بهرام صادقی؛ فراداستان و ادبیات این روزهایما
وقتی شیر و قهوه یکی نمیشوند
علی شروقی
اگر بهرام صادقی، نوشتن را از لحظه تصادف را شدید نوشته و واقعیت بیرونی و ویرانههای حاصل از این تصادف را آغاز میکرد، نویسندگان این سالهای ما - آنها که به شیوه او، بازی با عناصر قصه و روایت را دستمایه قرار دادهاند - میکوشند، مسیری عکس او را بپیمایند و نوشته را پیش از بروز چنین تصادفی متوقف کنند یا با برقراری نوعی مصالحه با واقعیت و بازی دادن آن به عنوان یکی از اجزا قصه و تقلیل دادنش در همین حد، از بروز این تصادف شدید جلوگیری کنند. اینگونه است که با رجوع به برخی آثاری که در همین دو سه سالاخیر در شیوه فراداستان نوشته شده، میبینیم که نویسنده در پایان، همه چیز را با این حکم تلویحی که «هر آنچه خواندید قصهای بیش نبود» رفع و رجوع کرده و حتی با بنا کردن روایتش روی شخصیت نویسندهای که در حال نوشتن همه اینهاست و آنچه هم که ما میخوانیم در واقع چرکنویسهای هنوز پاکنویس نشده اوست، پیشاپیش منتقدان آیندهاش را خلع سلاح کرده است؛ (بگذریم که آنچه نویسندگان اخیر از آن غافلند، این است که بد نوشتن را هم باید خوب نوشت.) فراداستان اما در نوشتههای بهرام صادقی، نه دستاویزی برای متوقف کردن قصه در لحظه پیش از برخوردش با واقعیت بیرونی، که اتفاقا نوشتن در لحظه تصادف این دو و تخریب پس از آن است. اینگونه است که مقولههایی مانند «طنز»، «بازی» و «فراداستان»، در کار بهرام صادقی به مقولههایی سبکی بدل میشوند که تنش میان نوشتار و واقعیت بیرونی را به فرم ویران شده روایت بدل میکنند. در واقع شاید بتوان در هم فرورفتن امر شفاهی و امر مکتوب را در نوشتههای صادقی نیز که یکی از نمونههای درخشانش در قصه «داستان برای کودکان» اتفاق افتاده، برآمده از همین تنش دانست. طنز قصههای بهرام صادقی را - طنزی که به جنون پهلو میزند - مکانها، اشیا و شخصیتهایی میسازند که گویا هر کدام تکه پارههایی کنده شده از عمارتی فروپاشیدهاند که در یک پرتاب انفجاری، به تصادفی سرخوشانه کنار هم قرارگرفتهاند و نویسنده نیز برای روایت، جز همین تکه پارهها و نصفه نیمههای هریک از جایی آمده را به عنوان مصالح کار، پیش رو ندارد. سر و کار او با قصهای ویران شده و پیشاپیش با واقعیت برخورد کرده است؛ نه قصهای هنوز نوشته نشده و در فاصلهای امن از واقعیت. پس فرصتی برای سر و شکل دادن به واقعیت و تحریف و بدل کردنش به امری تحملپذیر فراهم نیست. نویسنده، ناگهان بر ویرانهای فرود آمده و در عین حال، خود او نیز تکهای از آن است. پس بهتوسردرگمی بهرام صادقی در مقابل آنچه به عنوان مصالح کار پیش رویش گذاشتهاند بیشباهت به بهتوسردرگمی لطفالله هادیپور - شخصیت قصه میهمان ناخوانده در شهر بزرگ - در مقابل شیر و قهوهای که سفارش داده اما نمیداند باید با هم مخلوطشان کند و از آنها وجودی واحد و یکپارچه بسازد نیست؛ «آقای هادیپور نمیداند با شیروقهوهای که دستور داده است چه کند و چطور آن را بخورد.» و آنگاه آن راوی رند همیشگی قصههای صادقی خود را وسط میاندازد: «بهتر نبود ایشان همان چای خودمانی را خبر میکردند، تا اینکه... تا اینکه شیر و قهوه را جدا جدا میل بفرمایند؟» در قصههای