آسیبشناسی پژوهش تعزیه در ایران
در تعزیتِ پژوهش
هومن زندیزاده . دانشجوی دکترای درام در دانشگاه فلیندرز
این روزها مشغول نگارش مقالهای راجع به تعزیه برای چاپ در مجله ADSA (انجمن تئاتر، نمایش و مطالعات تئاتری استرالیاسیا [استرالیا و آسیا]) هستم. در این راستا حدود 20 کتاب پژوهشی و تعداد زیادی مقاله خواندهام. با وجود چندین اثر ارزشمندی که نگاشته شده، همچنان مشکلات فراوانی در این زمینه به چشم میخورد؛ ایراداتی که بهگمانم بتوان آنها را به کلیت آثار پژوهشی ما در سایر حوزههای هنر و علوم انسانی نیز تعمیم داد. همزمانی نگارش مقاله مذکور با برگزاری «هفدهمین جشنواره نمایشهای آیینی و سنتی» بهانهای شد برای نگاهی آسیبشناسانه به این مسئله. از این رو در ادامه بخشی از مهمترین مشکلات موجود -و نه همه آنها- را برشمرده و مثالهایی برای هر کدام ذکر خواهد شد.
یک. از-هم-گسیختگی: عنوان کتاب یک چیز است، محتوای آن چیز دیگر. عنوان فصول یک چیز است، مطالب آن چیز دیگر. شما نمیتوانید ارتباطی میان آنچه میخوانید و آنچه قرار بوده بخوانید، پیدا کنید؛ بهعنوان مثال نگاهی بیندازید به کتاب «زمینه اجتماعی تعزیه و تئاتر در ایران» نوشته جلال ستاری. فصول کتاب به ترتیب عبارتاند از: پیشگفتار؛ پیش از اسلام؛ پس از اسلام؛ درام دینی تعزیه؛ سوگ سیاوش و نتیجهگیری. همانطور که میبینید، مؤلف اثر فصول را به نحوی انتخاب کرده که انگار سوگ سیاوش و تعزیه نه مربوط به پیش از اسلاماند، نه پس از آن. البته جالبتر اینکه بیش از نیمی از مطالب فصل اول که باید مربوط به پیش از اسلام باشد، به نمایشهای پس از اسلام اختصاص یافته است. علاوه بر اینها، حتی اگر مبنا را بر همین شیوه فصلبندی قرار دهیم، با تناقضاتی روبهرو میشویم. تعزیه نمایشی است که پس از سوگ سیاوش شکل گرفته و ریشه در دوران پیش از اسلام دارد. پس چرا سوگسیاوش در قالب فصلی مجزا پس از تعزیه و پیش از نتیجهگیری آمده است؟ یکی از آسیبهای مهم پژوهشهای حیطه تعزیه، نبود خط و ربطی است که میتواند مانع از بروز چنین گسیختگیهایی شود.
دو. ارجاعات نابجا: تعزیه بخشی از فرهنگ ایران است. احساسی که یک شیعه ایرانی نسبت به تعزیه امام حسین(ع) پیدا میکند را هیچکس جز او نخواهد داشت. در حیطه مقولاتی که چنین پیوستگی عمیقی با فرهنگ ما دارند، تنها کسی میتواند تحلیل نهایی ارائه دهد که آن را زیسته باشد. درست است که افرادی چون پیتر چلکووسکی- تعزیهشناس آمریکایی- آثار ارزندهای در این زمینه تألیف کردهاند، ولی قرار نیست خودمان را در زندان حرفهای آنان حبس کنیم و اگر یک پژوهشگر ایرانی استدلالی قوی ارائه کرد، آن را نپذیریم. یک مثال در این زمینه، مقدمهای است که علی بلوکباشی بر کتاب «تعزیه و تعزیهخوانی» اثر عنایتالله شهیدی نوشته است. او از ژوزف گوبینو -ادیب و مستشرق فرانسوی- درباره زبان تعزیهنامهها چنین نقل میکند «[در این متون] نحوه محاوره مأنوس مردم و کوتاهترین کلمات معمول و جاری و خلاصه کلام شیوه گفتار هرروزینه و مابهالاشتراک عوام بسیار به کار رفته است» (ص30). چرا بلوکباشی یا هر ایرانی دیگری خود نتواند راجع به زبان تعزیهنامهها بحث کند؟ چنین ارجاعات نابجایی حاکی از شیفتگی ما نسبت به فرهنگ غرب است؛ فرهنگی که گویا بهتر از ما میداند که ایرانیان
در تعزیههایی که متون مکتوب آنها برجا مانده است، چه زبانی را به کار میبرند. البته درعینحال باید مراقب مسئله «بیگانهستیزی» هم بود. در برخی موارد یک غیرایرانی میتواند برخی زوایای ماجرا را از بیرون بهخوبی تحلیل کند. نمونه آن مقاله «روضهالشهدا و هنرهای نمایشی در ایران» اثر چلکووسکی است که در شماره بهار و تابستان 1379 «فصلنامه تئاتر» چاپ شد.
