حاشیهای بر نسبت «ملکوت» با «بوفکور»
با کمال شعف*
شیما بهرهمند
«ملکوت» بهرام صادقی که با فاصله دو دهه از انتشار «بوف کور» صادق هدایت و پس از تجربه شوک تاریخی کودتای 28 مرداد منتشر شد، قرائتی مدرن و پساکودتایی از «بوف کور» ارایه داد. از اینرو بازخوانی «ملکوت» صادقی، در کنار «بوف کور» هدایت، شناخت و تبیین جایگاه واقعی «بهرام صادقی» را در داستاننویسی ما امکانپذیر میکند. گرچه داستاننویسی مدرن ایران با نام صادق هدایت گره خورده، اما نگرش اسطورهای او همچنان بر بوفکور سایه انداخته و به همین دلیل است که این رمان در رابطه با تاریخ و فرهنگ ما، کارکرد و بیانی نمادین پیدا کرده است. ملکوت، اما از دوگانه اسطورهای - تاریخی بوفکور فاصله گرفته و با واقعیت جامعه بیشتر مواجه میشود. راوی بوفکور، مانند نویسندهاش؛ صادق هدایت «نماد رنج رمانتیک» روشنفکر ایرانی است که با «دیگران» فاصلهای آشکار دارد: «آیا این مردمی که مثل من هستند، برای گول زدن من نیستند؟ آیا یک مشت سایه نیستند که فقط برای مسخره کردن و گول زدن من به وجود آمدهاند؟ من برای سایه خودم مینویسم که جلو چراغ بهدیوار افتاده است...» (بوف کور) شخصیتهای دیگر چون پیرمرد خنزرپنزری و زن اثیری، نیز جایگاه نمادین و اسطورهای دارند. آدمهای بهرام صادقی اما، مردمان عادی طبقه متوسط جامعهاند، که هرکدام با کنشهای متفاوت، نوعی از تفکرات و دغدغههای طبقهای را که به آن وابستهاند نمایندگی میکنند. به قول ساعدی: «زندگی سرگشته طبقه متوسط دستمایه کارهای بهرام صادقی بود؛ کارمندان، آموزگاران، دلالان، پیر و پاتالهای حاشیهنشین، فک و فامیلشان، آدمهای ورشکسته، توهین و تحقیر شده، مدام در حال نوسان، نوسان بین بیم و امید، امید و ناامیدی.» شخصیت «ناشناس» در ملکوت، به جای پیرمرد خنزرپنزری مینشیند و مانند او در سکوت شاهد روایت است. و زن اثیری بوف کور هم جایش را به زن دکتر حاتم میدهد و هر دو نیز سرنوشت تلخ مشابهی دارند. راوی بوفکور در رویای خود، به روستایی فکر میکند که تمام مردم آن مردهاند و دکتر حاتم با آمپولهایش مردم را به مرگ فرامیخواند. یا شخصیت «م.لِ» ملکوت و راوی بوفکور که هر دو به گونهای میخواهند بدن خود را تکهتکه کنند.
ترسیم فضای پساکودتایی اینچنین در ملکوت صادقی، نه از یک روایت تاریخی که در استراتژی روایی داستان خود را نشان میدهد. صادقی، مالیخولیایی را روایت میکند، که زاده وضعیت پس از کودتاست. از اینرو رمانتیسمِ پوچانگارانه و حدیثنفسگویی هدایت، در داستانهای صادقی به روایت زندگی مالیخولیایی و سراسر حادثه، اما پوچ بدل میشود. از اینرو او با ادامه فضایی که هدایت پیشروی داستاننویسی ما گشود، توانست از صادق هدایت برگذشته و تجربه او را تمام کند. بهرام صادقی برخلاف جریان غالب ادبیات زمان خودش که بومی و بیوگرافیک است، با داستان، بحران منطقی دارد، از اینرو با هندسه داستانهایش درگیر شده، یا به تعبیری با بدن داستان مساله پیدا میکند. درست مانند آنچه در داستان «آقای نویسنده تازهکار است» اتفاق میافتد. جدای از این موارد، مهمترین دلیلی که ملکوت را به عنوان داستانی مدرن و پیشرو تثبیت میکند، مواجهه داستان با «قانون» است. ملکوت، با بشارت عذاب آغاز میشود: «در ساعت یازده شب چهارشنبه آن هفته جن در آقای مودت حلول کرد.» جهان نویسنده ملکوت، فاجعه را مانند امری امیدبخش وعده میدهد، به بیانی دیگر، جهان ملکوت، جهانِ هشداردهنده امید است. ادبیات، به عنوان یک گونه بیان، باید با قانون برخورد کند، چرا که نقطه مقابل بیان قانونی (حکم) است. ادبیات در هر لحظه از تاریخ، کنار متن قانونی ایستاده و بر آن غلبه میکند تا امکان یا پیشنهاد تازهای برای زندگی به دست دهد. در واقع رمان مدرن، شکل دگردیسی یافته قانون و حاصل تداوم آن است.