صادقی، نویسنده، مضطرب و دستپاچه در برابر آنچه پیش روی اوست، برای بناکردن قصهاش، به هر آنچه که میتواند چنگ میزند. حتی اگر آن، «شانه» یا «پاشنه کش»ی باشد در جیب شهرام کریم، شخصیت قصه «آدرس: شهرت، خیابان انشاد، خانهشماره 555» یا شناسنامههایی به جا مانده از یک زندگی ظاهرا منحل شده در قصه «سنگر و قمقمههای خالی». برخلاف فراداستاننویسان این روزها که گویا از همان آغاز میدانند میخواهند چه کنند و اقتدارگرایانه برفراز مصالح کارشان ایستادهاند. گویا تا بروز فاجعه بینهایت زمان هست و نسبت آنها هم با فاجعه همان نسبت میان لاک پشت و آشیل زنون ایلیایی نیست که هیچگاه به هم نمیرسند و البته هر کجا هم که این فاصله امن، در معرض خطر قرار گرفت و قصه و واقعیت از فاصله قانونی و استاندارد که همواره باید حفظ شود، به هم نزدیکتر شدند، نویسنده باز هم آنقدر فرصت دارد که پیش از بروز تصادف اثرش با واقعیت هولناک، ترمز قصه را بکشد و آنگاه سر فرصت بکوشد که یا واقعیت هولناک و معضل آفرین را دور بزند یا تصویری دستوپا شکسته و تحریفشده و بیخطر از آن ارایه دهد؛ به نعل واقعیت و میخ قصه زدن، به جای بدل کردن معضل به فرم قصه و بالعکس، آن گونه که در طنز جنونآمیز و ساخت ویران قصههای صادقی اتفاق افتاده است. به همین دلیل است که بهرام صادقی با آنها که این روزها از نام او به مثابه یک «برند» استفاده میکنند، سخت بیارتباط است. قصههای او نه درباره تخریب و فاجعه و از فراز باروی ادبیات به آن نگریستن، بلکه خود تخریب و فاجعه است. راوی قصههای او شبحی است دستپاچه که سرخوش و تلخکام، میان خرابهها پرسه میزند.
اگر بهرام صادقی، نوشتن را از لحظه تصادف را شدید نوشته و واقعیت بیرونی و ویرانههای حاصل از این تصادف را آغاز میکرد، نویسندگان این سالهای ما - آنها که به شیوه او، بازی با عناصر قصه و روایت را دستمایه قرار دادهاند - میکوشند، مسیری عکس او را بپیمایند و نوشته را پیش از بروز چنین تصادفی متوقف کنند یا با برقراری نوعی مصالحه با واقعیت و بازی دادن آن به عنوان یکی از اجزا قصه و تقلیل دادنش در همین حد، از بروز این تصادف شدید جلوگیری کنند. اینگونه است که با رجوع به برخی آثاری که در همین دو سه سالاخیر در شیوه فراداستان نوشته شده، میبینیم که نویسنده در پایان، همه چیز را با این حکم تلویحی که «هر آنچه خواندید قصهای بیش نبود» رفع و رجوع کرده و حتی با بنا کردن روایتش روی شخصیت نویسندهای که در حال نوشتن همه اینهاست و آنچه هم که ما میخوانیم در واقع چرکنویسهای هنوز پاکنویس نشده اوست، پیشاپیش منتقدان آیندهاش را خلع سلاح کرده است؛ (بگذریم که آنچه نویسندگان اخیر از آن غافلند، این است که بد نوشتن را هم باید خوب نوشت.) فراداستان اما در نوشتههای بهرام صادقی، نه دستاویزی برای متوقف کردن قصه در لحظه پیش از برخوردش با واقعیت بیرونی، که اتفاقا نوشتن در لحظه تصادف این دو و تخریب پس از آن است. اینگونه است که مقولههایی مانند «طنز»، «بازی» و «فراداستان»، در کار بهرام صادقی به مقولههایی سبکی بدل میشوند که تنش میان نوشتار و واقعیت بیرونی را به فرم ویران شده روایت بدل میکنند. در واقع شاید بتوان در هم فرورفتن امر شفاهی و امر مکتوب را در نوشتههای