سه. عدم ارجاع: شما مطلبی را میخوانید و با توجه به مطالعاتی که در آن زمینه داشتهاید، تا حدی میتوانید فرضیات را از شطحیات تمییز دهید. ولی نگارنده نمیتواند یا نمیخواهد منابع کافی ارائه کند. گاهی کار به جایی میرسد که برخی پژوهشگران ارجاعات را ناشی از عدمتسلط بر موضوع یا به چالش کشیده شدن اثر خود میدانند. در نتیجه شما بهعنوان یک پژوهشگر، ناگزیر از نقل حرفهایشان میپرهیزید؛ مثلا مقاله «تعزیه و فلسفه آن» (گردآوریشده توسط چلکووسکی در کتاب «تعزیه: آیین و نمایش در ایران») نوشته مایل بکتاش را در نظر بگیرید. در این مقاله به فرمان معزالدوله دیلمی مبنی بر عزاداری حسینی در سال 352 ق اشاره شده، ولی برای آن منبعی ذکر نشده است. آیا آقای بکتاش خود در آن دوره زیسته و تاریخنگاری کرده است؟ اگر نه، چرا ما باید حرف او را بدون استناد بپذیریم؟
چهار. عدم استدلال: مجید فلاحزاده در کتاب «تاریخ اجتماعی-سیاسی تآتر در ایران: 1- تعزیه» پس از توضیحاتی راجع به ادیان فالیک، مینویسد «از آنجا که مراسمی نظیر جشنهای تموز و ایشتر، اوزیریس و ایزیس و سوگواری بر مرگ سیاوش دارای محتوایی یکسانند، حضور تجریدی عناصر فالیکی فوق را در علامات عزاداری دوره اسلامی و تعزیه میتوان تشخیص داد»(ص 38). این ادعا پذیرفتنی نیست، چراکه فلاحزاده ابتدا باید اثبات کند که محتوای تعزیه و سوگ سیاوش یکسان- و نه «مشابه» -یکدیگر است و سپس این یکسانی- و نه «تشابه» - را با آیینهای مذکور پیوند زند. او ولی چنین نمیکند و جملاتش در حد حدس و گمانهایی سست باقی میمانند. اگر بتوان مشابهتی میان دو یا چند نمایش یا آیین یافت، دلیل محکمی برای «یکیدانستن» آنها به دست نمیدهد. اینها ممکن است در برخی جزئیات و کلیات تفاوتهای مهمی با یکدیگر داشته باشند.
