|

چرا مشکل عراق تجزیه نیست

«ری اودیرنو»، رئیس ستاد مشترک ارتش آمریکا، با گفتن احتمال تجزیه عراق، بار دیگر بحثی را مطرح کرد که از سال 2003 نیز وجود داشت؛ چون این اولین‌بار نیست که یک مقام آمریکایی بلندپایه از تجزیه عراق صحبت می‌کند. پیش‌تر «جو بایدن»، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، از این طرح حمایت کرده بود و حتی خواستار اجرای آن شد. اودیرنو نیز این طرح را نه به‌عنوان یک نقطه‌نظر شخصی، بلکه به‌صورت یک اتفاق قابل انتظار مطرح کرد. اما این مسئله که تجزیه تنها راه‌حل برای تسویه بحران عراق و توقف خشونت‌های مذهبی در این کشور است، تردیدهای زیادی را به‌همراه دارد. نکته جالب توجه اینکه او با وجود اینکه قاعدتا باید یکی از فرماندهانی باشد که بیشتر نسبت بر اوضاع عراق آگاهی دارد، اما به‌نظر می‌رسد سرنوشت کنونی عراق آنچنان پیچیده شده که کسانی از این‌دست با آن اطلاعاتی که دارند، نمی‌توانند از آن سردر بیاورند؛ به‌ویژه وقتی کسی کارمند دولت آمریکا باشد که از زمان جنگ جهانی دوم تاکنون فاقد یک نگرش استراتژیک بوده است. وقتی چنین نگرشی غایب یا حتی مبهم باشد، طبیعتا نمی‌تواند نگرشی همه‌جانبه نسبت به ابعاد پنهان یک بحران داشته باشد و به تبع آن نیز نمی‌تواند راه‌حلی برای آن پیدا کند.
اودیرنو معتقد است تجزیه تنها راه برای حل بحران عراق است، زیرا طرف‌های درگیر در آن راه‌حلی جز نزاع‌های طایفه‌ای نمی‌بینند. اما همین برداشت اتفاقا بیانگر کوتاه‌نظری است، زیرا طایفه‌گرایی جوهر بحرانی است که صدام‌حسین با سیاست‌های خود آن را بنیان گذاشت و بعد در جریان جنگ آمریکا (سال 2003) پیچیده‌تر شد و در سال‌های اخیر به‌صورت درگیری‌های مذهبی و فرقه‌ای ظاهر شد و اوضاع را وخیم‌تر از هر زمان دیگری کرد. برای مثال، هم‌اکنون فساد سهمگینی در تمام نهادهای نظام جدید ریشه دوانیده و حتی موجب نزاع‌هایی بین گروه‌های همفکر و هم‌مسلک شده است. تظاهرات مردم علیه فساد در شهرهای شیعه‌نشین بیشتر از سایر شهرها بود؛ این امر نشان می‌دهد دوباره مانند دوران صدام‌حسین نزاع‌های سیاسی به شکل‌های دیگری برگشته و تروریسم به منبعی برای یک تهدید خطرناک با پیامدهای تبعیض مذهبی تبدیل شده است.
در چنین شرایطی تجربه عراق به سه دولت یا بیشتر، کاری از پیش نمی‌برد. حتی این تقسیم بسیار دشوارتر از نگه‌داشتن وحدت و یکپارچگی عراق است؛ زیرا عراق روزبه‌روز به سمت تداوم نزاع‌ها به اشکال جدید پیش می‌رود به‌گونه‌ای که نمی‌توان با یک فرمول تجزیه، قضیه را فیصله داد و انتظار داشت با یک تأیید سازمان‌ملل، این نزاع‌ها خاتمه پیدا کند. با تنش‌های کنونی که در اکثر مناطق عراق به اشکال گوناگون جریان دارد، نمی‌توان عراق را تجزیه کرد. برای مثال، تصور کنید برپایی دولتی شیعی در سایه نزاع‌های کنونی در جنوب عراق چگونه امکان‌پذیر خواهد بود، آن‌هم در شرایطی که گروه‌های مختلف درگیر نزاع‌های درونی خود هستند و هرکدام برای خودشان شبه‌نظامیانی دارند و از متحدانی در داخل و خارج برخوردار هستند. نزاع بین دو جریان اصلی دولت