«حالات و مقامات م. امید»
گامی در آنسوی هنگام
به احتمال زیاد، هیچکس به اندازه معاصران ما اخوانثالث را به اندازه شفیعیکدکنی نمیشناسد. اولا که این دو سالها با یکدیگر مراوده داشتهاند و سابقه رفاقت عمیقی بین آنها برقرار بوده است. ثانیا هر دو از یک اقلیم ایران برآمدهاند و دستآخر این که هردو دلبسته و شیفته متنهای کلاسیک ادبیات فارسیاند. ازاینرو، کتاب «حالات و مقامات م. امید» در بین آثاری که به شعر اخوان پرداختهاند، موقعیتی استثنایی پیدا می کند. این کتاب ضمن آن که اخوانثالث را از جنبههای متفاوتی بررسی میکند، حاوی مطالبی است که در هیچ منبع دیگری گیر نمیآید. در مقدمه کتاب، «گامی در آن سوی هنگام»، شفیعیکدکنی مطالب کتاب را حاصل نیمقرن تأمل در آثار اخوان معرفی کرده است. علاوه بر این در همین مقدمه، نویسنده تعریف و تعبیر تازهای از شعر بهدست میدهد که اندکی با تلقی پیشین استاد کدکنی متفاوت است و می توان گفت که مکمل مطالب قبلی ایشان بهحساب میآید. در این تعریف تازه شعر با استعاره معماری زبان بازتعریف شده است: «شعر معماری زبان است و موسیقاییشدن تصویر عواطف انسانی در زبان». پس از مقدمه با گوشههایی از زندگی و عوالم ذهنی اخوانثالث آشنا میشویم. گویا کتاب به درخواست هوشنگ ابتهاج به شکل حاضر تألیف و تدوین شده است. ابتهاج به مناسبت بزرگداشت اخوان در برلین از شفیعی میخواهد تا مطلبی بفرستد و همین انگیزه باعث تکمیل و تدوین «حالات و مقامات م. امید» شده است. نویسنده اخوان را شاعری استثنایی در بین معاصران می داند. مؤلف در بخشهایی از کتاب دقتنظر و تسلط اخوان بر متون کلاسیک شعر فارسی را، همسنگ با یادداشتهای بدیعالزمان فروزانفر قیاس میکند. در مقاله پایانی کتاب شفیعیکدکنی دوقطبی جالبی را در بین مخاطبان شعر معاصر تعریف و تبیین میکند: شاملو و اخوان. بهزعم اخوان شعر اخوان با گذشته ادبیات فارسی انس و الفت بیشتری دارد و با ملیت ایرانی سازگارتر است. حال آنکه شعر شاملو، در حکم «هوای تازه»ای است برای آنها که از تکراریشدن شکل کلاسیک شعر در زبان فارسی ملول شدهاند. از منظر شفیعیکدکنی، اخوان شاعر معاصری است که اکنون را با گذشته ما پیوند میدهد و شاملو، شعر را از تصورات پیشینی ما دور میکند. وجه جالب دیگر اخوانثالث، خودآموختگی اوست. بهزعم شفیعیکدکنی، اخوان از آموزش رسمی و آکادمیک خاصی برخوردار نیست. اما با آمیزهای از نبوغ و پشتکار شعر فارسی با دقتی شگفت مطالعه کرده و صاحبنظر است. کسانی که با کارنامه شفیعیکدکنی آشنا هستند، میدانند که چنین اظهار نظری از جانب یکی از اعجوبههای پژوهش ادبی در زمانه ما تا چهحد درخور تأمل است. از گذارهای جذاب کتاب ماجرای زندیقخواندن اخوان و حذف او از مدخل دایرهالمعارف است. متصدیان امر در نتیجه این حذف مجبور میشوند مدخل قبلی را که به «اخوان الصفا» اختصاص دارد، آنقدر کش بدهند که جای خالی اخوان پر شود. ولی این که جای خالی اخوان پر میشود یا نه، حدیث دیگری است که برای پاسخ به آن باید کتاب کدکنی را خواند.
