|

روایتی از استاد صبا به بهانه سالروز تولدش

سازی که برای یک نفر کم بود

الهام تفرشیان

آیا صبا موسیقیدان مهمی است؟ این پرسشی است که طرح آن چندان مناسب به‌نظر نمی‌رسد نه‌تنها به این دلیل که تقریبا تمام موسیقیدانان ایران متفق‌القول هستند که صبا چهره مهمی است بلکه به دلیل خدمات و تاثیرات فعالیت‌های متنوع موسیقی از ساخت قطعه گرفته تا تدریس و حتی آموزش سازسازی است که بر روی افراد بسیاری از نسل پس از خود تاثیر مستقیم گذاشت که تا نسل‌های بعد و تا امروز ادامه داشته است. نوشت و گفتار درباره صبا ظاهرا آسان اما به واقع کاری سخت و دشوار است؛ این دشواری به ابعاد چندگانه و پیچیده او ارتباط دارد. 14 فروردین سالروز تولد او‌ست و اکنون که این روز را پشت‌سر گذاشته‌ایم به نوشته‌ای مختصر بسنده کرده و بحث مفصل تفصیلی را به‌ویژه ابعادی از او که ناشناخته مانده به آذرماه و سالروز کوچش از جهان وا می‌گذاریم.
کاروان: صبا به روایت خودش
(گذری کوتاه-مربوط به اوایل دهه30)

استاد ممکن است بفرمایید رویهم رفته چند سال است در رشته موسیقی کار می‌کنید؟
صبا: پدر من علاقه مفرطی به موسیقی داشت یعنی خودش هم آشنا با سازهای ایرانی بود. از کودکی یعنی شش‌سالگی مرا نزد اساتید موسیقی وقت راهنمایی کرد.
غیر از ساز تخصصی خودتان که ویولن است با چه سازهایی آشنایی دارید؟
صبا: قبل از اینکه شروع به مشق ویولن کنم با سازهای ایرانی از قبیل سه‌تار، تار، سنتور و ضرب آشنا شدم حتی قدری کمانچه زدم. بعدا اطلاعات خود را به ویولن انتقال دادم و تقریبا یک مکتب مخصوصی برای ویولن ایجاد شد.
زرد ملیجه: این پرسشگر نیز همانند آنچه در اذهان عمومی می‌گذرد گمان برده است که ساز تخصصی استاد ویولن بوده اما او نمی‌داند که صبا 12سال نزد میرزاعبدالله و 12سال نزد درویش‌خان سه‌تار زده است. حتی شواهدی در دست است که در سال‌هایی که نزد حسین‌خان هنگ‌آفرین، رفت‌وآمد می‌کرد نزد او سه‌تار زده است.
تمرین دشتی: به دلایل متعددي که از حوصله این نوشته خارج است صبا، بنا به در‌خواست احمد عبادی که هنگ‌آفرین را واسطه کرده بود تا در رادیو صبا سه‌تار نزند از نوازندگی این ساز در فضای رسمی چشم‌پوشی کرده. به‌نظر می‌رسد ویولن صبا، ‌سازی جهت امرار معاش و کار در فضای عمومی و سه‌تار، ساز همراه و تنهایی او بوده است.
از این استاد بزرگ نقل است که «سه‌تار برای یک نفر زیاد و برای دو نفر کم است.»
به زندان: حکایت ویولن صبا هم در نوع خود جالب است. تا آن زمان ویولن را بر اساس آموزه‌های کمانچه می‌نواختند. صبا ارشه‌گذاری و انگشت‌گذاری ویولن را بر پایه همین ساز اجرا و تدوین کرد. اما آنچه نسل پس از وی معروف به شاگردان او هستند ارتباط چندانی با ساز استاد ندارد. بر اساس پاره‌ای شواهد می‌توان گمان کرد مهدی خالدی شیوه نوازندگی ویولن رادیویی را پایه‌گذاری کرد و دیگران ادامه دادند. در عصر ویولن و دوران گلهای رادیو از دهه 20، به‌ویژه 30 تا 50 به جز خالدی، علی‌اصغر تجویدی، همایون خرم، حبیب‌الله بدیعی، پرویز یاحقی و اسدالله ملک بیش از سایرین این شیوه را تداوم بخشیدند که هم از صبا و هم از سنت‌های موسیقی فاصله داشت با این حال دامنه تاثیر آن، آنچنان گسترده بود که شاگردان صبا ویولن نوازیشان منتسب به صبا شد.

