محمدعلي مهتدي، پژوهشگر مسائل خاورمیانه در گفتوگو با «شرق»
قصهپردازي است
كيهان كياني
اخیرا در بعضی از رسانههای وابسته به عربستان سعودی مطلبی منتشر شده مبنی بر اینکه شخصی در فرودگاه بیروت دستگیر شده که گذرنامه ایرانی داشته و مسئول انفجار برجهای محل سکونت نظامیان آمریکایی در منطقه الخُبَر در عربستان بوده است. ماجرا چیست؟
بله، این مطلب را روزنامه «الشرقالاوسط» که از سوی عربستان در لندن منتشر میشود، چاپ کرده و روزنامههای دیگری نیز به نقل از الشرقالاوسط آن را منتشر کردهاند و بهنظر میرسد که این موضوع نوعی داستانپردازی با هدفهای سیاسی خاصی باشد.
حادثه الخُبَر اتفاقي مربوط به 19 سال پيش است، بسياري اين حادثه را به ياد ندارند، چه اتفاقي آن زمان رخ داده كه اكنون مدعياند عامل آن دستگير شده است؟
19سال پیش در محوطه ساختمانهايي در منطقه «الخُبَر» عربستان سعودی که محل اسکان نیروهای آمریکایی بود، یک کامیون مواد منفجره وارد و منفجر شد که در نتیجه تعداد زيادي از نظامیان آمریکایی كشته شدند. شواهد، احتمال انتحاریبودن این حادثه را تقویت میکرد. وقتی کسی یک کامیون مواد منفجره را حمل میکند، قاعدتا حادثه، انتحاری بوده. منفجرکردن خود نيز، روشی است که معمولا القاعده استفاده میکرد و الان هم داعش استفاده میکند. یادم است که همان زمان مشخص بود که این کار را القاعده انجام داده و مسئولیت حمله را هم پذیرفت. در بیانیهای که القاعده منتشر کرد، به حدیثی از رسولالله (ص) در «صحیح مسلم» استناد شده بود که: «اذا رأیتم الکفار نزلوا جزیرة العرب فاقتلوهم». یعنی «آنگاه که دیدید کفار درجزیره العرب فرودآمدند آنها را بکشید». القاعده اعلامیه داد که آمریکاییها کافرند و ما طبق این حدیث مسئولیت این حادثه را رسما میپذیریم.
اما همان زمان انگشت اتهام اين حادثه به سمت ايران رفت. روابط عربستان و ايران در آن زمان در چه سطحي قرار داشت كه چنين اتهاماتي مطرح ميشد؟
در آن زمان سعودیها مایل نبودند که مسئولیت این انفجار را به گردن القاعده بیندازند، چرا که مشخص بود عربستان از القاعده حمایت میکند. اما آمریکاییها روی عربستان فشار میآوردند که ایران را متهم کند. روابط ایران و عربستان سعودی در آن زمان خوب و عادی بود. روابط و تماسهایی بین ریاض و تهران برقرار بود و تهران هم گفت که اطلاعی [از حادثه] ندارد و آن را کار القاعده دانست. نوع اعلامیه هم این را نشان میدهد و ایران هم اصولا هیچگاه دنبال چنین عملیاتهایی نبوده است. در همان زمان، عربستان به ایران اتهام نزد، اما آمریکا که سابقه انفجار پادگان تفنگداران آمریکایی در سال 1982 در بیروت را داشت و ایران را متهم کرده بود، مایل بود به ایران فشار وارد كند. عربستان در آنزمان نپذیرفت که ایران متهم شود و این مسئله مسکوت گذاشته شد. حتی آمریکاییها میخواستند تحقیقاتی انجام دهند، اما عربستان سعودی نپذیرفت که آمریکاییها وارد تحقیقات درباره این انفجار شوند. سعودیها گفتند که خودشان این تحقیقات را انجام میدهند. شاید عربستان نمیخواسته موضوع حمایتش از القاعده، در این جریان آشکار شود.
