|

نیاز به الگویی انسانی و دست‌یافتنی

نقدی به نقدهای فیلم رستاخیز

نظام بهرامی‌کمیل . دکترای جامعه‌شناسی

فیلم رستاخیز، ساخته احمدرضا درویش، دارای دو شخصیت اصلی است؛ شخصیت نخست «بُکیر بن حُر» فرزند ارشد حُر بن ریاحی است که ابتدا پیغام‌رسان دربار یزید است، اما در جریان واقعه کربلا، به‌همراه پدر به اردوگاه امام‌حسین(ع) می‌پیوندد. شخصیت دوم «حضرت ابوالفضل (ع)» برادر امام‌حسین(ع) است که الگوی اخلاق، شجاعت و جوانمردی است و در این راه جان خود را نیز فدا می‌کند. از آنجا که بیشترین انتقادها به نقش و پردازش این دو شخصیت مربوط می‌شود، تحلیل جامعه‌شناسانه خود را از همین نقطه شروع می‌کنم.
برخی منتقدان وجود شخصیتی به نام بُکیر را آن‌گونه که در فیلم نمایش داده می‌شود، ساخته و پرداخته ذهن کارگردان می‌دانند و معتقدند از نظر تاریخی مستنداتی برای دفاع از این موضوع وجود ندارد. در پاسخ باید گفت از آنجا که بُکیر نقش راوی فیلم را دارد و مخاطب با آن همذات‌پنداری می‌کند و خود را جای او می‌گذارد، نه‌تنها اشکالی ندارد که چنین شخصی وجود خارجی نداشته است بلکه این گمنامی به بی‌طرفی روایت از واقعه کمک می‌کند.
به عبارت دیگر، از آنجا که قرار است بُکیر راوی واقعه کربلا باشد و خوانشی منصفانه از این حادثه را به تماشاچی ارائه دهد، بهتر آن است که چنین شخصی از نظر تاریخی یا وجود نداشته باشد یا وجودش در ابهام باشد. زیرا اگر راوی داستان یکی از شخصیت‌های معروف موافق یا مخالف قیام امام‌حسین(ع) در کربلا بود، به بی‌طرفی روایت او خدشه وارد می‌شد. اما زمانی که راوی در ابتدا هیچ ارزش‌گذاری و پیش‌داوری‌ای نسبت به دو طرف نبرد ندارد و به مرور و با دیدن شواهد به یک طرف می‌پیوندد، بسیار ارزشمندتر است. کسانی که به وجود شخصیت بُکیر انتقاد دارند، درواقع هیچ راوی بی‌طرف دیگری را نیز نخواهند پذیرفت. این منتقدان انتظار دارند راوی داستان یکی از یاران امام‌حسین(ع) باشد تا از همان ابتدای کار، یزید و ابن‌زیاد را باطل مطلق و به جهنم، و امام‌حسین(ع) و یارانش را حق مطلق و به بهشت حوالت دهند. به‌همین‌دلیل، برخی منتقدان وجود روایتگری در فیلم را که پس از دیدن شواهد و تفکر و تأمل در آنها می‌خواهد راهش را انتخاب کند، نمی‌پسندند و به آن معترضند.
اما در مورد دومین شخصیت فیلم یعنی حضرت عباس(ع)، بیشترین انتقاد این است که چرا تصویر صورت ایشان (با بازیگری بهادر زمانی) نشان داده شده است. در پاسخ باید گفت؛ روایت فیلم از حضرت عباس(ع)، جوانی رشید، شجاع و انسانی حق‌طلب و عدالت‌خواه است؛ انسانی که زروزور و تزویر او را فریب نمی‌دهد و در راه مبارزه با ظلم و ستم از جان خود مایه می‌گذارد. درس‌ها و آموزه‌های قرآنی را که بُکیر در دانشگاه دمشق شنیده است، در جهان واقع و به‌طور عملی در رفتار ابوالفضل‌العباس(ع) می‌بیند. بنابراین از نظر راوی یعنی بُکیر، حضرت عباس(ع) بهترین الگو و سرمشق اخلاق و جوانمردی برای همه انسان‌هاست. حال کارگردان می‌تواند برای نمایش این شخصیت بزرگ دو روش را به کار گیرد:
1. به دلیل تقدس و عصمت اکتسابی حضرت عباس(ع) توصیه برخی مراجع و مداحان را گوش دهد و صورت ایشان را با هاله‌ای از نور بپوشاند. به نظر می‌رسد این راهکار چند اشکال دارد. اول آنکه واقعی نیست؛ زیرا نه‌تنها حضرت عباس(ع) بلکه تمام امامان معصوم و پیامبران بزرگوار هم از پوست و گوشت و مو و استخوان بوده‌اند. دوم اینکه تحریف‌کننده است؛ زیرا نمی‌تواند فضا و شرایط تاریخی آن زمان را به‌طور واقعی نشان دهد. اگر قرار بود بُکیر صورت حضرت عباس(ع) را نورانی ببیند و بعد به حقانیت او و اردوی امام‌حسین(ع) پی ‌ببرد، کار مهمی نکرده بود. تماشاگر هم هیچ‌گاه نمی‌توانست ارزش تصمیم و انتخاب بُکیر را درک کند. شاید به همین دلیل است که در فیلم محمد رسول‌الله(ص) دو چهره مقدس برای مسلمانان یعنی حضرت محمد(ص) و حضرت علی(ع) اصلا نمایش داده نشد، زیرا این نمایش‌ندادن بهتر از نمایش‌دادن با افکت نور است.
