|

«یادداشتی از رفیق نصرتی»

چند گزاره درباره نمایش «ویران»

رفیق نصرتی. دانشجوی دکترای تخصصی تئاتر، دانشگاه تهران <a href="/cdn-cgi/l/email-protection" class="__cf_email__" data-cfemail="99ebf8fff0e8f7f6eaebf8edf0d9fef4f8f0f5b7faf6f4">[email&#160;protected]</a>

1 راوی می‌آید روبرویت می‌نشیند و می‌گوید: «اگر بیاید ...» و جهنمی را برایت توصیف می‌کند. از میلیون‌ها سوسکی که جمعیتشان چندین برابر جمعیت آدم‌های تهران است می‌گوید، از انفجار لوله‌های گاز و آتشی که همه‌جا را فرا می‌گیرد، از قطع گاز و برق و آب و عدم امکان کمک‌رسانی و زنده‌به‌گور شدن می‌گوید. از طاعون! «ویران» به نویسندگی محمد منعم و کارگردانی یوسف باپیری چنین شروع می‌شود. جهنمی که در ابتدای نمایش راوی برایتان توصیف می‌کند بخشی از حقایقی است که در پژوهش‌های گروه روشن شده است و کارشناسان هم در داکیومنت‌هایی در طول اجرا تایید می‌کنند. به‌طور مثال دکتر ناطقی می‌گوید این فاجعه اگر رخ دهد بزرگ‌ترین فاجعه انسانی دو قرن اخیر بشریت خواهد بود و توی تماشاچی نمی‌دانی چه بگویی، انگار حسی نداری، حوصله یک وای گفتن ساده در دلت را هم، توی دلت می‌گویی بگذار بیاید و برای همیشه آرام بگیرم، کلبی‌مسلکانه نادیده‌اش می‌گیری، عین همان واکنش‌هایی که مردم عادی در داکیومنت‌های دیگر نمایش نشان می‌دهند. همه عین هم بی‌حسیم! اما این جهنم در مقابل جهنمی که خود نمایش برای شما فراهم می‌کند، چیزی نیست. «ویران» به‌زعم من یکی از معدود نمایش‌های بی‌رحمی است که من در این چند سال دیده‌ام و به‌گمانم بی‌رحم‌ترین آنها. (ایوانف کوهستانی، یکی دیگر از تئاترهای بی‌رحم بود که به روسی به ما طعنه می‌زد و زوال زندگی طبقه متوسط ایرانی، یعنی مخاطبانش را به رخمان می‌کشید) و ویتسک ناصر حسینی‌مهر که فریاد «ویتسک! تیمارستان در انتظار توست»‌اش هنوز درونم طنین می‌افکند اما ویران بی‌رحم‌تر است و در این قساوت بیشتر از توی تماشاچی، بازیگران گروه را شریک می‌کند. رسما سلاخی‌شان می‌کند. بازی ویران چنین است که روایت را با بازتولید تمرین‌های گروه برای همین نمایشی که می‌بینیم پیش می‌برد. در این تمرین‌های بازتولیدشده، یک بازی جریان دارد، بازی صندلی، تعداد نفرها یکی بیشتر از صندلی‌هاست و حالا بازنده، صندلی‌ای برای نشستن ندارد و جریمه‌اش این است که بیاید و چشم در چشم تماشاچی بدوزد و راجع به زخمی بزرگ که در زندگی‌اش دارد، حرف بزند. زلزله اصلی اینجاست. آنجا که ویرانی آدم‌ها به نمایش درمی‌آید. جایی که درون بازیگر عریان می‌شود، امحا و احشای وجودش بیرون ریخته می‌شود. کسانی که جلسات روانکاوی رفته‌اند می‌دانند شدت تنش در این لحظات چقدر است. حالا بماند که در اینجا نه یک روانکاو که صدها آدم آشنا و غریبه در جای روانکاو نشسته‌اند و چشم در زخم‌های تو می‌دوزند در سکوتی دهشت‌انگیز!
