|

نقد مارکس به کمک مارکس

سیلویا فدریچی نظریه‌پرداز مارکسیست و فمینیست معاصر می‌کوشد هم‌زمان با نقد مارکس، تحلیل او را از سرمایه‌داری به پیش ببرد و کتاب «سرمایه» را از منظر بازتولید، از نو قرائت کند. محور انتقاد او به مارکس از این قرار است: ناتوانی مارکس از درک شکل‌های دیگر تولید ارزش غیر از شکل کالایی تولید و بی‌توجهی او به اهمیت کار بی‌مزد‌و‌منت بازتولیدی زنان در فرایند انباشت، مانع تحلیل دقیق سرمایه‌داری شده است. از‌قلم‌انداختن کار زنان، فهم مارکس را با محدودیت‌هایی مواجه می‌کند، ازجمله نشناختن حد و حدود واقعی استثمار و کارکرد دستمزد در ایجاد انشقاق میان طبقه کارگر، بین زنان و مردان. اگر مارکس تشخیص داده بود سرمایه‌داری برای بازتولید نیروی کار، هم به میزان زیادی از کار خانگی بی‌مزد نیاز دارد و هم به کاهش ارزش این فعالیت‌های بازتولیدی تا بتواند هزینه‌های نیروی کار را پایین بیاورد، شاید دیگر چندان تمایلی نداشت توسعه سرمایه‌دارانه را راهی ناگزیر به سوی رشد و ترقی ببیند.
به باور فدریچی اکنون که یک قرن‌و‌نیم از نگارش «سرمایه» می‌گذرد، باید این پیش‌فرض را که سرمایه‌داری برای رشد و ترقی ضروری بوده، دست‌کم به سه دلیل، زیر سؤال ببریم:
1. پنج قرن توسعه سرمایه‌سالار به‌جای ایجاد «شرایط مادی» گذار به کمونیسم (چنان‌که مارکس پیش‌بینی می‌کرد) از طریق گسترش «نیروهای مولده» در قالب صنایع عظیم، منابع طبیعی سیاره ما را به اتمام رسانده است. صنعتی‌سازی مسئله «کمیابی» را از دور خارج نکرده، مسئله‌ای که مارکس آن را یکی از موانع اصلی رهاسازی بشر می‌دانست. برعکس، امروزه کمیابی در مقیاس جهانی محصول مستقیم تولید سرمایه‌دارانه است.
2. گرچه به‌نظر می‌رسد سرمایه‌داری با سازماندهی تولید کالایی، همکاری میان کارگران را بیشتر کرده است، واقعیت حکایت از جدایی کارگران به شیوه‌های مختلف دارد: از طریق تقسیم کار نابرابر، از طریق مسئله دستمزد، از طریق نهادینه‌کردن تبعیض نژادی و جنسی که همه اینها به کمک پیش‌فرض تفاوت‌های شخصیتی، سازماندهی نظام‌های کاری تفاوت‌گذار را عادی و رازآلود می‌کند.
3. اگر به انقلاب‌های مکزیک و چین بنگریم، درمی‌یابیم مبارزات ضدسیستم قرن گذشته را صرفا یا اولا، کارگران صنعتی مزدبگیر به راه نینداخته‌اند، کارگرانی که در مارکس، سوژه انقلابی به حساب می‌آیند، بلکه این مبارزات را جنبش‌های روستایی، بومی، ضداستعماری، مخالف آپارتاید و جنبش‌های فمینیستی پیش برده‌اند. امروزه نیز نه‌تنها کارگران صنعتی در آفریقا، هند، آمریکای‌لاتین و چین، بلکه کشاورزان، فعالان اشغال میادین شهری، مهاجران بی‌اوراق درگیر این مبارزات‌اند. مهم‌تر آنکه، سردمدار این مبارزات، زنانی هستند که با وجود تمام مشکلات، صرف‌نظر از ارزشی که بازار بر زندگی این زنان می‌گذارد، به‌کار بازتولید خانواده مشغول‌اند، وجود خود را به رخ می‌کشند و به عشق خانواده به بازتولید آن می‌پردازند، حتی وقتی سرمایه‌داران اعلام می‌کنند خانواده‌های آنان به درد نیروی کار نمی‌خورند.
پس با این حساب، چشم‌اندازهایی که نظریه مارکسیستی باید راهنمای عمل «انقلاب» قرار دهد در عصر ما کدام است؟ فدریچی این سؤال را در پرتو تحلیل ساختاریابی مجدد بازتولید در اقتصاد جهانی مطرح می‌کند و مدعی است اگر نظریه مارکسیستی می‌خواهد برای جنبش‌های ضدسرمایه‌داری قرن بیست‌و‌یکم حرفی داشته باشد، باید به سؤال بازتولید از نو بیندیشد.