زنگ شتر:
(مروری بر دیدگاه‌های صبا)
نکته‌ای که موسیقی ما را از پیشرفت باز‌داشته بی‌علاقگی مردم در فراگرفتن موسیقی است. در گذشته هر کس شوروشوق هنر را درمی‌یافت لااقل 10، 15سال از عمر خود را صرف فرا گرفتن آن می‌کرد ولی امروز آنهایی که به هنر موسیقی علاقه نشان می‌دهند می‌خواهند آن را طی چند‌ماه یاد بگیرند و هنوز به مرحله صلاحیت و استادی نرسیده کلاس آموزش باز می‌کنند. سابقا چون نت معمول نبود هر شاگردی مجبور بود که هر گوشه‌ای از موسیقی ایرانی را چندین بار تمرین کند و تا خوب از عهده آن بر‌نمی‌آمد، استاد درس دیگری به او نمی‌آموخت اما امروزه که نت موسیقی معمول شده است شاگردان پیش خود، بدون آنکه متوجه عیوب کار خود شوند از روی نت یکی، دو بار یک دستگاه را مشق می‌کنند و سطحی از آن می‌گذرند.
فرق دیگری که موسیقی ایرانی با موسیقی اروپایی دارد این است که موسیقی اروپایی مثل نظم است و دارای ریتم و اوزان مرتب، در حالی که موسیقی ایرانی شباهت به نثر دارد و هنوز دارای ریتم و وزن نیست ولی نباید تصور کرد که موسیقی ایرانی حقیر و کوچک است ضمنا اشخاص تازه‌وارد نباید تصور کنند که در حال حاضر موسیقی ایرانی چیزی نیست و فکر کنند که فورا موفق می‌شوند زیرا تنها مطلب علمی برای احاطه بر آن کافی نیست بلکه فراگیری حالت و نوانس هم مزید بر علت است و فی‌البداهه سرایی هم مقوله‌ای دیگر.
نمی‌دانم مقصود از موسیقی دنیا‌پسند چیست! هیچ‌وقت دنیا از این موسیقی خوشش نمی‌آید اگر هم اروپایی‌ها علاقه‌مند باشند هر قدر اصیل‌تر و دست‌نخورده‌تر باشد بیشتر طالبند زیرا فقط برای استفاده از تم‌ها‌ست که مطالب این موسیقی یکی است و از این نظر تفکیک موسیقی تحت ‌عناوین شرقی و غربی معنا ندارد. باید متذکر شوم که عقاید افراطی یک عده که جدایی بین موسیقی شرقی و موسیقی غربی قایل شده‌اند در موسیقی ملی وضع کنونی را به‌وجود آورده است. موسیقی ایرانی ساخته روح محیط تاثیرات و عواطف خودمان است. چیزی نیست که به دور ریخته شود و یا عوض شود فقط برای آن که احتیاجات امروز را کفایت کند باید در قالب علمی ریخته شود و بر اساس موسیقی صحیح استوار شود نه اینکه تقلید‌های ناروا، آن را از جاده اصلی منحرف ساخته به صورتی در آورد که قابل‌قبول نباشد.
موسیقی ایرانی موسیقی محلی است یعنی مخصوص این آب و خاک است و در جای دیگر دنیا این قسم موسیقی معمول نیست. این موسیقی تا 30سال قبل که هنوز تمدن اروپایی در شئون ما رخنه نکرده بود برای رفع حوایج و ضروریات ما کافی بود. قدما، مطلعان و علمای ما نغمات و گوشه‌های موسیقی ما را از تمامی ولایات، قصبات و دهات از خواندن و نواختن افراد جمع‌آوری کرده و در مجموعه‌هایی به نام دستگاه تنظیم کرده و مورد استفاده قرار می‌داده‌اند.
آیا صبا موسیقیدان مهمی است؟ این پرسشی است که طرح آن چندان مناسب به‌نظر نمی‌رسد نه‌تنها به این دلیل که تقریبا تمام موسیقیدانان ایران متفق‌القول هستند که صبا چهره مهمی است بلکه به دلیل خدمات و تاثیرات فعالیت‌های متنوع موسیقی از ساخت قطعه گرفته تا تدریس و حتی آموزش سازسازی است که بر روی افراد بسیاری از نسل پس از خود تاثیر مستقیم گذاشت که تا نسل‌های بعد و تا امروز ادامه داشته است. نوشت و گفتار درباره صبا ظاهرا آسان اما به واقع کاری سخت و دشوار است؛ این دشواری به ابعاد چندگانه و پیچیده او ارتباط دارد. 14 فروردین سالروز تولد او‌ست و اکنون که این روز را پشت‌سر گذاشته‌ایم به نوشته‌ای مختصر بسنده کرده و بحث مفصل تفصیلی را به‌ویژه ابعادی از او که ناشناخته مانده به آذرماه و سالروز کوچش از جهان وا می‌گذاریم.
کاروان: صبا به روایت خودش
(گذری کوتاه-مربوط به اوایل دهه30)