«زبان» به زعم دلوز، دو کارکرد مهم دارد: قصه گفتن و حکم صادر کردن. او مهمترین کارکرد زبان را قصهگویی میداند. درست همان مقولهای که مساله بهرام صادقی است: قصه گفتن. این مساله چنان او را درگیر میکند، که اصلا به چاپ کتاب فکر نمیکند و حتی بسیاری از قصههایش را که شفاهی تعریف میکند، مانند «حواشی و تعلیقات»، هرگز مکتوب نمیشود. «کار او به پایان رساندن یک قصه بود، چه به صورت کتبی، چه به صورت شفاهی و عادت داشت که قصههای شفاهی را که به پایان برده بود، روی کاغذ نیاورد. هیچ وقت علاقهای به چاپ کتاب نداشت. و اگر همت جدی ابوالحسن نجفی در میان نبود، کارهای او جمع و جور نمیشد.» این روایت ساعدی، از معدود دوستان و همنشینان صادقی است، از علاقه عجیب او به قصه گفتن. درست معکوس گفتمان غالب ادبی این روزهای ما که علاقه بسیاری به کتابدارشدن از خود نشان میدهد و به شیوهها و ترفندهای متفاوتی چون برپایی انواع کارگاههای داستاننویسی، کتابسازی را دستور کار خود قرار داده است، کارگاههایی که ساختن قصه را جایگزین قصه گفتن کرده و اینگونه پیشاپیش وعده انتشار آنها را میدهد. جدای از این، علاقه بهرام صادقی به داستانهای پلیسی، نیز سویه دیگری از تاکید او بر قصهگویی است. چراکه داستان پلیسی همانطور که خودش در مصاحبهای میگوید، «داستانِ خالص» است.
ملکوت بهرام صادقی و بوف کور هدایت، بیتردید دو رمان جریانساز ادبیات ما هستند. از اینرو برگذشتن از تجربه آنها همواره مساله ادبیات ما بوده است. داستاننویسی ما یا نوشتن به سبک بوف کور را در پیش گرفته یا تلاش کرده تا تجربه بهرام صادقی را تکرار و تکمیل کند. این میل آشکار یا پنهان اما، تاکنون حتی به تکرار این تجربهها نیز نایل نیامده و به تقلیدی فرمال و شکلی دست زده است: مثلا آغاز داستان «سنگر و قمقمههای خالی» و شیوه روایت داستان«آقای نویسنده تازه کار است»، که در آن داستان اصلی با نقد منتقدی بر آن همزمان روایت میشود، دستمایه نوشتن داستانی شده که در کار تکرار و کامل کردن تجربههاست، از اینرو مواجهاش با تجربه صادقی، تنها در بِرَند کردن نام او خلاصه میشود. درست برخلاف کار بهرام صادقی در داستاننویسی ما، که با خلاقیت و تاکیدش بر قصهگویی تجربهای را تمام کرده و از «شبح هدایت» نیز میگذرد.