پنج. نمایه: نمایه به فهرستی از اصطلاحات، موضوعات، اَعلام و اسامی گفته میشود که در آخر هر کتاب پژوهشی ضمیمه میشود. وجود نمایه باعث تسریع روندخواندن متون میشود. تعداد قابلتوجهی از متون پژوهشی ما فاقد نمایه هستند. با توجه به مشکل «از-هم-گسیختگی» مطالب که در این آثار موج میزند، یک پژوهشگر برای اطمینان خاطر باید تمام کتاب را بخواند. مثلا کتاب 566 صفحهای «تعزیه» نوشته صادق عاشورپور را در نظر بگیرید. این کتاب نمایه ندارد. چرا؟
شش. شیوه نقلقول: نقل سخنان دیگران تا جایی مجاز است که منجر به ازدسترفتن یکدستی کلام نشود. نقلقولهای بلند تنها زمانی جایزند که برای آنها دلیل مشخصی وجود داشته باشد. در برخی پژوهشها دیده شده که چندین صفحه لاینقطع به آثار دیگران اختصاص یافته است. اوج این مسئله در کتاب «تعزیه در ایران» اثر صادق همایونی به چشم میخورد. وی در فاصله صفحات 130-82 که به توصیف تکیه دولت اختصاص دارد، تنها چند جمله ربطی از خود به جا گذاشته و باقی آن به همت سایر گزارشگران ایرانی و اروپایی نوشته شده است. یک اثر پژوهشی باید با ایجاز تمام به ذکر نکات مهم بسنده کند. کتاب «تعزیه در ایران» بالغ بر هزار صفحه است، حال آنکه میتوانست بسیار موجزتر از این باشد.
هفت. کپیبرداری: این امر میتواند به شیوههای مختلفی انجام شود؛ مثلا ممکن است فرد به جای رجوع به منبع اصلی، تنها با استناد به پاورقی مقالهای که پیش روی اوست، بر سیاهه منابع پژوهش خویش بیفزاید. این امر در مواردی گمراهکننده است. چراکه اگر پژوهشگر یا حروفچین قبلی دچار لغزشی شده باشند، این لغزش به اثر بعدی نیز راه مییابد. اما یکی از شایعترین شیوههای کپیبرداری، نقل سخنان دیگران بدون اشاره به منبع است. در این راستا بسیاری از پایاننامههای رشته نمایش را میتوان سراغ گرفت که از کتاب «نمایش در ایران» بهرام بیضایی کپیبرداری کردهاند. از ارائه مثال در این زمینه پرهیز میشود؛ چراکه نگارنده معتقد است با یک نگاه سرسری به این رسالات میتوان ردپای بیضایی را -با تمام محاسن و معایب کتابی که 50 سال پیش از این نوشته- دریافت.
این روزها مشغول نگارش مقالهای راجع به تعزیه برای چاپ در مجله ADSA (انجمن تئاتر، نمایش و مطالعات تئاتری استرالیاسیا [استرالیا و آسیا]) هستم. در این راستا حدود 20 کتاب پژوهشی و تعداد زیادی مقاله خواندهام. با وجود چندین اثر ارزشمندی که نگاشته شده، همچنان مشکلات فراوانی در این زمینه به چشم میخورد؛ ایراداتی که بهگمانم بتوان آنها را به کلیت آثار پژوهشی ما در سایر حوزههای هنر و علوم انسانی نیز تعمیم داد. همزمانی نگارش مقاله مذکور با برگزاری «هفدهمین جشنواره نمایشهای آیینی و سنتی» بهانهای شد برای نگاهی آسیبشناسانه به این مسئله. از این رو در ادامه بخشی از مهمترین مشکلات موجود -و نه همه آنها- را برشمرده و مثالهایی برای هر کدام ذکر خواهد شد.
یک. از-هم-گسیختگی: عنوان کتاب یک چیز است، محتوای آن چیز دیگر. عنوان فصول یک چیز است، مطالب آن چیز دیگر. شما نمیتوانید ارتباطی میان آنچه میخوانید و آنچه قرار بوده بخوانید، پیدا کنید؛ بهعنوان مثال نگاهی بیندازید به کتاب «زمینه اجتماعی تعزیه و تئاتر در ایران» نوشته جلال ستاری. فصول کتاب به ترتیب عبارتاند از: پیشگفتار؛ پیش از اسلام؛ پس از اسلام؛ درام دینی تعزیه؛ سوگ سیاوش و نتیجهگیری. همانطور که میبینید، مؤلف اثر فصول را به نحوی انتخاب کرده که انگار سوگ سیاوش و تعزیه نه مربوط به پیش از اسلاماند، نه پس از آن. البته جالبتر اینکه بیش از نیمی از مطالب فصل اول که باید مربوط به پیش از اسلام باشد، به نمایشهای پس از اسلام اختصاص یافته است. علاوه بر اینها، حتی اگر مبنا را بر همین شیوه فصلبندی قرار دهیم، با تناقضاتی روبهرو میشویم. تعزیه نمایشی است که پس از سوگ سیاوش شکل گرفته و ریشه در دوران پیش از اسلام دارد. پس چرا سوگسیاوش در قالب فصلی مجزا پس از تعزیه و پیش از نتیجهگیری آمده است؟ یکی از آسیبهای مهم پژوهشهای حیطه تعزیه، نبود خط و ربطی است که میتواند مانع از بروز چنین گسیختگیهایی شود.