کنونی در افشای پرونده‌های فساد را دیدیم که بعد از آنکه پارلمان تصمیم گرفت رئیس دولت قبلی را به دادستانی بسپارد، چگونه اوج گرفت. کسانی که در این پرونده دست داشتند پارلمان را متهم به «توطئه گری» کردند و گفتند تنها آنها مسئول سقوط موصل در سال گذشته نبوده‌اند. معنای این نزاع‌ها آن است که بلافاصله یک روز بعد از اعلام یک «دولت شیعی» در عراق، ما باید شاهد جنگ داخلی تازه‌ای باشیم که ضرر و زیان آن کمتر از آن چیزی نیست که الان جریان دارد. از سوی دیگر، تصور کنید یک «دولت سنی» در مناطق دیگری تشکیل شود. این دولت باید در نخستین قدم طرحی برای مواجهه با تشکیلات «داعش» داشته باشد و همین فتیله یک جنگ داخلی دیگر را روشن خواهد کرد. همچنین به نزاع در داخل اقلیم کردستان نگاه کنید که به‌خودی‌خود وجود دارد. کافی است یک دولت در آنجا اعلام شود تا پروژه‌ای را نابود کند که کردها از یک قرن پیش تاکنون در آرزوی تحقق آن بودند. اعلام یک دولت کردی هیچ برنده‌ای برای هیچ‌یک از طرف‌ها نخواهد داشت. اگر به همین شیوه در اوضاع عراق تأمل کنیم، به‌سادگی درمی‌یابیم تجزیه مذهبی عراق راه‌حل نیست، بلکه راه‌حل بحران‌های کنونی عراق جداکردن مردم این کشور و گروه‌های مذهبی و نژادی از تاریخ مملو از کینه و دشمنی گذشته است. جداکردن آنها از فرهنگی است که «دیگری» را به رسمیت نمی‌شناسد و تکفیرش می‌کند. باید تاریخ عراق را از نو روایت کرد و آن را از تمام روایت‌های کهنه و قدیمی که جز به انتقام و انتقام‌کشی نمی‌خواند، پاک‌سازی کرد. اما این مسئله‌ای است که متأسفانه دولت‌های بزرگ درک نمی‌کنند و تا زمانی که این مسئله را درک نکنند، نمی‌توانند کمکی به حل بحران‌های منطقه کرده و این منطقه برای سال‌های بیشتری غرق در مخاطراتی از همین‌دست خواهد بود.

«ری اودیرنو»، رئیس ستاد مشترک ارتش آمریکا، با گفتن احتمال تجزیه عراق، بار دیگر بحثی را مطرح کرد که از سال 2003 نیز وجود داشت؛ چون این اولین‌بار نیست که یک مقام آمریکایی بلندپایه از تجزیه عراق صحبت می‌کند. پیش‌تر «جو بایدن»، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، از این طرح حمایت کرده بود و حتی خواستار اجرای آن شد. اودیرنو نیز این طرح را نه به‌عنوان یک نقطه‌نظر شخصی، بلکه به‌صورت یک اتفاق قابل انتظار مطرح کرد. اما این مسئله که تجزیه تنها راه‌حل برای تسویه بحران عراق و توقف خشونت‌های مذهبی در این کشور است، تردیدهای زیادی را به‌همراه دارد. نکته جالب توجه اینکه او با وجود اینکه قاعدتا باید یکی از فرماندهانی باشد که بیشتر نسبت بر اوضاع عراق آگاهی دارد، اما به‌نظر می‌رسد سرنوشت کنونی عراق آنچنان پیچیده شده که کسانی از این‌دست با آن اطلاعاتی که دارند، نمی‌توانند از آن سردر بیاورند؛ به‌ویژه وقتی کسی کارمند دولت آمریکا باشد که از زمان جنگ جهانی دوم تاکنون فاقد یک نگرش استراتژیک بوده است. وقتی چنین نگرشی غایب یا حتی مبهم باشد، طبیعتا نمی‌تواند نگرشی همه‌جانبه نسبت به ابعاد پنهان یک بحران داشته باشد و به تبع آن نیز نمی‌تواند راه‌حلی برای آن پیدا کند.