2 «ویرانی و ویرانگی محل تلاقی بسیاری چیزهاست، از سوژه فردی گرفته تا ساختار غول‌آسای یک امپراتوری، از جزیی‌ترین امور تا کلی‌ترین آنها، نه به این سبب که همه چیزها نهایتا ویران می‌شوند، بلکه برعکس، از آن رو که مضمون ویرانی، حقیقت نهفته در مفاهیمی چون پیشرفت و توسعه را برملا می‌سازد که در حکم اصول بنیادینِ متافیزیکِ عصر ما یا مدرنیته‌اند.» این چند سطر را سال‌ها پیش بارانه عبادیان در آن سوی دنیا نوشته است، درون کتابی به نام تاریخ طبیعی زوال، همین روزها به دست ما می‌رسد و من آن‌ را از کتابفروشی اختران خریدم، در همان روز و در فاصله بسیار نزدیک به تالاری که در آن، برای بار دوم نمایش ویران را دیدم و می‌دانم دستی در کار بوده که این پاراگراف عبادیان را این‌طوری چفت کند با نمایش ویران. نمایش ویران، درباره ویرانی بسیاری چیزهاست، از ساختار غول‌آسای شهر تهران که قرار است نمایش، هشدارش را به ما بدهد، تا تک‌تک سوژه‌های فردی حاضر در صحنه، که تنها به بازیگرها ختم نمی‌شود، بلکه من و توی تماشاچی را هم دربرمی‌گیرد. «ویران» محل تلاقی ویرانی همه ماست و ویرانی همچون مایعی لزج و چسبناک از ترومای بازتولیدشده بازیگران نشت می‌کند و به ما می‌چسبد. خنده‌های هیستریکی که گاهی بعضی تماشاچی‌ها سر می‌دادند، چنان آشکارا حاوی این سمپتوم بودند که نیازی به تفسیر نبود. چنانکه در اجرای سال پیش در جشنواره هق‌هق وحشتناک زنی پشت سرم کارکردی همچون همین خنده‌های هیستریک داشت... . هوتن شکیبا، عباس جمالی، نوید محمدزاده، بهرام افشاری، مهتا پناهی، نگین خامسی، معصومه رحمانی و زارا مولایی از زخم‌هایشان می‌گویند؛ و رویینه‌تن باشی شاید اگر نه، یکی از اینها، زخم توی تماشاچی هم هست. خود را می‌بینی آنجا روبه‌روی خودت نشسته‌ای و چنین بی‌پروا از زخمی عمیق حرف می‌زنی که سال‌ها همچون هیولایی رنجور مخفی شده زیر پیراهنت، این‌ور و آن‌ور کشانده‌ایش، چه می‌کنی؟ چه می‌توانی بکنی جز خنده‌ای احمقانه، بلند و هیستریک سردهی و کیف کنی از اینکه یافتی! یکی دیگر را یافتی که زخمی دارد همچون تو! نه دقیقا اما بسیار نزدیک! آرام می‌خزی پایین توی صندلی که نکند لو بروی، اما بازیگر ادامه می‌دهد، به هسته زخم نزدیک‌تر و نزدیک‌تر می‌شود، عفونت کم‌‌کم دارد بیرون می‌ریزد، می‌خواهی بلند شوی و فریاد بزنی، بس است! کافی است این بی‌رحمی را تاب نیست مگر مریض باشی و دیوانه که به حمد خدا کم نیستیم! به والله بازیگر بودم با یک میلیارد هم در چنین کاری بازی نمی‌کردم. مهم نیست این بازیگر-کاراکترها چقدر در بازگویی زخم‌هایشان صادقند، که چنین انتظاری را فقط شیطان دارد، مهم این است که آنها قرار است زخمی را باز کنند، زخمی از زندگی شخصی‌شان را و اگر بازیگر به خراشی بپردازد به جای زخم هم، چیزی از قساوتی که متحمل می‌شود کم نمی‌کند. یادم هست در اجرای جشنواره پارسال گریه‌های اکثر آنها، به‌خصوص مرجان قمری، فراتر از کنترلش رفتند، چنان فراتر که نزدیک بود شکافی دهن باز کند و همه صحنه را با خود تو بکشد، که بازیگران دیگر به دادش رسیدند. معصومه رحمانی که جانشین مرجان شده است، تیزهوشانه، زخم خود نمایش را دستمایه قرار داده است نه زخمی شخصی را! یعنی زخم ناشی از جانشین شدن! در واقع معصومه صاحب زخم نمایش شده است! چراکه بازی شکل گرفته در بازتولید تمرین‌ها چالش سایر بازیگران با این عضو جانشین است، به‌خصوص نوید! و شک نکنید با همه انکارها، این چالش جدی است! واقعا جدی است.