2. به دلیل اینکه کارگردان می‌خواهد پیام اخلاقی را به بیننده منتقل کند، بر تصمیم خود مبنی‌بر نمایش چهره حضرت‌عباس(ع) اصرار ورزد. کارگردان با عدم پذیرش نورانی‌کردن چهره حضرت از اسطوره‌ای‌کردن این شخصیت فاصله می‌گیرد؛ زیرا هرچه آن شخصیت بزرگوار بیشتر اسطوره‌ای شود و در هاله‌ای از تابوی تقدس قرار گیرد، بیشتر از دسترس مخاطبان فیلم دور می‌شود و کمتر می‌تواند الگوی اخلاق قرار گیرد.
اگر شخصیت‌های بزرگ مذهبی را به موجوداتی اسطوره‌ای و فراانسانی تبدیل کنیم، نه‌تنها به گفته‌های خود آنها که «ما هم مثل شما انسانیم» پایبند نبوده‌ایم، بلکه نخواهیم توانست از خود و دیگران انتظار داشته باشیم آنها را الگو قرار دهند؛ زیرا آنها شباهتی با ما نداشته‌اند. برای هدایت اخلاقی انسان‌ها که مهم‌ترین رسالت اولیای دین بوده است، بیش از آنکه به چهره‌ای فراانسانی و اسطوره‌ای نیاز باشد، به الگویی انسانی و دست‌یافتنی نیاز است. همه انسان‌ها شعار راست‌گویی، عدالت، حمایت از مظلوم و دفاع از حقیقت را می‌دهند؛ اما در هر دوران انسان‌های بسیار کمی به این شعارها عمل می‌کنند. اگر گل‌های سرسبد این نوادر را که در حوزه دین فعال بوده‌اند به موجوداتی فراانسانی و اسطوره‌ای تبدیل کنیم، ممکن است ناخواسته، هم به آنها و هم به پیروانشان کم‌لطفی کرده باشیم. بنابراین هرچند نگرانی برخی افراد در مورد نشان‌دادن تصویر اولیای دین قابل درک است؛ اما نگرانی بزرگ‌تری هم وجود دارد و آن این است که نشان‌ندادن تصویری از این بزرگان هدف و رسالت اصلی آنها را که تکمیل «مکارم اخلاقی» بوده است، نادیده می‌گیرد.
لازم به ذکر است؛ مخاطبان فیلم رستاخیز فقط شیعیان نیستند و اتفاقا کارگردان درصدد بوده است تا روایت و پیامی از واقعه کربلا را به پیروان سایر ادیان برساند و با بینندگان در سطح جهانی ارتباط داشته باشد. به‌طور حتم نورانی‌کردن چهره شخصیت‌ها مانعی برای برقراری چنین تعاملی است. اگر می‌خواهیم پیام بزرگان مذهب خود را به همه مردم جهان برسانیم، باید با تأمل بیشتر و به‌دور از احساسات عاطفی و هیجانی زودگذر و مهم‌تر از همه با یادآوری تجربیات گذشته در این مورد تصمیم‌گیری کنیم. فراموش نکنیم در گذشته‌ای نه‌چندان دور، با هرگونه پیکرتراشی، نقاشی و عکاسی از انسان‌ها به‌شدت مخالفت می‌شد و امروزه این امر عادی شده است.

