|

سفر از سرزمین خویش

امیر محمدیان‌خراسانی

این‌روزها بحث مهاجرت به یکی از مسائل مبتلا‌به اروپا و آسیا تبدیل‌ شده است. زمانی که بیش از 700 نفر از علاقه‌مندان مهاجرت کشته می‌شوند،. افرادی که به‌طور غیرقانونی سوار بر قایق‌ها شده‌اند و از بسیاری مشکلات می‌گریزند تا اندکی آسایش را در اروپا به‌دست بیاورند، این بحث تبدیل به مشکل روز می‌شود.
مهاجرت از مهم‌ترین رویدادهایی است که بر میزان و تراکم و ساختار سنی، جنسیتی، نژادی و ... تأثیر می‌گذارد. این رویداد هم دو جامعه مبدأ و مقصد و هم ساکنان آنها را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. تأثیرات بسیار مهم و گاه درازمدتی نیز روی خود اشخاصی که دست به مهاجرت می‌زنند برجا می‌گذارد. در مورد اثرات مهاجرت زیاد گفته و نوشته شده است که بیشتر آنها در راستای تغییراتی است که در بالا ذکر شد. در اینجا می‌خواهم به جنبه‌های نامرئی یا کمترقابل‌مشاهده مهاجرت و به‌قول مرتون، کارکردهای پنهان آن اشاره کنم. در ابتدا مهاجرت را به دوگونه فیزیکی و غیرفیزیکی تقسیم می‌کنم و ویژگی‌ها و آسیب‌های هریک را برمی‌شمارم.
مهاجرت فیزیکی به جابه‌جایی فیزیکی یا جسمانی طولانی‌مدت، اگر نگوییم دائمی یک فرد از یک مکان جغرافیایی به مکانی دیگر که در همان شهر یا روستا یا ناحیه نباشد، گفته می‌شود و به دوگونه داخلی (در همان کشور) و خارجی (به کشوری دیگر) صورت می‌پذیرد. پس اسباب‌کشی از یک منطقه شهر به منطقه دیگر در اینجا منظور ما نیست. یک نوع گونه‌شناسی از مهاجرت فیزیکی را می‌توان این‌گونه بیان کرد:
1- مهاجرت به‌دلایل اجباری آشکار، مانند قاچاق انسان، آدم‌ربایی و جرم‌های مرتبط با آنها
2- مهاجرت برنامه‌ریزی‌شده
3- مهاجرت به امید حصول شرایط مطلوب و برنامه‌ریزی‌نشده، که در مقیاس بین‌المللی اغلب غیرقانونی است.
بدیهی است که به‌جز گونه اول، مهاجرت از مکانی نامطلوب‌تر به مکانی مطلوب‌تر اتفاق می‌افتد اگرچه گاه شرایط در گونه سوم برای فرد بدتر می‌شود اما در هر صورت مکان مقصد از منظر فرد و افراد زیادی مطلوب‌تر از مکان مبدأ تصور شده است.
در مورد مهاجرت اجباری، مهم‌ترین مسئله سلب آزادی انسانی و حق انتخاب فرد و بربادرفتن استعدادها و توانایی‌های بالقوه اوست. اینکه با قربانی به دید یک انسان آزاد نگریسته نشده و رفتار نمی‌شود به این معناست که به‌جای توانمندکردن و باورکردن توانایی‌هایش عملا او را پیش از مردن به قتل می‌رسانیم. اثرات مخرب این نوع مهاجرت مانند هر آسیب دیگری نه‌تنها روی قربانی که روی مجرمان نیز هست. زنان و کودکان و انسان‌های محروم از لحاظ اقتصادی و کسانی که در سایه حس امنیت و وجود آن زندگی نمی‌کنند، از قربانیان اصلی این نوع مهاجرت هستند. راهکار آن به‌طورکلی در برقراری امنیت جغرافیایی و صلح، آموزش و رفع محرومیت و آگاه‌کردن افراد و مقابله با نفوذ و گسترش مافیای قاچاق و گروه‌های تروریستی بین‌المللی است. فرار مغزها در گروه دوم قرار می‌گیرد. انسان‌های برخوردارِ اقتصادی نیز دیگر گروه مهم مهاجر در دسته دوم را شکل می‌دهند. مغزها در جست‌وجوی شرایط بهتر کاری و پژوهشی و مالی و شغلی و شناخته‌شدن و تأیید علمی-اجتماعی و احترام آکادمیک یا فرصت تنفس در فضایی آزادتر برای بیان دیدگاه‌ها و نقطه‌نظرات سیاسی-اجتماعی دست به مهاجرت می‌زنند. گروهی از انسان‌های برخوردارِ اقتصادی دست به مهاجرت نمی‌زنند. به جای آن، دست به سفرهای گاه‌به‌گاه می‌زنند تا هم وقت و پول خود را چه به‌صورت نمایشی و چه غیرنمایشی مصرف کرده (رجوع کنید به نظریه مصرف نمایشی وبلن) و هم اعتبار اجتماعی خود را بالا ببرند. از آنجایی که وضعیت مالی آنها خوب است اگر آنها را جزء مغزها ندانیم دلیلی برای مهاجرت ندارند. آنها هم اکنون از مزایای بودن در سرزمین خویش بهره می‌برند.