اودیرنو معتقد است تجزیه تنها راه برای حل بحران عراق است، زیرا طرف‌های درگیر در آن راه‌حلی جز نزاع‌های طایفه‌ای نمی‌بینند. اما همین برداشت اتفاقا بیانگر کوتاه‌نظری است، زیرا طایفه‌گرایی جوهر بحرانی است که صدام‌حسین با سیاست‌های خود آن را بنیان گذاشت و بعد در جریان جنگ آمریکا (سال 2003) پیچیده‌تر شد و در سال‌های اخیر به‌صورت درگیری‌های مذهبی و فرقه‌ای ظاهر شد و اوضاع را وخیم‌تر از هر زمان دیگری کرد. برای مثال، هم‌اکنون فساد سهمگینی در تمام نهادهای نظام جدید ریشه دوانیده و حتی موجب نزاع‌هایی بین گروه‌های همفکر و هم‌مسلک شده است. تظاهرات مردم علیه فساد در شهرهای شیعه‌نشین بیشتر از سایر شهرها بود؛ این امر نشان می‌دهد دوباره مانند دوران صدام‌حسین نزاع‌های سیاسی به شکل‌های دیگری برگشته و تروریسم به منبعی برای یک تهدید خطرناک با پیامدهای تبعیض مذهبی تبدیل شده است.
در چنین شرایطی تجربه عراق به سه دولت یا بیشتر، کاری از پیش نمی‌برد. حتی این تقسیم بسیار دشوارتر از نگه‌داشتن وحدت و یکپارچگی عراق است؛ زیرا عراق روزبه‌روز به سمت تداوم نزاع‌ها به اشکال جدید پیش می‌رود به‌گونه‌ای که نمی‌توان با یک فرمول تجزیه، قضیه را فیصله داد و انتظار داشت با یک تأیید سازمان‌ملل، این نزاع‌ها خاتمه پیدا کند. با تنش‌های کنونی که در اکثر مناطق عراق به اشکال گوناگون جریان دارد، نمی‌توان عراق را تجزیه کرد. برای مثال، تصور کنید برپایی دولتی شیعی در سایه نزاع‌های کنونی در جنوب عراق چگونه امکان‌پذیر خواهد بود، آن‌هم در شرایطی که گروه‌های مختلف درگیر نزاع‌های درونی خود هستند و هرکدام برای خودشان شبه‌نظامیانی دارند و از متحدانی در داخل و خارج برخوردار هستند. نزاع بین دو جریان اصلی دولت کنونی در افشای پرونده‌های فساد را دیدیم که بعد از آنکه پارلمان تصمیم گرفت رئیس دولت قبلی را به دادستانی بسپارد، چگونه اوج گرفت. کسانی که در این پرونده دست داشتند پارلمان را متهم به «توطئه گری» کردند و گفتند تنها آنها مسئول سقوط موصل در سال گذشته نبوده‌اند. معنای این نزاع‌ها آن است که بلافاصله یک روز بعد از اعلام یک «دولت شیعی» در عراق، ما باید شاهد جنگ داخلی تازه‌ای باشیم که ضرر و زیان آن کمتر از آن چیزی نیست که الان جریان دارد. از سوی دیگر، تصور کنید یک «دولت سنی» در مناطق دیگری تشکیل شود. این دولت باید در نخستین قدم طرحی برای مواجهه با تشکیلات «داعش» داشته باشد و همین فتیله یک جنگ داخلی دیگر را روشن خواهد کرد. همچنین به نزاع در داخل اقلیم کردستان نگاه کنید که به‌خودی‌خود وجود دارد. کافی است یک دولت در آنجا اعلام شود تا پروژه‌ای را نابود کند که کردها از یک قرن پیش تاکنون در آرزوی تحقق آن بودند. اعلام یک دولت کردی هیچ برنده‌ای برای هیچ‌یک از طرف‌ها نخواهد داشت. اگر به همین شیوه در اوضاع عراق تأمل کنیم، به‌سادگی درمی‌یابیم تجزیه مذهبی عراق راه‌حل نیست، بلکه راه‌حل بحران‌های کنونی عراق جداکردن مردم این کشور و گروه‌های مذهبی و نژادی از تاریخ مملو از کینه و دشمنی گذشته است. جداکردن آنها از فرهنگی است که «دیگری» را به رسمیت نمی‌شناسد و تکفیرش می‌کند. باید تاریخ عراق را از نو روایت کرد و آن را از تمام روایت‌های کهنه و قدیمی که جز به انتقام و انتقام‌کشی نمی‌خواند، پاک‌سازی کرد. اما این مسئله‌ای است که متأسفانه دولت‌های بزرگ درک نمی‌کنند و تا زمانی که این مسئله را درک نکنند، نمی‌توانند کمکی به حل بحران‌های منطقه کرده و این منطقه برای سال‌های بیشتری غرق در مخاطراتی از همین‌دست خواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.