صادقی نیز که یکی از نمونههای درخشانش در قصه «داستان برای کودکان» اتفاق افتاده، برآمده از همین تنش دانست. طنز قصههای بهرام صادقی را - طنزی که به جنون پهلو میزند - مکانها، اشیا و شخصیتهایی میسازند که گویا هر کدام تکه پارههایی کنده شده از عمارتی فروپاشیدهاند که در یک پرتاب انفجاری، به تصادفی سرخوشانه کنار هم قرارگرفتهاند و نویسنده نیز برای روایت، جز همین تکه پارهها و نصفه نیمههای هریک از جایی آمده را به عنوان مصالح کار، پیش رو ندارد. سر و کار او با قصهای ویران شده و پیشاپیش با واقعیت برخورد کرده است؛ نه قصهای هنوز نوشته نشده و در فاصلهای امن از واقعیت. پس فرصتی برای سر و شکل دادن به واقعیت و تحریف و بدل کردنش به امری تحملپذیر فراهم نیست. نویسنده، ناگهان بر ویرانهای فرود آمده و در عین حال، خود او نیز تکهای از آن است. پس بهتوسردرگمی بهرام صادقی در مقابل آنچه به عنوان مصالح کار پیش رویش گذاشتهاند بیشباهت به بهتوسردرگمی لطفالله هادیپور - شخصیت قصه میهمان ناخوانده در شهر بزرگ - در مقابل شیر و قهوهای که سفارش داده اما نمیداند باید با هم مخلوطشان کند و از آنها وجودی واحد و یکپارچه بسازد نیست؛ «آقای هادیپور نمیداند با شیروقهوهای که دستور داده است چه کند و چطور آن را بخورد.» و آنگاه آن راوی رند همیشگی قصههای صادقی خود را وسط میاندازد: «بهتر نبود ایشان همان چای خودمانی را خبر میکردند، تا اینکه... تا اینکه شیر و قهوه را جدا جدا میل بفرمایند؟» در قصههای صادقی، نویسنده، مضطرب و دستپاچه در برابر آنچه پیش روی اوست، برای بناکردن قصهاش، به هر آنچه که میتواند چنگ میزند. حتی اگر آن، «شانه» یا «پاشنه کش»ی باشد در جیب شهرام کریم، شخصیت قصه «آدرس: شهرت، خیابان انشاد، خانهشماره 555» یا شناسنامههایی به جا مانده از یک زندگی ظاهرا منحل شده در قصه «سنگر و قمقمههای خالی». برخلاف فراداستاننویسان این روزها که گویا از همان آغاز میدانند میخواهند چه کنند و اقتدارگرایانه برفراز مصالح کارشان ایستادهاند. گویا تا بروز فاجعه بینهایت زمان هست و نسبت آنها هم با فاجعه همان نسبت میان لاک پشت و آشیل زنون ایلیایی نیست که هیچگاه به هم نمیرسند و البته هر کجا هم که این فاصله امن، در معرض خطر قرار گرفت و قصه و واقعیت از فاصله قانونی و استاندارد که همواره باید حفظ شود، به هم نزدیکتر شدند، نویسنده باز هم آنقدر فرصت دارد که پیش از بروز تصادف اثرش با واقعیت هولناک، ترمز قصه را بکشد و آنگاه سر فرصت بکوشد که یا واقعیت هولناک و معضل آفرین را دور بزند یا تصویری دستوپا شکسته و تحریفشده و بیخطر از آن ارایه دهد؛ به نعل واقعیت و میخ قصه زدن، به جای بدل کردن معضل به فرم قصه و بالعکس، آن گونه که در طنز جنونآمیز و ساخت ویران قصههای صادقی اتفاق افتاده است. به همین دلیل است که بهرام صادقی با آنها که این روزها از نام او به مثابه یک «برند» استفاده میکنند، سخت بیارتباط است. قصههای او نه درباره تخریب و فاجعه و از فراز باروی ادبیات به آن نگریستن، بلکه خود تخریب و فاجعه است. راوی قصههای او شبحی است دستپاچه که سرخوش و تلخکام، میان خرابهها پرسه میزند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.