اما برخورداران اقتصادی‌ای که ممکن است دلبستگی‌های عاطفی کمتری داشته باشند یا از نوعی یکنواختی زندگی در کشور مبدأ خسته شده و به دنبال آزادی‌هایی از نوع دیگر باشند، دست به مهاجرت می‌زنند. اینان ممکن است دست به مهاجرت داخلی و رفتن به شهری خوش‌آب‌وهواتر نیز بزنند. راهکار کلی کاهش این نوع مهاجرت فراهم‌آوردن شرایط رفاه مادی در کنار شرایط رفاه ذهنی (شادی، آرامش و...) است. علاوه بر آن، گسترش آزادی‌های مدنی مشروع و حقوق شهروندی و محیط‌زیستی دلپذیر بسیار مهم است. البته کاهش این نوع مهاجرت برای جلوگیری از خروج ارز و سرمایه‌های مادی و فکری باید راهکار کشور مبدأ باشد. کشور مقصد نه‌تنها این سرمایه‌ها را جذب می‌کند، بلکه می‌تواند نرخ رشد جمعیت منفی یا صفر خود را از این طریق بهبود ببخشد. این نوع مهاجرت برای خود مغزها و متمولان واجد مزایایی است و همچنین می‌تواند جمعیت کشورهایی را که دچار انفجار جمعیتی هستند تعدیل کند. روی دیگر این قضیه این است که در نگاه اصیل اجتماعی، مغزها و منتقدان، به بهبود عملکرد نظام کمک می‌کنند (دیدگاه پارادایم انتقادی) و نبود آنها به حفظ وضع موجود یاری می‌رساند، بنابراین حاکمیت‌هایی که دغدغه انتشار ایدئولوژی و حفظ الگوی خود را دارند در واقعیت دست‌کم تا حدی مدافع این‌گونه مهاجرت هستند؛ یعنی خود حکومت‌ها می‌خواهند دانشی را نشر دهند که قدرت را تأیید کند و برعکس (نگاه میشل فوکو).
مهاجرت نوع سوم نیز گرچه به ظاهر حالت اجباری ندارد، اما می‌تواند به‌دلیل ناامنی، جنگ، محرومیت‌های عمیق یا داشتن نوعی ذهنیت حاکی از برتری محیط مقصد نسبت به مبدأ صورت گیرد. راهکارهای گفته‌شده در بالا برای این نوع مهاجرت نیز صدق می‌کند. برخی از مسائلی که با مهاجرت پدید می‌آید به این قرار است:
به‌طورکلی عدم تناسب‌های زیادی به وجود خواهد آمد. گروه یک، مسائل مادی هستند مانند شغل و مسکن و امنیت مالی. گروه دوم شامل مسائلی مانند دلبستگی‌های عاطفی، درد غربت، عدم حمایت دوستان و خانواده و تغییر در شبکه‌های اجتماعی دردسترس و مسائل مربوط به مرگ خود فرد مهاجر در غربت و یا عضوی از خانواده او در وطن. گروه سوم به مسائل فرهنگی بازمی‌گردد از جمله شوک فرهنگی، تطبیق مسائل و مناسک دینی در جامعه مقصد، اتخاذ سبک زندگی جدید، در معرض فشار‌های اجتماعی وارده از سوی جامعه جدید و ساکن آن بودن و حل‌شدن در نوعی جدید از فعالیت‌ها و قاب ذهنی و هویتی که ممکن است منجر به افسردگی و خودباختگی یا حالت برعکس شود. این مسائل در مورد مهاجرت‌های داخلی نیز وجود دارند اما شدت آنها بسیار کمتر است.