ماجرای فردی که بهتازگی دستگیر شده و برخی از رسانهها به واسطه آن، ایران را متهم حادثه 1996 عربستان معرفي کردهاند، چگونه ارزیابی میکنید؟
همچنان که اشاره کردم، آنچه روزنامه الشرق الاوسط لندن، وابسته به عربستان، اعلام کرده یک قصهپردازی است. گفتهاند که شخصی به نام «احمد المغسل»، رئیس تشکیلاتی به نام حزبالله حجاز بوده و با کمک ایران، آن انفجار را انجام داده است. گفتهاند که او اخیرا وارد بیروت شده و در فرودگاه بیروت بازداشت شده و به عربستان تحویل داده شده است. براساس این داستان، خواستهاند ایران را مسئول کشتار نظامیان آمریکایی معرفی کنند و گفتهاند که عامل انفجار، یک سعودی بوده ولی تحت حمایت ایران قرار داشته و گذرنامه ایرانی هم داشته است. این قصهپردازی نقاط ضعف فراوانی دارد که نمیشود باور کرد. چطور بعد از 19سال کسی را بازداشت میکنند و میگویند مسئول آن انفجار بوده است؟ آیا دستگاههای اطلاعاتی آنها پیشتر نمیدانستند یا نمیتوانستهاند او را بازداشت کنند؟ این سؤال اكنون مطرح است. اگر چنین چیزی بود و شهروند سعودی با گذرنامه ایرانی به لبنان رفته، از نظر امنیتی مسائل زیادی مطرح میشود. چرا به بیروت رفته و چطور دستگیر شده؟ درحالیکه در فرودگاه بیروت، قبل از خروج مسافر از فرودگاه به قصد شهر، نمیتوان او را بازداشت کرد. بهعلاوه اینکه مسئول
امنیت فرودگاه، با امنیت عمومی لبنان است و هیچ ارتباطی با عربستان سعودی ندارد. آنها ادعا کردهاند که بخش امنیتی نیروی انتظامی که اصلا در فرودگاه حضور ندارد، او را بازداشت کرده است. چرا این شخص را نشان ندادهاند؟ چرا عکس وی و گذرنامهاش را چاپ نکردهاند؟ تنها یک عکس قدیمی و سیاهوسفید چاپ کردهاند که معلوم نیست به چه کسی تعلق دارد. چگونه تحویل عربستان داده شده، درحالیکه بین لبنان و عربستان، معاهده استرداد مجرمین وجود ندارد. روزنامههای بیروت و جهان عرب به موضوع جالبی اشاره کردهاند و آن اینکه از نظر امنیتی، حزبالله لبنان حضور مؤثری در فرودگاه بیروت دارد، چگونه ممکن است کسی بهعنوان رئیس حزبالله حجاز وارد فرودگاه بیروت شود و حزبالله لبنان اجازه بازداشت او را بدهد؟ اصلا معلوم نیست چنین شخصی وجود خارجی دارد یا خیر. مجموعه این سؤالها نشان میدهد که یک سناریوی شتابزده نوشته شده تا ایران را به انفجار 19 سال پیش متهم کنند.
جمعه این هفته، ملک سلمان، پادشاه عربستان در واشنگتن با اوباما دیدار میکند. از سوی دیگر 26 شهریورماه، کنگره آمریکا، توافق هستهای با ایران را به رأی میگذارد. داستان الخبر ميتواند با موضوع رأيگيري در مورد برجام، مرتبط باشد؟
بله؛ هدف این قصهپردازی همین است که روی افکار عمومی آمریکا و روند رأیگیری تأثیر بگذارند. به نظر من این سناریو با همکاری اسرائیل ریخته شده است. اوباما مایل است که توافق هستهای تصویب شود و از چنین جنجالی که ایران را به اقدام تروریستی متهم میکند، سودی نمیبرد. به نظر میآید اسرائیلیها که امکانات اطلاعاتی دارند، به طور مشترک با عربستان در پی این هستند که توافق هستهای بین ایران و 1+5 در وین را خنثی کنند و مانع تصویب آن در کنگره آمریکا شوند. هدف این سناریو صرفا تأثیرگذاری بر کنگره و افکارعمومی آمریکا برای ممانعت از تصویب توافق وین در کنگره آمریکاست. ملکسلمان قرار است به واشنگتن برود. به نظر میرسد که سلمان، با توجه به بیماریاش، عملا شخصیت تصمیمگیر نیست، بلکه پسرش محمد بن سلمان است که بانی این تصمیمات عجولانه است. بهطور حتم میخواهند زمانی که هیأت سعودی با اوباما ملاقات میکند، با بهوجودآوردن این فضای تبلیغاتی، بر دولت اوباما فشار بیاورند. در این تردیدی نیست.