* برگرفته از عنوان مقاله هوشنگ گلشیری: «با کمال شعف به اطلاع دوستان و آشنایان میرساند که بهرام صادقی زنده است»
«ملکوت» بهرام صادقی که با فاصله دو دهه از انتشار «بوف کور» صادق هدایت و پس از تجربه شوک تاریخی کودتای 28 مرداد منتشر شد، قرائتی مدرن و پساکودتایی از «بوف کور» ارایه داد. از اینرو بازخوانی «ملکوت» صادقی، در کنار «بوف کور» هدایت، شناخت و تبیین جایگاه واقعی «بهرام صادقی» را در داستاننویسی ما امکانپذیر میکند. گرچه داستاننویسی مدرن ایران با نام صادق هدایت گره خورده، اما نگرش اسطورهای او همچنان بر بوفکور سایه انداخته و به همین دلیل است که این رمان در رابطه با تاریخ و فرهنگ ما، کارکرد و بیانی نمادین پیدا کرده است. ملکوت، اما از دوگانه اسطورهای - تاریخی بوفکور فاصله گرفته و با واقعیت جامعه بیشتر مواجه میشود. راوی بوفکور، مانند نویسندهاش؛ صادق هدایت «نماد رنج رمانتیک» روشنفکر ایرانی است که با «دیگران» فاصلهای آشکار دارد: «آیا این مردمی که مثل من هستند، برای گول زدن من نیستند؟ آیا یک مشت سایه نیستند که فقط برای مسخره کردن و گول زدن من به وجود آمدهاند؟ من برای سایه خودم مینویسم که جلو چراغ بهدیوار افتاده است...» (بوف کور) شخصیتهای دیگر چون پیرمرد خنزرپنزری و زن اثیری، نیز جایگاه نمادین و اسطورهای دارند. آدمهای بهرام صادقی اما، مردمان عادی طبقه متوسط جامعهاند، که هرکدام با کنشهای متفاوت، نوعی از تفکرات و دغدغههای طبقهای را که به آن وابستهاند نمایندگی میکنند. به قول ساعدی: «زندگی سرگشته طبقه متوسط دستمایه کارهای بهرام صادقی بود؛ کارمندان، آموزگاران، دلالان، پیر و پاتالهای حاشیهنشین، فک و فامیلشان، آدمهای ورشکسته، توهین و تحقیر شده، مدام در حال نوسان، نوسان بین بیم و امید، امید و ناامیدی.» شخصیت «ناشناس» در ملکوت، به جای پیرمرد خنزرپنزری مینشیند و مانند او در سکوت شاهد روایت است. و زن اثیری بوف کور هم جایش را به زن دکتر حاتم میدهد و هر دو نیز سرنوشت تلخ مشابهی دارند. راوی بوفکور در رویای خود، به روستایی فکر میکند که تمام مردم آن مردهاند و دکتر حاتم با آمپولهایش مردم را به مرگ فرامیخواند. یا شخصیت «م.لِ» ملکوت و راوی بوفکور که هر دو به گونهای میخواهند بدن خود را تکهتکه کنند.
ترسیم فضای پساکودتایی اینچنین در ملکوت صادقی، نه از یک روایت تاریخی که در استراتژی روایی داستان خود را نشان میدهد. صادقی، مالیخولیایی را روایت میکند، که زاده وضعیت پس از کودتاست. از اینرو رمانتیسمِ پوچانگارانه و حدیثنفسگویی هدایت، در داستانهای صادقی به روایت زندگی مالیخولیایی و سراسر حادثه، اما پوچ بدل میشود. از اینرو او با ادامه فضایی که هدایت پیشروی داستاننویسی ما گشود، توانست از صادق هدایت برگذشته و تجربه او را تمام کند. بهرام صادقی برخلاف جریان غالب ادبیات زمان خودش که بومی و بیوگرافیک است، با داستان، بحران منطقی دارد، از اینرو با هندسه داستانهایش درگیر شده، یا به تعبیری با بدن داستان مساله پیدا میکند. درست مانند آنچه در داستان «آقای نویسنده تازهکار است» اتفاق میافتد. جدای از این موارد، مهمترین دلیلی که ملکوت را به عنوان داستانی مدرن و پیشرو تثبیت میکند، مواجهه داستان با «قانون» است. ملکوت، با بشارت عذاب آغاز میشود: «در ساعت یازده شب چهارشنبه آن هفته جن در آقای مودت حلول کرد.» جهان نویسنده ملکوت، فاجعه را مانند امری امیدبخش وعده میدهد، به بیانی دیگر، جهان ملکوت، جهانِ هشداردهنده امید است. ادبیات، به عنوان یک گونه بیان، باید با قانون برخورد کند، چرا که نقطه مقابل بیان قانونی (حکم) است. ادبیات در هر لحظه از تاریخ، کنار متن قانونی ایستاده و بر آن غلبه میکند تا امکان یا پیشنهاد تازهای برای زندگی به دست دهد. در واقع رمان مدرن، شکل دگردیسی یافته قانون و حاصل تداوم آن است.