برخی از جنبه‌های پنهان و یا ابرازنشده مهاجرت از منظر خود مهاجران (نگاه وبری) و نه نگاه کارشناسانه، بدین معنا که در جست‌وجوی عوامل زیر دست به مهاجرت می‌زنند، چه به آن برسند و چه نرسند، به این قرار است:
1. آزادی‌های فردی و جنسیتی
2. علاقه به انجام‌دادن کارهای ممنوع و غیرقانونی در کشور مبدأ و قانونی در کشور مقصد (چه به‌لحاظ فرهنگی و چه شرعی)
3. حس عدم اعتماد و اتحاد با دیگر هم‌وطنان و در پی آن نداشتن آرامش. خود را متعلق‌ندانستن به جماعت افراد پیرامون.
4. خودبرتربینی فرد نسبت به هم‌وطنان.
5. نارضایتی نسبت به‌ دولت و نخواستن این امر که فرزندانشان تحت آموزش آن دولت تربیت و جامعه‌پذیر شوند.
6. آرزوی به‌دنیاآوردن فرزند در کشور مقصد و ساختن آینده‌ای خوب و متفاوت از وضعیت خویش برای فرزندشان زیرا محیط مبدأ را مطلوب نمی‌دانند.
7. از لحاظ ذهنی مقصد را بهشت موعود دانستن.
8. امنیت و محیط‌زیست بهتر، روابط سالم‌تر، ناشناس‌بودن و در معرض انتقاد قرارنگرفتن، حفظ دین در جامعه مقصد.
9. نبودن شغل و جایگاه اجتماعی برای بسیاری از رشته‌های علوم انسانی و بعضا فنی- مهندسی.
10. مواجهه با فساد و رشوه‌خواری و دلالی و عدم شایسته‌سالاری و نبود نظام دموکراتیک دانشگاهی، تجاری، شغلی و سیاسی.
11. بالابردن سرمایه نمادین (از دیدگاه بوردیو) به‌معنای کسب احترام، پرستیژ بیشتر و اعتبار چه در کشور مقصد و چه در کشور مبدأ به‌عنوان فرد مهاجرت‌کرده.
12. رهایی از قیدوبند سنن دست‌وپاگیر و ریشه‌دار در مبدأ.

این‌روزها بحث مهاجرت به یکی از مسائل مبتلا‌به اروپا و آسیا تبدیل‌ شده است. زمانی که بیش از 700 نفر از علاقه‌مندان مهاجرت کشته می‌شوند،. افرادی که به‌طور غیرقانونی سوار بر قایق‌ها شده‌اند و از بسیاری مشکلات می‌گریزند تا اندکی آسایش را در اروپا به‌دست بیاورند، این بحث تبدیل به مشکل روز می‌شود.
مهاجرت از مهم‌ترین رویدادهایی است که بر میزان و تراکم و ساختار سنی، جنسیتی، نژادی و ... تأثیر می‌گذارد. این رویداد هم دو جامعه مبدأ و مقصد و هم ساکنان آنها را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. تأثیرات بسیار مهم و گاه درازمدتی نیز روی خود اشخاصی که دست به مهاجرت می‌زنند برجا می‌گذارد. در مورد اثرات مهاجرت زیاد گفته و نوشته شده است که بیشتر آنها در راستای تغییراتی است که در بالا ذکر شد. در اینجا می‌خواهم به جنبه‌های نامرئی یا کمترقابل‌مشاهده مهاجرت و به‌قول مرتون، کارکردهای پنهان آن اشاره کنم. در ابتدا مهاجرت را به دوگونه فیزیکی و غیرفیزیکی تقسیم می‌کنم و ویژگی‌ها و آسیب‌های هریک را برمی‌شمارم.
مهاجرت فیزیکی به جابه‌جایی فیزیکی یا جسمانی طولانی‌مدت، اگر نگوییم دائمی یک فرد از یک مکان جغرافیایی به مکانی دیگر که در همان شهر یا روستا یا ناحیه نباشد، گفته می‌شود و به دوگونه داخلی (در همان کشور) و خارجی (به کشوری دیگر) صورت می‌پذیرد. پس اسباب‌کشی از یک منطقه شهر به منطقه دیگر در اینجا منظور ما نیست. یک نوع گونه‌شناسی از مهاجرت فیزیکی را می‌توان این‌گونه بیان کرد:
1- مهاجرت به‌دلایل اجباری آشکار، مانند قاچاق انسان، آدم‌ربایی و جرم‌های مرتبط با آنها
2- مهاجرت برنامه‌ریزی‌شده
3- مهاجرت به امید حصول شرایط مطلوب و برنامه‌ریزی‌نشده، که در مقیاس بین‌المللی اغلب غیرقانونی است.
