|

درباره نمایش «بی‌تو بهتر»

چون درخت ایستاده می‌میرم

محمد رحیمیان : فاجعه همواره از هسته تعارض‌ها و تناقض‌ها تغذیه می‌شود به‌گونه‌‌ای که با تن‌ندادن به صورت‌بندی، تن به شناخت نمی‌‌سپارد تا فراموش شود اما در عین‌حال، وجود خود را در غیاب شناخت و در عالم فراموشی و نسیان جست‌وجو می‌کند. با این اوصاف، باید پرسید آیا این امر غیرقابل‌شناخت، قابل صورت‌بندی و تحلیل است؟ و پرسش مهم‌تر اینکه چگونه باید با فاجعه مواجه شد؟ آیا فاجعه‌‌های تاریخ کُرد به امری تاریخی، فکری و فلسفی تبدیل شده است؟ آیا چنین فجایع دردناکی در هویت مردم کرد انعکاس یافته است؟ اساسا امر غیرقابل‌شناخت را چگونه می‌توان به اندیشه تبدیل کرد و در این ساحت به تفسیر و تحلیل و فعالیت ‌شناختی پرداخت؟ چنین زخم فجیعی را چگونه می‌توان همواره به‌مثابه بخشی از هویت تاریخی و وجودی، با خود حمل کرد همچنان که «هیرش» در نمایش «بی‌تو بهتر» آن زخم را بر فراز صلیب حمل می‌کند؟ اگر فاجعه امری ادراک‌ناپذیر و غیرقابل‌شناخت باشد؛ فقط هنر قادر به مواجهه با آن خواهد بود، چراکه اثر هنری، بسی فراتر از آنکه صرفا بازآفرینی جهان واقع باشد، به نقد آن می‌پردازد. اثر هنری قصد ندارد با بازتولید جهان به تداوم، تثبیت و توجیه فاجعه‌هایش یاری برساند. مسلما در صورتی که جهان و تناقضات لاینحل آن دوباره متعلق معرفت هنری قرار گیرد، تلاش‌های بی‌ثمر برای حل این تناقضات از نو آغاز خواهد شد. غایتِ هنر که اصولا از رویکرد سلبی و روش دیالکتیکی آن حاصل می‌شود، رسیدن به شرایطی است که در آن هرگونه غایتی غایب است. کشف عرصه‌هایی که در آن معناهای ناتمام، لایه‌درلایه در تداوم یکدیگر، پیش از بیانِ آخرین سخن، درخود فروشکسته‌اند. این رهیافتِ متمایز که فلسفه خاص هنر را با موضعی متفاوت در قبال جهان، شکل می‌دهد، درواقع نتیجه فرم متفاوتِ هنر و حاصل مواجهه دیالکتیکی آن با واقعیت است. همه‌ اشخاص داستان از «بیوک» تا «شمیرانی»، دچار دلهره‌ زیستن‌ و گرفتار وجودی اگزیستانسیالیستی هستند. «بی‌تو بهتر» از این حیث نمایشی اگزیستانسیالیستی است که اشخاص قصه را به اضطراب‌ها، دلهره‌‌ها، حرص‌ها و دغدغه‌‌های بودن‌شان سپرده است. گویی جهان آنها را با امکان‌های سرنوشت‌سازی مواجه کرده است که جز آنچه هستند، نمی‌توانند باشند. از این منظر می‌توان گفت نمایش سپهرِزندگی قربانیان فاجعه را به نمایش می‌گذارد. نمایش می‌پرسد جایگاه قربانیان فاجعه و روزهای پس از آن در سپهر زندگی کُردی به‌طور خاص و زندگی ایرانیان به طور عام، چیست و چگونه قابل تبیین است؟
نمایش «بی‌تو بهتر» به‌عنوان اثری هنری، پدیده‌ای برای یادآوری غفلت‌هاست؛ غفلت از نقد و شناخت دو وضعیت پیش و پس از حادثه و غفلت از اینکه تاریخ، اندیشه، جامعه و انسان‌های پسافاجعه‌ای، همان انسان‌های پیشافاجعه‌‌ای نیستند و این رازی است که باید از آثار هنری دریافت.