دو. ارجاعات نابجا: تعزیه بخشی از فرهنگ ایران است. احساسی که یک شیعه ایرانی نسبت به تعزیه امام حسین(ع) پیدا میکند را هیچکس جز او نخواهد داشت. در حیطه مقولاتی که چنین پیوستگی عمیقی با فرهنگ ما دارند، تنها کسی میتواند تحلیل نهایی ارائه دهد که آن را زیسته باشد. درست است که افرادی چون پیتر چلکووسکی- تعزیهشناس آمریکایی- آثار ارزندهای در این زمینه تألیف کردهاند، ولی قرار نیست خودمان را در زندان حرفهای آنان حبس کنیم و اگر یک پژوهشگر ایرانی استدلالی قوی ارائه کرد، آن را نپذیریم. یک مثال در این زمینه، مقدمهای است که علی بلوکباشی بر کتاب «تعزیه و تعزیهخوانی» اثر عنایتالله شهیدی نوشته است. او از ژوزف گوبینو -ادیب و مستشرق فرانسوی- درباره زبان تعزیهنامهها چنین نقل میکند «[در این متون] نحوه محاوره مأنوس مردم و کوتاهترین کلمات معمول و جاری و خلاصه کلام شیوه گفتار هرروزینه و مابهالاشتراک عوام بسیار به کار رفته است» (ص30). چرا بلوکباشی یا هر ایرانی دیگری خود نتواند راجع به زبان تعزیهنامهها بحث کند؟ چنین ارجاعات نابجایی حاکی از شیفتگی ما نسبت به فرهنگ غرب است؛ فرهنگی که گویا بهتر از ما میداند که ایرانیان
در تعزیههایی که متون مکتوب آنها برجا مانده است، چه زبانی را به کار میبرند. البته درعینحال باید مراقب مسئله «بیگانهستیزی» هم بود. در برخی موارد یک غیرایرانی میتواند برخی زوایای ماجرا را از بیرون بهخوبی تحلیل کند. نمونه آن مقاله «روضهالشهدا و هنرهای نمایشی در ایران» اثر چلکووسکی است که در شماره بهار و تابستان 1379 «فصلنامه تئاتر» چاپ شد.