چه میزان ممکن است ادعای تازه عربستان در رأیگیری کنگره درباره برجام تأثیر بگذارد؟ آیا این اتهام میتواند برگ برنده عربستان باشد؟
فراموش نکنیم که این، یک کار تبلیغاتی و رسانهای است. باید دید که بُرد رسانهای این قصهپردازی روی افکار عمومی و سناتورهای کنگره چقدر خواهد بود؟ ما هم باید اقداماتی رسانهای، برای خنثیکردن این قصهپردازی انجام دهیم. دولت اوباما هم از این قصهپردازی زیان میبیند. آنها هم بهطور حتم باید اقداماتی انجام دهند و بدانند که اسرائیل هم پشت این قصه است. در داخل آمریکا نشان داده شده که گزارشهای اطلاعاتی نادرست، در گذشته بسیار منتشر شده و درحالحاضر هم منتشر میشود. در روزنامههای خود آمریکا گزارشهایی منتشر شده که دستگاههای اطلاعاتی آمریکا در مورد داعش گزارشهای دروغینی به اوباما داده بودند تا دولت را گمراه کنند. در زمان بوش پسر هم سیآیای گزارشهای دروغینی ساخت تا حمله نظامی بوش به عراق را توجیه کند. به نظر میآید این کار دستگاههای اطلاعاتی جاسوسی است و آنها با تمام قوا فعالیت میکنند تا مانع تصویب برجام در کنگره شوند.
در جديدترين مورد، نیویورکتایمز در مطلبی در همين مورد خواستار این شده که عربستان این فرد را برای انجام بازجویی به آمریکا تحویل دهد. آیا چنین چیزی ممکن است؟
من این موضوع را در الشرقالاوسط لندن خواندهام و مطلع نیستم که واقعا چنین درخواستی مطرح بوده است. اگر آنطور که حدس میزنم عربستان و اسرائیل با هم این سناریو را ریخته باشند، بهطور حتم، عربستان آن شخص را، اگر وجود خارجی داشته باشد، تحویل نخواهد داد. آنها ممکن است مطالبی تحت عنوان اعترافات این شخص مطرح کنند، که صحت آن مشخص نیست. دولت اوباما طرف متضرر این سناریو است.
آيا ايران در واكنش به اين ماجرا ميتواند اقدامي انجام دهد؟
قاعدتا ایران باید در این مورد اقدام کند و مسئولان ذیربط این اتهامات را تکذیب کنند. البته تا این لحظه این داستانسرایی صرفا روزنامهای بوده و من آن را از زبان یک مسئول سعودی یا آمریکایی نشنیدهام. هرچند سخنگویان رسمی ما ملزم به پاسخگویی به هر چه که روزنامهها مینویسند نیستند، بااینحال باید اقدامات لازم جهت خنثیکردن این تبلیغات گمراهکننده صورت گیرد.
اخیرا در بعضی از رسانههای وابسته به عربستان سعودی مطلبی منتشر شده مبنی بر اینکه شخصی در فرودگاه بیروت دستگیر شده که گذرنامه ایرانی داشته و مسئول انفجار برجهای محل سکونت نظامیان آمریکایی در منطقه الخُبَر در عربستان بوده است. ماجرا چیست؟
بله، این مطلب را روزنامه «الشرقالاوسط» که از سوی عربستان در لندن منتشر میشود، چاپ کرده و روزنامههای دیگری نیز به نقل از الشرقالاوسط آن را منتشر کردهاند و بهنظر میرسد که این موضوع نوعی داستانپردازی با هدفهای سیاسی خاصی باشد.
حادثه الخُبَر اتفاقي مربوط به 19 سال پيش است، بسياري اين حادثه را به ياد ندارند، چه اتفاقي آن زمان رخ داده كه اكنون مدعياند عامل آن دستگير شده است؟
19سال پیش در محوطه ساختمانهايي در منطقه «الخُبَر» عربستان سعودی که محل اسکان نیروهای آمریکایی بود، یک کامیون مواد منفجره وارد و منفجر شد که در نتیجه تعداد زيادي از نظامیان آمریکایی كشته شدند. شواهد، احتمال انتحاریبودن این حادثه را تقویت میکرد. وقتی کسی یک کامیون مواد منفجره را حمل میکند، قاعدتا حادثه، انتحاری بوده. منفجرکردن خود نيز، روشی است که معمولا القاعده استفاده میکرد و الان هم داعش استفاده میکند. یادم است که همان زمان مشخص بود که این کار را القاعده انجام داده و مسئولیت حمله را هم پذیرفت. در بیانیهای که القاعده منتشر کرد، به حدیثی از رسولالله (ص) در «صحیح مسلم» استناد شده بود که: «اذا رأیتم الکفار نزلوا جزیرة العرب فاقتلوهم». یعنی «آنگاه که دیدید کفار درجزیره العرب فرودآمدند آنها را بکشید». القاعده اعلامیه داد که آمریکاییها کافرند و ما طبق این حدیث مسئولیت این حادثه را رسما میپذیریم.