محمد رحیمیان : فاجعه همواره از هسته تعارض‌ها و تناقض‌ها تغذیه می‌شود به‌گونه‌‌ای که با تن‌ندادن به صورت‌بندی، تن به شناخت نمی‌‌سپارد تا فراموش شود اما در عین‌حال، وجود خود را در غیاب شناخت و در عالم فراموشی و نسیان جست‌وجو می‌کند. با این اوصاف، باید پرسید آیا این امر غیرقابل‌شناخت، قابل صورت‌بندی و تحلیل است؟ و پرسش مهم‌تر اینکه چگونه باید با فاجعه مواجه شد؟ آیا فاجعه‌‌های تاریخ کُرد به امری تاریخی، فکری و فلسفی تبدیل شده است؟ آیا چنین فجایع دردناکی در هویت مردم کرد انعکاس یافته است؟ اساسا امر غیرقابل‌شناخت را چگونه می‌توان به اندیشه تبدیل کرد و در این ساحت به تفسیر و تحلیل و فعالیت ‌شناختی پرداخت؟ چنین زخم فجیعی را چگونه می‌توان همواره به‌مثابه بخشی از هویت تاریخی و وجودی، با خود حمل کرد همچنان که «هیرش» در نمایش «بی‌تو بهتر» آن زخم را بر فراز صلیب حمل می‌کند؟ اگر فاجعه امری ادراک‌ناپذیر و غیرقابل‌شناخت باشد؛ فقط هنر قادر به مواجهه با آن خواهد بود، چراکه اثر هنری، بسی فراتر از آنکه صرفا بازآفرینی جهان واقع باشد، به نقد آن می‌پردازد. اثر هنری قصد ندارد با بازتولید جهان به تداوم، تثبیت و توجیه فاجعه‌هایش یاری برساند. مسلما در صورتی که جهان و تناقضات لاینحل آن دوباره متعلق معرفت هنری قرار گیرد، تلاش‌های بی‌ثمر برای حل این تناقضات از نو آغاز خواهد شد. غایتِ هنر که اصولا از رویکرد سلبی و روش دیالکتیکی آن حاصل می‌شود، رسیدن به شرایطی است که در آن هرگونه غایتی غایب است. کشف عرصه‌هایی که در آن معناهای ناتمام، لایه‌درلایه در تداوم یکدیگر، پیش از بیانِ آخرین سخن، درخود فروشکسته‌اند. این رهیافتِ متمایز که فلسفه خاص هنر را با موضعی متفاوت در قبال جهان، شکل می‌دهد، درواقع نتیجه فرم متفاوتِ هنر و حاصل مواجهه دیالکتیکی آن با واقعیت است. همه‌ اشخاص داستان از «بیوک» تا «شمیرانی»، دچار دلهره‌ زیستن‌ و گرفتار وجودی اگزیستانسیالیستی هستند. «بی‌تو بهتر» از این حیث نمایشی اگزیستانسیالیستی است که اشخاص قصه را به اضطراب‌ها، دلهره‌‌ها، حرص‌ها و دغدغه‌‌های بودن‌شان سپرده است. گویی جهان آنها را با امکان‌های سرنوشت‌سازی مواجه کرده است که جز آنچه هستند، نمی‌توانند باشند. از این منظر می‌توان گفت نمایش سپهرِزندگی قربانیان فاجعه را به نمایش می‌گذارد. نمایش می‌پرسد جایگاه قربانیان فاجعه و روزهای پس از آن در سپهر زندگی کُردی به‌طور خاص و زندگی ایرانیان به طور عام، چیست و چگونه قابل تبیین است؟
نمایش «بی‌تو بهتر» به‌عنوان اثری هنری، پدیده‌ای برای یادآوری غفلت‌هاست؛ غفلت از نقد و شناخت دو وضعیت پیش و پس از حادثه و غفلت از اینکه تاریخ، اندیشه، جامعه و انسان‌های پسافاجعه‌ای، همان انسان‌های پیشافاجعه‌‌ای نیستند و این رازی است که باید از آثار هنری دریافت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.