فیلم رستاخیز، ساخته احمدرضا درویش، دارای دو شخصیت اصلی است؛ شخصیت نخست «بُکیر بن حُر» فرزند ارشد حُر بن ریاحی است که ابتدا پیغام‌رسان دربار یزید است، اما در جریان واقعه کربلا، به‌همراه پدر به اردوگاه امام‌حسین(ع) می‌پیوندد. شخصیت دوم «حضرت ابوالفضل (ع)» برادر امام‌حسین(ع) است که الگوی اخلاق، شجاعت و جوانمردی است و در این راه جان خود را نیز فدا می‌کند. از آنجا که بیشترین انتقادها به نقش و پردازش این دو شخصیت مربوط می‌شود، تحلیل جامعه‌شناسانه خود را از همین نقطه شروع می‌کنم.
برخی منتقدان وجود شخصیتی به نام بُکیر را آن‌گونه که در فیلم نمایش داده می‌شود، ساخته و پرداخته ذهن کارگردان می‌دانند و معتقدند از نظر تاریخی مستنداتی برای دفاع از این موضوع وجود ندارد. در پاسخ باید گفت از آنجا که بُکیر نقش راوی فیلم را دارد و مخاطب با آن همذات‌پنداری می‌کند و خود را جای او می‌گذارد، نه‌تنها اشکالی ندارد که چنین شخصی وجود خارجی نداشته است بلکه این گمنامی به بی‌طرفی روایت از واقعه کمک می‌کند.
به عبارت دیگر، از آنجا که قرار است بُکیر راوی واقعه کربلا باشد و خوانشی منصفانه از این حادثه را به تماشاچی ارائه دهد، بهتر آن است که چنین شخصی از نظر تاریخی یا وجود نداشته باشد یا وجودش در ابهام باشد. زیرا اگر راوی داستان یکی از شخصیت‌های معروف موافق یا مخالف قیام امام‌حسین(ع) در کربلا بود، به بی‌طرفی روایت او خدشه وارد می‌شد. اما زمانی که راوی در ابتدا هیچ ارزش‌گذاری و پیش‌داوری‌ای نسبت به دو طرف نبرد ندارد و به مرور و با دیدن شواهد به یک طرف می‌پیوندد، بسیار ارزشمندتر است. کسانی که به وجود شخصیت بُکیر انتقاد دارند، درواقع هیچ راوی بی‌طرف دیگری را نیز نخواهند پذیرفت. این منتقدان انتظار دارند راوی داستان یکی از یاران امام‌حسین(ع) باشد تا از همان ابتدای کار، یزید و ابن‌زیاد را باطل مطلق و به جهنم، و امام‌حسین(ع) و یارانش را حق مطلق و به بهشت حوالت دهند. به‌همین‌دلیل، برخی منتقدان وجود روایتگری در فیلم را که پس از دیدن شواهد و تفکر و تأمل در آنها می‌خواهد راهش را انتخاب کند، نمی‌پسندند و به آن معترضند.
اما در مورد دومین شخصیت فیلم یعنی حضرت عباس(ع)، بیشترین انتقاد این است که چرا تصویر صورت ایشان (با بازیگری بهادر زمانی) نشان داده شده است. در پاسخ باید گفت؛ روایت فیلم از حضرت عباس(ع)، جوانی رشید، شجاع و انسانی حق‌طلب و عدالت‌خواه است؛ انسانی که زروزور و تزویر او را فریب نمی‌دهد و در راه مبارزه با ظلم و ستم از جان خود مایه می‌گذارد. درس‌ها و آموزه‌های قرآنی را که بُکیر در دانشگاه دمشق شنیده است، در جهان واقع و به‌طور عملی در رفتار ابوالفضل‌العباس(ع) می‌بیند. بنابراین از نظر راوی یعنی بُکیر، حضرت عباس(ع) بهترین الگو و سرمشق اخلاق و جوانمردی برای همه انسان‌هاست. حال کارگردان می‌تواند برای نمایش این شخصیت بزرگ دو روش را به کار گیرد:
1. به دلیل تقدس و عصمت اکتسابی حضرت عباس(ع) توصیه برخی مراجع و مداحان را گوش دهد و صورت ایشان را با هاله‌ای از نور بپوشاند. به نظر می‌رسد این راهکار چند اشکال دارد. اول آنکه واقعی نیست؛ زیرا نه‌تنها حضرت عباس(ع) بلکه تمام امامان معصوم و پیامبران بزرگوار هم از پوست و گوشت و مو و استخوان بوده‌اند. دوم اینکه تحریف‌کننده است؛ زیرا نمی‌تواند فضا و شرایط تاریخی آن زمان را به‌طور واقعی نشان دهد. اگر قرار بود بُکیر صورت حضرت عباس(ع) را نورانی ببیند و بعد به حقانیت او و اردوی امام‌حسین(ع) پی ‌ببرد، کار مهمی نکرده بود. تماشاگر هم هیچ‌گاه نمی‌توانست ارزش تصمیم و انتخاب بُکیر را درک کند. شاید به همین دلیل است که در فیلم محمد رسول‌الله(ص) دو چهره مقدس برای مسلمانان یعنی حضرت محمد(ص) و حضرت علی(ع) اصلا نمایش داده نشد، زیرا این نمایش‌ندادن بهتر از نمایش‌دادن با افکت نور است.