اما همان زمان انگشت اتهام اين حادثه به سمت ايران رفت. روابط عربستان و ايران در آن زمان در چه سطحي قرار داشت كه چنين اتهاماتي مطرح ميشد؟
در آن زمان سعودیها مایل نبودند که مسئولیت این انفجار را به گردن القاعده بیندازند، چرا که مشخص بود عربستان از القاعده حمایت میکند. اما آمریکاییها روی عربستان فشار میآوردند که ایران را متهم کند. روابط ایران و عربستان سعودی در آن زمان خوب و عادی بود. روابط و تماسهایی بین ریاض و تهران برقرار بود و تهران هم گفت که اطلاعی [از حادثه] ندارد و آن را کار القاعده دانست. نوع اعلامیه هم این را نشان میدهد و ایران هم اصولا هیچگاه دنبال چنین عملیاتهایی نبوده است. در همان زمان، عربستان به ایران اتهام نزد، اما آمریکا که سابقه انفجار پادگان تفنگداران آمریکایی در سال 1982 در بیروت را داشت و ایران را متهم کرده بود، مایل بود به ایران فشار وارد كند. عربستان در آنزمان نپذیرفت که ایران متهم شود و این مسئله مسکوت گذاشته شد. حتی آمریکاییها میخواستند تحقیقاتی انجام دهند، اما عربستان سعودی نپذیرفت که آمریکاییها وارد تحقیقات درباره این انفجار شوند. سعودیها گفتند که خودشان این تحقیقات را انجام میدهند. شاید عربستان نمیخواسته موضوع حمایتش از القاعده، در این جریان آشکار شود.
ماجرای فردی که بهتازگی دستگیر شده و برخی از رسانهها به واسطه آن، ایران را متهم حادثه 1996 عربستان معرفي کردهاند، چگونه ارزیابی میکنید؟
همچنان که اشاره کردم، آنچه روزنامه الشرق الاوسط لندن، وابسته به عربستان، اعلام کرده یک قصهپردازی است. گفتهاند که شخصی به نام «احمد المغسل»، رئیس تشکیلاتی به نام حزبالله حجاز بوده و با کمک ایران، آن انفجار را انجام داده است. گفتهاند که او اخیرا وارد بیروت شده و در فرودگاه بیروت بازداشت شده و به عربستان تحویل داده شده است. براساس این داستان، خواستهاند ایران را مسئول کشتار نظامیان آمریکایی معرفی کنند و گفتهاند که عامل انفجار، یک سعودی بوده ولی تحت حمایت ایران قرار داشته و گذرنامه ایرانی هم داشته است. این قصهپردازی نقاط ضعف فراوانی دارد که نمیشود باور کرد. چطور بعد از 19سال کسی را بازداشت میکنند و میگویند مسئول آن انفجار بوده است؟ آیا دستگاههای اطلاعاتی آنها پیشتر نمیدانستند یا نمیتوانستهاند او را بازداشت کنند؟ این سؤال اكنون مطرح است. اگر چنین چیزی بود و شهروند سعودی با گذرنامه ایرانی به لبنان رفته، از نظر امنیتی مسائل زیادی مطرح میشود. چرا به بیروت رفته و چطور دستگیر شده؟ درحالیکه در فرودگاه بیروت، قبل از خروج مسافر از فرودگاه به قصد شهر، نمیتوان او را بازداشت کرد. بهعلاوه اینکه مسئول
امنیت فرودگاه، با امنیت عمومی لبنان است و هیچ ارتباطی با عربستان سعودی ندارد. آنها ادعا کردهاند که بخش امنیتی نیروی انتظامی که اصلا در فرودگاه حضور ندارد، او را بازداشت کرده است. چرا این شخص را نشان ندادهاند؟ چرا عکس وی و گذرنامهاش را چاپ نکردهاند؟ تنها یک عکس قدیمی و سیاهوسفید چاپ کردهاند که معلوم نیست به چه کسی تعلق دارد. چگونه تحویل عربستان داده شده، درحالیکه بین لبنان و عربستان، معاهده استرداد مجرمین وجود ندارد. روزنامههای بیروت و جهان عرب به موضوع جالبی اشاره کردهاند و آن اینکه از نظر امنیتی، حزبالله لبنان حضور مؤثری در فرودگاه بیروت دارد، چگونه ممکن است کسی بهعنوان رئیس حزبالله حجاز وارد فرودگاه بیروت شود و حزبالله لبنان اجازه بازداشت او را بدهد؟ اصلا معلوم نیست چنین شخصی وجود خارجی دارد یا خیر. مجموعه این سؤالها نشان میدهد که یک سناریوی شتابزده نوشته شده تا ایران را به انفجار 19 سال پیش متهم کنند.