3 چالشی که سایر بازیگران با معصومه دارند، هیچ ربطی به خود معصومه ندارد! این چالش نه از معصومه که از نبود مرجان ناشی می‌شود. مرجان بیش از همه به زخمش نزدیک‌تر شده بود، بسیار وحشتناک، چنانکه تاب نیاورد، و حق هم داشت! براندو برای فشاری به مراتب کمتر از این بستری شد! حالا که مرجان نیست، ترسی ناخودآگاه همه را تحت فشار قرار می‌دهد! ترسی که با صدایی ریز می‌گوید حالا تویی که باید به زخمت نزدیک‌تر شوی! این ترس و تنش ناخودآگاه در کنشی‌نمایشی-واقعی با معصومه بازتولید می‌شود. گفتم به‌خصوص نوید! بله نوید در اجرای جشنواره فجر، یعنی یک سال پیش، بیشتر از زخم از کیف حرف می‌زد! از اینکه به عنوان بچه دوازدهم خانواده‌ دارد موفق می‌شود، حالا پدر پزش را می‌دهد، و بسیار امیدوارانه از آینده حرف می‌زد. تنها زخمی که داشت شهرستانی‌بودنش بود که در دعوایش با مرجان به اوج می‌رسید. کاراکتر نوید در اجرای عمومی فرق چندانی نکرده بود تنها اینکه در نشانه‌های جزیی بروز می‌داد که ویران شده است. بله باور کنید! همه آن امیدواری جایش را به اندوهی تلخ و احساس گناهی مفرط داده است. برای همین دعوایش با معصومه بر سر شهرستانی‌بودن، اصلا کارکرد زیبایی‌شناختی پارسال را ندارد. پارسال نوید امیدوار و خوشبخت حق داشت چنان عربده‌هایی بر سر مرجان بکشد که چرا بابت شهرستانی‌بودن تحقیر می‌شود، چون آن زخم، زخم واقعی پارسال نوید بود. نوید پارسال با بازی‌اش (از این جهت می‌گویم با بازی‌اش، چون من حتی آشنایی جزیی هم با او ندارم و اگر هم داشتم دخیلش نمی‌کردم در این نوشته) نشان داد که در تمام سرخوشی‌اش چیزی آزارش می‌دهد، شهرستانی بودن! ولی امسال زخم نوید دیگر این نبود، رنجشی بود که مادرش از او داشت!
1 راوی می‌آید روبرویت می‌نشیند و می‌گوید: «اگر بیاید ...» و جهنمی را برایت توصیف می‌کند. از میلیون‌ها سوسکی که جمعیتشان چندین برابر جمعیت آدم‌های تهران است می‌گوید، از انفجار لوله‌های گاز و آتشی که همه‌جا را فرا می‌گیرد، از قطع گاز و برق و آب و عدم امکان کمک‌رسانی و زنده‌به‌گور شدن می‌گوید. از طاعون! «ویران» به نویسندگی محمد منعم و کارگردانی یوسف باپیری چنین شروع می‌شود. جهنمی که در ابتدای نمایش راوی برایتان توصیف می‌کند بخشی از حقایقی است که در پژوهش‌های گروه روشن شده است و کارشناسان هم در داکیومنت‌هایی در طول اجرا تایید می‌کنند. به‌طور مثال دکتر ناطقی می‌گوید این فاجعه اگر رخ دهد بزرگ‌ترین فاجعه انسانی دو قرن اخیر بشریت خواهد بود و توی تماشاچی نمی‌دانی چه بگویی، انگار حسی نداری، حوصله یک وای گفتن ساده در دلت را هم، توی دلت می‌گویی بگذار بیاید و برای همیشه آرام بگیرم، کلبی‌مسلکانه نادیده‌اش می‌گیری، عین همان واکنش‌هایی که مردم عادی در داکیومنت‌های دیگر نمایش نشان می‌دهند. همه عین هم بی‌حسیم! اما این جهنم در مقابل جهنمی که خود نمایش برای شما فراهم می‌کند، چیزی نیست. «ویران» به‌زعم من یکی از معدود نمایش‌های بی‌رحمی است که من در این چند سال دیده‌ام و به‌گمانم بی‌رحم‌ترین آنها. (ایوانف کوهستانی، یکی دیگر از تئاترهای بی‌رحم بود که به روسی به ما طعنه می‌زد و زوال زندگی طبقه متوسط ایرانی، یعنی