به احتمال زیاد، هیچکس به اندازه معاصران ما اخوانثالث را به اندازه شفیعیکدکنی نمیشناسد. اولا که این دو سالها با یکدیگر مراوده داشتهاند و سابقه رفاقت عمیقی بین آنها برقرار بوده است. ثانیا هر دو از یک اقلیم ایران برآمدهاند و دستآخر این که هردو دلبسته و شیفته متنهای کلاسیک ادبیات فارسیاند. ازاینرو، کتاب «حالات و مقامات م. امید» در بین آثاری که به شعر اخوان پرداختهاند، موقعیتی استثنایی پیدا می کند. این کتاب ضمن آن که اخوانثالث را از جنبههای متفاوتی بررسی میکند، حاوی مطالبی است که در هیچ منبع دیگری گیر نمیآید. در مقدمه کتاب، «گامی در آن سوی هنگام»، شفیعیکدکنی مطالب کتاب را حاصل نیمقرن تأمل در آثار اخوان معرفی کرده است. علاوه بر این در همین مقدمه، نویسنده تعریف و تعبیر تازهای از شعر بهدست میدهد که اندکی با تلقی پیشین استاد کدکنی متفاوت است و می توان گفت که مکمل مطالب قبلی ایشان بهحساب میآید. در این تعریف تازه شعر با استعاره معماری زبان بازتعریف شده است: «شعر معماری زبان است و موسیقاییشدن تصویر عواطف انسانی در زبان». پس از مقدمه با گوشههایی از زندگی و عوالم ذهنی اخوانثالث آشنا میشویم. گویا کتاب به درخواست هوشنگ ابتهاج به شکل حاضر تألیف و تدوین شده است. ابتهاج به مناسبت بزرگداشت اخوان در برلین از شفیعی میخواهد تا مطلبی بفرستد و همین انگیزه باعث تکمیل و تدوین «حالات و مقامات م. امید» شده است. نویسنده اخوان را شاعری استثنایی در بین معاصران می داند. مؤلف در بخشهایی از کتاب دقتنظر و تسلط اخوان بر متون کلاسیک شعر فارسی را، همسنگ با یادداشتهای بدیعالزمان فروزانفر قیاس میکند. در مقاله پایانی کتاب شفیعیکدکنی دوقطبی جالبی را در بین مخاطبان شعر معاصر تعریف و تبیین میکند: شاملو و اخوان. بهزعم اخوان شعر اخوان با گذشته ادبیات فارسی انس و الفت بیشتری دارد و با ملیت ایرانی سازگارتر است. حال آنکه شعر شاملو، در حکم «هوای تازه»ای است برای آنها که از تکراریشدن شکل کلاسیک شعر در زبان فارسی ملول شدهاند. از منظر شفیعیکدکنی، اخوان شاعر معاصری است که اکنون را با گذشته ما پیوند میدهد و شاملو، شعر را از تصورات پیشینی ما دور میکند. وجه جالب دیگر اخوانثالث، خودآموختگی اوست. بهزعم شفیعیکدکنی، اخوان از آموزش رسمی و آکادمیک خاصی برخوردار نیست. اما با آمیزهای از نبوغ و پشتکار شعر فارسی با دقتی شگفت مطالعه کرده و صاحبنظر است. کسانی که با کارنامه شفیعیکدکنی آشنا هستند، میدانند که چنین اظهار نظری از جانب یکی از اعجوبههای پژوهش ادبی در زمانه ما تا چهحد درخور تأمل است. از گذارهای جذاب کتاب ماجرای زندیقخواندن اخوان و حذف او از مدخل دایرهالمعارف است. متصدیان امر در نتیجه این حذف مجبور میشوند مدخل قبلی را که به «اخوان الصفا» اختصاص دارد، آنقدر کش بدهند که جای خالی اخوان پر شود. ولی این که جای خالی اخوان پر میشود یا نه، حدیث دیگری است که برای پاسخ به آن باید کتاب کدکنی را خواند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.