرد. دوست داشتم روسی میدانستم که ببینم زبان و نثر چوبک و آلاحمد و گلستان در زبان روسی چطور درآمده است. ضمنا روسی اگر میدانستم بعدها در تشخیص اینکه در عکسهایی که از گورستان مشاهیر گرفتهام هر قبر متعلق به کدام آدم مشهور است، مشکل پیدا نمیکردم. راستی کدامشان قبر چخوف است؟ بعدها در لحظاتی که میخواهم عکس قبرش را به کسی نشان دهم و با تشویش و اضطراب هی عکسها را بالا و پایین میکنم و میگویم نه این نباید باشد، شاید این یکی و شاید هم آن، چخوف به خونسردی از پشت عینک نگاهم میکند و به جای آنکه کمک کند عکس قبرش را پیدا کنم، منتظر میماند ببیند این سردرگمی تا کجا پیش خواهد رفت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.