«زبان» به زعم دلوز، دو کارکرد مهم دارد: قصه گفتن و حکم صادر کردن. او مهمترین کارکرد زبان را قصهگویی میداند. درست همان مقولهای که مساله بهرام صادقی است: قصه گفتن. این مساله چنان او را درگیر میکند، که اصلا به چاپ کتاب فکر نمیکند و حتی بسیاری از قصههایش را که شفاهی تعریف میکند، مانند «حواشی و تعلیقات»، هرگز مکتوب نمیشود. «کار او به پایان رساندن یک قصه بود، چه به صورت کتبی، چه به صورت شفاهی و عادت داشت که قصههای شفاهی را که به پایان برده بود، روی کاغذ نیاورد. هیچ وقت علاقهای به چاپ کتاب نداشت. و اگر همت جدی ابوالحسن نجفی در میان نبود، کارهای او جمع و جور نمیشد.» این روایت ساعدی، از معدود دوستان و همنشینان صادقی است، از علاقه عجیب او به قصه گفتن. درست معکوس گفتمان غالب ادبی این روزهای ما که علاقه بسیاری به کتابدارشدن از خود نشان میدهد و به شیوهها و ترفندهای متفاوتی چون برپایی انواع کارگاههای داستاننویسی، کتابسازی را دستور کار خود قرار داده است، کارگاههایی که ساختن قصه را جایگزین قصه گفتن کرده و اینگونه پیشاپیش وعده انتشار آنها را میدهد. جدای از این، علاقه بهرام صادقی به داستانهای پلیسی، نیز سویه دیگری از تاکید او بر قصهگویی است. چراکه داستان پلیسی همانطور که خودش در مصاحبهای میگوید، «داستانِ خالص» است.
ملکوت بهرام صادقی و بوف کور هدایت، بیتردید دو رمان جریانساز ادبیات ما هستند. از اینرو برگذشتن از تجربه آنها همواره مساله ادبیات ما بوده است. داستاننویسی ما یا نوشتن به سبک بوف کور را در پیش گرفته یا تلاش کرده تا تجربه بهرام صادقی را تکرار و تکمیل کند. این میل آشکار یا پنهان اما، تاکنون حتی به تکرار این تجربهها نیز نایل نیامده و به تقلیدی فرمال و شکلی دست زده است: مثلا آغاز داستان «سنگر و قمقمههای خالی» و شیوه روایت داستان«آقای نویسنده تازه کار است»، که در آن داستان اصلی با نقد منتقدی بر آن همزمان روایت میشود، دستمایه نوشتن داستانی شده که در کار تکرار و کامل کردن تجربههاست، از اینرو مواجهاش با تجربه صادقی، تنها در بِرَند کردن نام او خلاصه میشود. درست برخلاف کار بهرام صادقی در داستاننویسی ما، که با خلاقیت و تاکیدش بر قصهگویی تجربهای را تمام کرده و از «شبح هدایت» نیز میگذرد.
* برگرفته از عنوان مقاله هوشنگ گلشیری: «با کمال شعف به اطلاع دوستان و آشنایان میرساند که بهرام صادقی زنده است»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.