2. به دلیل اینکه کارگردان می‌خواهد پیام اخلاقی را به بیننده منتقل کند، بر تصمیم خود مبنی‌بر نمایش چهره حضرت‌عباس(ع) اصرار ورزد. کارگردان با عدم پذیرش نورانی‌کردن چهره حضرت از اسطوره‌ای‌کردن این شخصیت فاصله می‌گیرد؛ زیرا هرچه آن شخصیت بزرگوار بیشتر اسطوره‌ای شود و در هاله‌ای از تابوی تقدس قرار گیرد، بیشتر از دسترس مخاطبان فیلم دور می‌شود و کمتر می‌تواند الگوی اخلاق قرار گیرد.
اگر شخصیت‌های بزرگ مذهبی را به موجوداتی اسطوره‌ای و فراانسانی تبدیل کنیم، نه‌تنها به گفته‌های خود آنها که «ما هم مثل شما انسانیم» پایبند نبوده‌ایم، بلکه نخواهیم توانست از خود و دیگران انتظار داشته باشیم آنها را الگو قرار دهند؛ زیرا آنها شباهتی با ما نداشته‌اند. برای هدایت اخلاقی انسان‌ها که مهم‌ترین رسالت اولیای دین بوده است، بیش از آنکه به چهره‌ای فراانسانی و اسطوره‌ای نیاز باشد، به الگویی انسانی و دست‌یافتنی نیاز است. همه انسان‌ها شعار راست‌گویی، عدالت، حمایت از مظلوم و دفاع از حقیقت را می‌دهند؛ اما در هر دوران انسان‌های بسیار کمی به این شعارها عمل می‌کنند. اگر گل‌های سرسبد این نوادر را که در حوزه دین فعال بوده‌اند به موجوداتی فراانسانی و اسطوره‌ای تبدیل کنیم، ممکن است ناخواسته، هم به آنها و هم به پیروانشان کم‌لطفی کرده باشیم. بنابراین هرچند نگرانی برخی افراد در مورد نشان‌دادن تصویر اولیای دین قابل درک است؛ اما نگرانی بزرگ‌تری هم وجود دارد و آن این است که نشان‌ندادن تصویری از این بزرگان هدف و رسالت اصلی آنها را که تکمیل «مکارم اخلاقی» بوده است، نادیده می‌گیرد.
لازم به ذکر است؛ مخاطبان فیلم رستاخیز فقط شیعیان نیستند و اتفاقا کارگردان درصدد بوده است تا روایت و پیامی از واقعه کربلا را به پیروان سایر ادیان برساند و با بینندگان در سطح جهانی ارتباط داشته باشد. به‌طور حتم نورانی‌کردن چهره شخصیت‌ها مانعی برای برقراری چنین تعاملی است. اگر می‌خواهیم پیام بزرگان مذهب خود را به همه مردم جهان برسانیم، باید با تأمل بیشتر و به‌دور از احساسات عاطفی و هیجانی زودگذر و مهم‌تر از همه با یادآوری تجربیات گذشته در این مورد تصمیم‌گیری کنیم. فراموش نکنیم در گذشته‌ای نه‌چندان دور، با هرگونه پیکرتراشی، نقاشی و عکاسی از انسان‌ها به‌شدت مخالفت می‌شد و امروزه این امر عادی شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.