مخاطبانش را به رخمان می‌کشید) و ویتسک ناصر حسینی‌مهر که فریاد «ویتسک! تیمارستان در انتظار توست»‌اش هنوز درونم طنین می‌افکند اما ویران بی‌رحم‌تر است و در این قساوت بیشتر از توی تماشاچی، بازیگران گروه را شریک می‌کند. رسما سلاخی‌شان می‌کند. بازی ویران چنین است که روایت را با بازتولید تمرین‌های گروه برای همین نمایشی که می‌بینیم پیش می‌برد. در این تمرین‌های بازتولیدشده، یک بازی جریان دارد، بازی صندلی، تعداد نفرها یکی بیشتر از صندلی‌هاست و حالا بازنده، صندلی‌ای برای نشستن ندارد و جریمه‌اش این است که بیاید و چشم در چشم تماشاچی بدوزد و راجع به زخمی بزرگ که در زندگی‌اش دارد، حرف بزند. زلزله اصلی اینجاست. آنجا که ویرانی آدم‌ها به نمایش درمی‌آید. جایی که درون بازیگر عریان می‌شود، امحا و احشای وجودش بیرون ریخته می‌شود. کسانی که جلسات روانکاوی رفته‌اند می‌دانند شدت تنش در این لحظات چقدر است. حالا بماند که در اینجا نه یک روانکاو که صدها آدم آشنا و غریبه در جای روانکاو نشسته‌اند و چشم در زخم‌های تو می‌دوزند در سکوتی دهشت‌انگیز!
2 «ویرانی و ویرانگی محل تلاقی بسیاری چیزهاست، از سوژه فردی گرفته تا ساختار غول‌آسای یک امپراتوری، از جزیی‌ترین امور تا کلی‌ترین آنها، نه به این سبب که همه چیزها نهایتا ویران می‌شوند، بلکه برعکس، از آن رو که مضمون ویرانی، حقیقت نهفته در مفاهیمی چون پیشرفت و توسعه را برملا می‌سازد که در حکم اصول بنیادینِ متافیزیکِ عصر ما یا مدرنیته‌اند.» این چند سطر را سال‌ها پیش بارانه عبادیان در آن سوی دنیا نوشته است، درون کتابی به نام تاریخ طبیعی زوال، همین روزها به دست ما می‌رسد و من آن‌ را از کتابفروشی اختران خریدم، در همان روز و در فاصله بسیار نزدیک به تالاری که در آن، برای بار دوم نمایش ویران را دیدم و می‌دانم دستی در کار بوده که این پاراگراف عبادیان را این‌طوری چفت کند با نمایش ویران. نمایش ویران، درباره ویرانی بسیاری چیزهاست، از ساختار غول‌آسای شهر تهران که قرار است نمایش، هشدارش را به ما بدهد، تا تک‌تک سوژه‌های فردی حاضر در صحنه، که تنها به بازیگرها ختم نمی‌شود، بلکه من و توی تماشاچی را هم دربرمی‌گیرد. «ویران» محل تلاقی ویرانی همه ماست و ویرانی همچون مایعی لزج و چسبناک از ترومای بازتولیدشده بازیگران نشت می‌کند و به ما می‌چسبد. خنده‌های هیستریکی که گاهی بعضی تماشاچی‌ها سر می‌دادند، چنان آشکارا حاوی این سمپتوم بودند که نیازی به تفسیر نبود. چنانکه در اجرای سال پیش در جشنواره هق‌هق وحشتناک زنی پشت سرم کارکردی همچون همین خنده‌های هیستریک داشت... . هوتن شکیبا، عباس جمالی، نوید محمدزاده، بهرام افشاری، مهتا پناهی، نگین خامسی، معصومه رحمانی و زارا مولایی از زخم‌هایشان می‌گویند؛ و رویینه‌تن باشی شاید اگر نه، یکی از اینها، زخم توی تماشاچی هم هست. خود را می‌بینی آنجا روبه‌روی خودت نشسته‌ای و چنین بی‌پروا از زخمی عمیق حرف می‌زنی که سال‌ها همچون هیولایی رنجور مخفی شده زیر پیراهنت، این‌ور و آن‌ور کشانده‌ایش، چه می‌کنی؟ چه می‌توانی بکنی جز خنده‌ای احمقانه، بلند و هیستریک سردهی و کیف کنی از اینکه یافتی! یکی دیگر را یافتی که زخمی دارد همچون تو! نه دقیقا اما بسیار نزدیک! آرام می‌خزی پایین توی صندلی که نکند لو بروی، اما بازیگر ادامه می‌دهد، به هسته زخم نزدیک‌تر و نزدیک‌تر می‌شود، عفونت کم‌‌کم دارد بیرون می‌ریزد، می‌خواهی بلند شوی و فریاد بزنی، بس است! کافی است این بی‌رحمی را تاب نیست مگر مریض باشی و دیوانه که به حمد خدا کم نیستیم! به والله بازیگر بودم با یک میلیارد هم در چنین کاری بازی نمی‌کردم. مهم نیست این بازیگر-کاراکترها چقدر در بازگویی زخم‌هایشان صادقند، که چنین انتظاری را فقط شیطان دارد، مهم این است که آنها قرار است زخمی را باز کنند، زخمی از زندگی شخصی‌شان را و اگر بازیگر به خراشی بپردازد به جای زخم هم، چیزی از قساوتی که متحمل می‌شود کم نمی‌کند. یادم هست در اجرای جشنواره پارسال گریه‌های اکثر آنها، به‌خصوص مرجان قمری، فراتر از کنترلش رفتند، چنان فراتر که نزدیک بود شکافی دهن باز کند و همه صحنه را با خود تو بکشد، که بازیگران دیگر به دادش رسیدند. معصومه رحمانی که جانشین مرجان شده است، تیزهوشانه، زخم خود نمایش را دستمایه قرار داده است نه زخمی شخصی را! یعنی زخم ناشی از جانشین شدن! در واقع معصومه صاحب زخم نمایش شده است! چراکه بازی شکل گرفته در بازتولید تمرین‌ها چالش سایر بازیگران با این عضو جانشین است، به‌خصوص نوید! و شک نکنید با همه انکارها، این چالش جدی است! واقعا جدی است.
3 چالشی که سایر بازیگران با معصومه دارند، هیچ ربطی به خود معصومه ندارد! این چالش نه از معصومه که از نبود مرجان ناشی می‌شود. مرجان بیش از همه به زخمش نزدیک‌تر شده بود، بسیار وحشتناک، چنانکه تاب نیاورد، و حق هم داشت! براندو برای فشاری به مراتب کمتر از این بستری شد! حالا که مرجان نیست، ترسی ناخودآگاه همه را تحت فشار قرار می‌دهد! ترسی که با صدایی ریز می‌گوید حالا تویی که باید به زخمت نزدیک‌تر شوی! این ترس و تنش ناخودآگاه در کنشی‌نمایشی-واقعی با معصومه بازتولید می‌شود. گفتم به‌خصوص نوید! بله نوید در اجرای جشنواره فجر، یعنی یک سال پیش، بیشتر از زخم از کیف حرف می‌زد! از اینکه به عنوان بچه دوازدهم خانواده‌ دارد موفق می‌شود، حالا پدر پزش را می‌دهد، و بسیار امیدوارانه از آینده حرف می‌زد. تنها زخمی که داشت شهرستانی‌بودنش بود که در دعوایش با مرجان به اوج می‌رسید. کاراکتر نوید در اجرای عمومی فرق چندانی نکرده بود تنها اینکه در نشانه‌های جزیی بروز می‌داد که ویران شده است. بله باور کنید! همه آن امیدواری جایش را به اندوهی تلخ و احساس گناهی مفرط داده است. برای همین دعوایش با معصومه بر سر شهرستانی‌بودن، اصلا کارکرد زیبایی‌شناختی پارسال را ندارد. پارسال نوید امیدوار و خوشبخت حق داشت چنان عربده‌هایی بر سر مرجان بکشد که چرا بابت شهرستانی‌بودن تحقیر می‌شود، چون آن زخم، زخم واقعی پارسال نوید بود. نوید پارسال با بازی‌اش (از این جهت می‌گویم با بازی‌اش، چون من حتی آشنایی جزیی هم با او ندارم و اگر هم داشتم دخیلش نمی‌کردم در این نوشته) نشان داد که در تمام سرخوشی‌اش چیزی آزارش می‌دهد، شهرستانی بودن! ولی امسال زخم نوید دیگر این نبود، رنجشی بود که مادرش از او داشت!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.