بدیهی است که به‌جز گونه اول، مهاجرت از مکانی نامطلوب‌تر به مکانی مطلوب‌تر اتفاق می‌افتد اگرچه گاه شرایط در گونه سوم برای فرد بدتر می‌شود اما در هر صورت مکان مقصد از منظر فرد و افراد زیادی مطلوب‌تر از مکان مبدأ تصور شده است.
در مورد مهاجرت اجباری، مهم‌ترین مسئله سلب آزادی انسانی و حق انتخاب فرد و بربادرفتن استعدادها و توانایی‌های بالقوه اوست. اینکه با قربانی به دید یک انسان آزاد نگریسته نشده و رفتار نمی‌شود به این معناست که به‌جای توانمندکردن و باورکردن توانایی‌هایش عملا او را پیش از مردن به قتل می‌رسانیم. اثرات مخرب این نوع مهاجرت مانند هر آسیب دیگری نه‌تنها روی قربانی که روی مجرمان نیز هست. زنان و کودکان و انسان‌های محروم از لحاظ اقتصادی و کسانی که در سایه حس امنیت و وجود آن زندگی نمی‌کنند، از قربانیان اصلی این نوع مهاجرت هستند. راهکار آن به‌طورکلی در برقراری امنیت جغرافیایی و صلح، آموزش و رفع محرومیت و آگاه‌کردن افراد و مقابله با نفوذ و گسترش مافیای قاچاق و گروه‌های تروریستی بین‌المللی است. فرار مغزها در گروه دوم قرار می‌گیرد. انسان‌های برخوردارِ اقتصادی نیز دیگر گروه مهم مهاجر در دسته دوم را شکل می‌دهند. مغزها در جست‌وجوی شرایط بهتر کاری و پژوهشی و مالی و شغلی و شناخته‌شدن و تأیید علمی-اجتماعی و احترام آکادمیک یا فرصت تنفس در فضایی آزادتر برای بیان دیدگاه‌ها و نقطه‌نظرات سیاسی-اجتماعی دست به مهاجرت می‌زنند. گروهی از انسان‌های برخوردارِ اقتصادی دست به مهاجرت نمی‌زنند. به جای آن، دست به سفرهای گاه‌به‌گاه می‌زنند تا هم وقت و پول خود را چه به‌صورت نمایشی و چه غیرنمایشی مصرف کرده (رجوع کنید به نظریه مصرف نمایشی وبلن) و هم اعتبار اجتماعی خود را بالا ببرند. از آنجایی که وضعیت مالی آنها خوب است اگر آنها را جزء مغزها ندانیم دلیلی برای مهاجرت ندارند. آنها هم اکنون از مزایای بودن در سرزمین خویش بهره می‌برند.
اما برخورداران اقتصادی‌ای که ممکن است دلبستگی‌های عاطفی کمتری داشته باشند یا از نوعی یکنواختی زندگی در کشور مبدأ خسته شده و به دنبال آزادی‌هایی از نوع دیگر باشند، دست به مهاجرت می‌زنند. اینان ممکن است دست به مهاجرت داخلی و رفتن به شهری خوش‌آب‌وهواتر نیز بزنند. راهکار کلی کاهش این نوع مهاجرت فراهم‌آوردن شرایط رفاه مادی در کنار شرایط رفاه ذهنی (شادی، آرامش و...) است. علاوه بر آن، گسترش آزادی‌های مدنی مشروع و حقوق شهروندی و محیط‌زیستی دلپذیر بسیار مهم است. البته کاهش این نوع مهاجرت برای جلوگیری از خروج ارز و سرمایه‌های مادی و فکری باید راهکار کشور مبدأ باشد. کشور مقصد نه‌تنها این سرمایه‌ها را جذب می‌کند، بلکه می‌تواند نرخ رشد جمعیت منفی یا صفر خود را از این طریق بهبود ببخشد. این نوع مهاجرت برای خود مغزها و متمولان واجد مزایایی است و همچنین می‌تواند جمعیت کشورهایی را که دچار انفجار جمعیتی هستند تعدیل کند. روی دیگر این قضیه این است که در نگاه اصیل اجتماعی، مغزها و منتقدان، به بهبود عملکرد نظام کمک می‌کنند (دیدگاه پارادایم انتقادی) و نبود آنها به حفظ وضع موجود یاری می‌رساند، بنابراین حاکمیت‌هایی که دغدغه انتشار ایدئولوژی و حفظ الگوی خود را دارند در واقعیت دست‌کم تا حدی مدافع این‌گونه مهاجرت هستند؛ یعنی خود حکومت‌ها می‌خواهند دانشی را نشر دهند که قدرت را تأیید کند و برعکس (نگاه میشل فوکو).