سیلویا فدریچی نظریه‌پرداز مارکسیست و فمینیست معاصر می‌کوشد هم‌زمان با نقد مارکس، تحلیل او را از سرمایه‌داری به پیش ببرد و کتاب «سرمایه» را از منظر بازتولید، از نو قرائت کند. محور انتقاد او به مارکس از این قرار است: ناتوانی مارکس از درک شکل‌های دیگر تولید ارزش غیر از شکل کالایی تولید و بی‌توجهی او به اهمیت کار بی‌مزد‌و‌منت بازتولیدی زنان در فرایند انباشت، مانع تحلیل دقیق سرمایه‌داری شده است. از‌قلم‌انداختن کار زنان، فهم مارکس را با محدودیت‌هایی مواجه می‌کند، ازجمله نشناختن حد و حدود واقعی استثمار و کارکرد دستمزد در ایجاد انشقاق میان طبقه کارگر، بین زنان و مردان. اگر مارکس تشخیص داده بود سرمایه‌داری برای بازتولید نیروی کار، هم به میزان زیادی از کار خانگی بی‌مزد نیاز دارد و هم به کاهش ارزش این فعالیت‌های بازتولیدی تا بتواند هزینه‌های نیروی کار را پایین بیاورد، شاید دیگر چندان تمایلی نداشت توسعه سرمایه‌دارانه را راهی ناگزیر به سوی رشد و ترقی ببیند.
به باور فدریچی اکنون که یک قرن‌و‌نیم از نگارش «سرمایه» می‌گذرد، باید این پیش‌فرض را که سرمایه‌داری برای رشد و ترقی ضروری بوده، دست‌کم به سه دلیل، زیر سؤال ببریم:
1. پنج قرن توسعه سرمایه‌سالار به‌جای ایجاد «شرایط مادی» گذار به کمونیسم (چنان‌که مارکس پیش‌بینی می‌کرد) از طریق گسترش «نیروهای مولده» در قالب صنایع عظیم، منابع طبیعی سیاره ما را به اتمام رسانده است. صنعتی‌سازی مسئله «کمیابی» را از دور خارج نکرده، مسئله‌ای که مارکس آن را یکی از موانع اصلی رهاسازی بشر می‌دانست. برعکس، امروزه کمیابی در مقیاس جهانی محصول مستقیم تولید سرمایه‌دارانه است.
2. گرچه به‌نظر می‌رسد سرمایه‌داری با سازماندهی تولید کالایی، همکاری میان کارگران را بیشتر کرده است، واقعیت حکایت از جدایی کارگران به شیوه‌های مختلف دارد: از طریق تقسیم کار نابرابر، از طریق مسئله دستمزد، از طریق نهادینه‌کردن تبعیض نژادی و جنسی که همه اینها به کمک پیش‌فرض تفاوت‌های شخصیتی، سازماندهی نظام‌های کاری تفاوت‌گذار را عادی و رازآلود می‌کند.
3. اگر به انقلاب‌های مکزیک و چین بنگریم، درمی‌یابیم مبارزات ضدسیستم قرن گذشته را صرفا یا اولا، کارگران صنعتی مزدبگیر به راه نینداخته‌اند، کارگرانی که در مارکس، سوژه انقلابی به حساب می‌آیند، بلکه این مبارزات را جنبش‌های روستایی، بومی، ضداستعماری، مخالف آپارتاید و جنبش‌های فمینیستی پیش برده‌اند. امروزه نیز نه‌تنها کارگران صنعتی در آفریقا، هند، آمریکای‌لاتین و چین، بلکه کشاورزان، فعالان اشغال میادین شهری، مهاجران بی‌اوراق درگیر این مبارزات‌اند. مهم‌تر آنکه، سردمدار این مبارزات، زنانی هستند که با وجود تمام مشکلات، صرف‌نظر از ارزشی که بازار بر زندگی این زنان می‌گذارد، به‌کار بازتولید خانواده مشغول‌اند، وجود خود را به رخ می‌کشند و به عشق خانواده به بازتولید آن می‌پردازند، حتی وقتی سرمایه‌داران اعلام می‌کنند خانواده‌های آنان به درد نیروی کار نمی‌خورند.
پس با این حساب، چشم‌اندازهایی که نظریه مارکسیستی باید راهنمای عمل «انقلاب» قرار دهد در عصر ما کدام است؟ فدریچی این سؤال را در پرتو تحلیل ساختاریابی مجدد بازتولید در اقتصاد جهانی مطرح می‌کند و مدعی است اگر نظریه مارکسیستی می‌خواهد برای جنبش‌های ضدسرمایه‌داری قرن بیست‌و‌یکم حرفی داشته باشد، باید به سؤال بازتولید از نو بیندیشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.