سه. عدم ارجاع: شما مطلبی را میخوانید و با توجه به مطالعاتی که در آن زمینه داشتهاید، تا حدی میتوانید فرضیات را از شطحیات تمییز دهید. ولی نگارنده نمیتواند یا نمیخواهد منابع کافی ارائه کند. گاهی کار به جایی میرسد که برخی پژوهشگران ارجاعات را ناشی از عدمتسلط بر موضوع یا به چالش کشیده شدن اثر خود میدانند. در نتیجه شما بهعنوان یک پژوهشگر، ناگزیر از نقل حرفهایشان میپرهیزید؛ مثلا مقاله «تعزیه و فلسفه آن» (گردآوریشده توسط چلکووسکی در کتاب «تعزیه: آیین و نمایش در ایران») نوشته مایل بکتاش را در نظر بگیرید. در این مقاله به فرمان معزالدوله دیلمی مبنی بر عزاداری حسینی در سال 352 ق اشاره شده، ولی برای آن منبعی ذکر نشده است. آیا آقای بکتاش خود در آن دوره زیسته و تاریخنگاری کرده است؟ اگر نه، چرا ما باید حرف او را بدون استناد بپذیریم؟
چهار. عدم استدلال: مجید فلاحزاده در کتاب «تاریخ اجتماعی-سیاسی تآتر در ایران: 1- تعزیه» پس از توضیحاتی راجع به ادیان فالیک، مینویسد «از آنجا که مراسمی نظیر جشنهای تموز و ایشتر، اوزیریس و ایزیس و سوگواری بر مرگ سیاوش دارای محتوایی یکسانند، حضور تجریدی عناصر فالیکی فوق را در علامات عزاداری دوره اسلامی و تعزیه میتوان تشخیص داد»(ص 38). این ادعا پذیرفتنی نیست، چراکه فلاحزاده ابتدا باید اثبات کند که محتوای تعزیه و سوگ سیاوش یکسان- و نه «مشابه» -یکدیگر است و سپس این یکسانی- و نه «تشابه» - را با آیینهای مذکور پیوند زند. او ولی چنین نمیکند و جملاتش در حد حدس و گمانهایی سست باقی میمانند. اگر بتوان مشابهتی میان دو یا چند نمایش یا آیین یافت، دلیل محکمی برای «یکیدانستن» آنها به دست نمیدهد. اینها ممکن است در برخی جزئیات و کلیات تفاوتهای مهمی با یکدیگر داشته باشند.
پنج. نمایه: نمایه به فهرستی از اصطلاحات، موضوعات، اَعلام و اسامی گفته میشود که در آخر هر کتاب پژوهشی ضمیمه میشود. وجود نمایه باعث تسریع روندخواندن متون میشود. تعداد قابلتوجهی از متون پژوهشی ما فاقد نمایه هستند. با توجه به مشکل «از-هم-گسیختگی» مطالب که در این آثار موج میزند، یک پژوهشگر برای اطمینان خاطر باید تمام کتاب را بخواند. مثلا کتاب 566 صفحهای «تعزیه» نوشته صادق عاشورپور را در نظر بگیرید. این کتاب نمایه ندارد. چرا؟
شش. شیوه نقلقول: نقل سخنان دیگران تا جایی مجاز است که منجر به ازدسترفتن یکدستی کلام نشود. نقلقولهای بلند تنها زمانی جایزند که برای آنها دلیل مشخصی وجود داشته باشد. در برخی پژوهشها دیده شده که چندین صفحه لاینقطع به آثار دیگران اختصاص یافته است. اوج این مسئله در کتاب «تعزیه در ایران» اثر صادق همایونی به چشم میخورد. وی در فاصله صفحات 130-82 که به توصیف تکیه دولت اختصاص دارد، تنها چند جمله ربطی از خود به جا گذاشته و باقی آن به همت سایر گزارشگران ایرانی و اروپایی نوشته شده است. یک اثر پژوهشی باید با ایجاز تمام به ذکر نکات مهم بسنده کند. کتاب «تعزیه در ایران» بالغ بر هزار صفحه است، حال آنکه میتوانست بسیار موجزتر از این باشد.
هفت. کپیبرداری: این امر میتواند به شیوههای مختلفی انجام شود؛ مثلا ممکن است فرد به جای رجوع به منبع اصلی، تنها با استناد به پاورقی مقالهای که پیش روی اوست، بر سیاهه منابع پژوهش خویش بیفزاید. این امر در مواردی گمراهکننده است. چراکه اگر پژوهشگر یا حروفچین قبلی دچار لغزشی شده باشند، این لغزش به اثر بعدی نیز راه مییابد. اما یکی از شایعترین شیوههای کپیبرداری، نقل سخنان دیگران بدون اشاره به منبع است. در این راستا بسیاری از پایاننامههای رشته نمایش را میتوان سراغ گرفت که از کتاب «نمایش در ایران» بهرام بیضایی کپیبرداری کردهاند. از ارائه مثال در این زمینه پرهیز میشود؛ چراکه نگارنده معتقد است با یک نگاه سرسری به این رسالات میتوان ردپای بیضایی را -با تمام محاسن و معایب کتابی که 50 سال پیش از این نوشته- دریافت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.