مهاجرت نوع سوم نیز گرچه به ظاهر حالت اجباری ندارد، اما می‌تواند به‌دلیل ناامنی، جنگ، محرومیت‌های عمیق یا داشتن نوعی ذهنیت حاکی از برتری محیط مقصد نسبت به مبدأ صورت گیرد. راهکارهای گفته‌شده در بالا برای این نوع مهاجرت نیز صدق می‌کند. برخی از مسائلی که با مهاجرت پدید می‌آید به این قرار است:
به‌طورکلی عدم تناسب‌های زیادی به وجود خواهد آمد. گروه یک، مسائل مادی هستند مانند شغل و مسکن و امنیت مالی. گروه دوم شامل مسائلی مانند دلبستگی‌های عاطفی، درد غربت، عدم حمایت دوستان و خانواده و تغییر در شبکه‌های اجتماعی دردسترس و مسائل مربوط به مرگ خود فرد مهاجر در غربت و یا عضوی از خانواده او در وطن. گروه سوم به مسائل فرهنگی بازمی‌گردد از جمله شوک فرهنگی، تطبیق مسائل و مناسک دینی در جامعه مقصد، اتخاذ سبک زندگی جدید، در معرض فشار‌های اجتماعی وارده از سوی جامعه جدید و ساکن آن بودن و حل‌شدن در نوعی جدید از فعالیت‌ها و قاب ذهنی و هویتی که ممکن است منجر به افسردگی و خودباختگی یا حالت برعکس شود. این مسائل در مورد مهاجرت‌های داخلی نیز وجود دارند اما شدت آنها بسیار کمتر است.
برخی از جنبه‌های پنهان و یا ابرازنشده مهاجرت از منظر خود مهاجران (نگاه وبری) و نه نگاه کارشناسانه، بدین معنا که در جست‌وجوی عوامل زیر دست به مهاجرت می‌زنند، چه به آن برسند و چه نرسند، به این قرار است:
1. آزادی‌های فردی و جنسیتی
2. علاقه به انجام‌دادن کارهای ممنوع و غیرقانونی در کشور مبدأ و قانونی در کشور مقصد (چه به‌لحاظ فرهنگی و چه شرعی)
3. حس عدم اعتماد و اتحاد با دیگر هم‌وطنان و در پی آن نداشتن آرامش. خود را متعلق‌ندانستن به جماعت افراد پیرامون.
4. خودبرتربینی فرد نسبت به هم‌وطنان.
5. نارضایتی نسبت به‌ دولت و نخواستن این امر که فرزندانشان تحت آموزش آن دولت تربیت و جامعه‌پذیر شوند.
6. آرزوی به‌دنیاآوردن فرزند در کشور مقصد و ساختن آینده‌ای خوب و متفاوت از وضعیت خویش برای فرزندشان زیرا محیط مبدأ را مطلوب نمی‌دانند.
7. از لحاظ ذهنی مقصد را بهشت موعود دانستن.
8. امنیت و محیط‌زیست بهتر، روابط سالم‌تر، ناشناس‌بودن و در معرض انتقاد قرارنگرفتن، حفظ دین در جامعه مقصد.
9. نبودن شغل و جایگاه اجتماعی برای بسیاری از رشته‌های علوم انسانی و بعضا فنی- مهندسی.
10. مواجهه با فساد و رشوه‌خواری و دلالی و عدم شایسته‌سالاری و نبود نظام دموکراتیک دانشگاهی، تجاری، شغلی و سیاسی.
11. بالابردن سرمایه نمادین (از دیدگاه بوردیو) به‌معنای کسب احترام، پرستیژ بیشتر و اعتبار چه در کشور مقصد و چه در کشور مبدأ به‌عنوان فرد مهاجرت‌کرده.
12. رهایی از قیدوبند سنن دست‌وپاگیر و ریشه‌دار در مبدأ.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.