جمعه این هفته، ملک سلمان، پادشاه عربستان در واشنگتن با اوباما دیدار میکند. از سوی دیگر 26 شهریورماه، کنگره آمریکا، توافق هستهای با ایران را به رأی میگذارد. داستان الخبر ميتواند با موضوع رأيگيري در مورد برجام، مرتبط باشد؟
بله؛ هدف این قصهپردازی همین است که روی افکار عمومی آمریکا و روند رأیگیری تأثیر بگذارند. به نظر من این سناریو با همکاری اسرائیل ریخته شده است. اوباما مایل است که توافق هستهای تصویب شود و از چنین جنجالی که ایران را به اقدام تروریستی متهم میکند، سودی نمیبرد. به نظر میآید اسرائیلیها که امکانات اطلاعاتی دارند، به طور مشترک با عربستان در پی این هستند که توافق هستهای بین ایران و 1+5 در وین را خنثی کنند و مانع تصویب آن در کنگره آمریکا شوند. هدف این سناریو صرفا تأثیرگذاری بر کنگره و افکارعمومی آمریکا برای ممانعت از تصویب توافق وین در کنگره آمریکاست. ملکسلمان قرار است به واشنگتن برود. به نظر میرسد که سلمان، با توجه به بیماریاش، عملا شخصیت تصمیمگیر نیست، بلکه پسرش محمد بن سلمان است که بانی این تصمیمات عجولانه است. بهطور حتم میخواهند زمانی که هیأت سعودی با اوباما ملاقات میکند، با بهوجودآوردن این فضای تبلیغاتی، بر دولت اوباما فشار بیاورند. در این تردیدی نیست.
چه میزان ممکن است ادعای تازه عربستان در رأیگیری کنگره درباره برجام تأثیر بگذارد؟ آیا این اتهام میتواند برگ برنده عربستان باشد؟
فراموش نکنیم که این، یک کار تبلیغاتی و رسانهای است. باید دید که بُرد رسانهای این قصهپردازی روی افکار عمومی و سناتورهای کنگره چقدر خواهد بود؟ ما هم باید اقداماتی رسانهای، برای خنثیکردن این قصهپردازی انجام دهیم. دولت اوباما هم از این قصهپردازی زیان میبیند. آنها هم بهطور حتم باید اقداماتی انجام دهند و بدانند که اسرائیل هم پشت این قصه است. در داخل آمریکا نشان داده شده که گزارشهای اطلاعاتی نادرست، در گذشته بسیار منتشر شده و درحالحاضر هم منتشر میشود. در روزنامههای خود آمریکا گزارشهایی منتشر شده که دستگاههای اطلاعاتی آمریکا در مورد داعش گزارشهای دروغینی به اوباما داده بودند تا دولت را گمراه کنند. در زمان بوش پسر هم سیآیای گزارشهای دروغینی ساخت تا حمله نظامی بوش به عراق را توجیه کند. به نظر میآید این کار دستگاههای اطلاعاتی جاسوسی است و آنها با تمام قوا فعالیت میکنند تا مانع تصویب برجام در کنگره شوند.
در جديدترين مورد، نیویورکتایمز در مطلبی در همين مورد خواستار این شده که عربستان این فرد را برای انجام بازجویی به آمریکا تحویل دهد. آیا چنین چیزی ممکن است؟
من این موضوع را در الشرقالاوسط لندن خواندهام و مطلع نیستم که واقعا چنین درخواستی مطرح بوده است. اگر آنطور که حدس میزنم عربستان و اسرائیل با هم این سناریو را ریخته باشند، بهطور حتم، عربستان آن شخص را، اگر وجود خارجی داشته باشد، تحویل نخواهد داد. آنها ممکن است مطالبی تحت عنوان اعترافات این شخص مطرح کنند، که صحت آن مشخص نیست. دولت اوباما طرف متضرر این سناریو است.
آيا ايران در واكنش به اين ماجرا ميتواند اقدامي انجام دهد؟
قاعدتا ایران باید در این مورد اقدام کند و مسئولان ذیربط این اتهامات را تکذیب کنند. البته تا این لحظه این داستانسرایی صرفا روزنامهای بوده و من آن را از زبان یک مسئول سعودی یا آمریکایی نشنیدهام. هرچند سخنگویان رسمی ما ملزم به پاسخگویی به هر چه که روزنامهها مینویسند نیستند، بااینحال باید اقدامات لازم جهت خنثیکردن این تبلیغات گمراهکننده صورت گیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.