استاد ممکن است بفرمایید رویهم رفته چند سال است در رشته موسیقی کار می‌کنید؟
صبا: پدر من علاقه مفرطی به موسیقی داشت یعنی خودش هم آشنا با سازهای ایرانی بود. از کودکی یعنی شش‌سالگی مرا نزد اساتید موسیقی وقت راهنمایی کرد.
غیر از ساز تخصصی خودتان که ویولن است با چه سازهایی آشنایی دارید؟
صبا: قبل از اینکه شروع به مشق ویولن کنم با سازهای ایرانی از قبیل سه‌تار، تار، سنتور و ضرب آشنا شدم حتی قدری کمانچه زدم. بعدا اطلاعات خود را به ویولن انتقال دادم و تقریبا یک مکتب مخصوصی برای ویولن ایجاد شد.
زرد ملیجه: این پرسشگر نیز همانند آنچه در اذهان عمومی می‌گذرد گمان برده است که ساز تخصصی استاد ویولن بوده اما او نمی‌داند که صبا 12سال نزد میرزاعبدالله و 12سال نزد درویش‌خان سه‌تار زده است. حتی شواهدی در دست است که در سال‌هایی که نزد حسین‌خان هنگ‌آفرین، رفت‌وآمد می‌کرد نزد او سه‌تار زده است.
تمرین دشتی: به دلایل متعددي که از حوصله این نوشته خارج است صبا، بنا به در‌خواست احمد عبادی که هنگ‌آفرین را واسطه کرده بود تا در رادیو صبا سه‌تار نزند از نوازندگی این ساز در فضای رسمی چشم‌پوشی کرده. به‌نظر می‌رسد ویولن صبا، ‌سازی جهت امرار معاش و کار در فضای عمومی و سه‌تار، ساز همراه و تنهایی او بوده است.
از این استاد بزرگ نقل است که «سه‌تار برای یک نفر زیاد و برای دو نفر کم است.»
به زندان: حکایت ویولن صبا هم در نوع خود جالب است. تا آن زمان ویولن را بر اساس آموزه‌های کمانچه می‌نواختند. صبا ارشه‌گذاری و انگشت‌گذاری ویولن را بر پایه همین ساز اجرا و تدوین کرد. اما آنچه نسل پس از وی معروف به شاگردان او هستند ارتباط چندانی با ساز استاد ندارد. بر اساس پاره‌ای شواهد می‌توان گمان کرد مهدی خالدی شیوه نوازندگی ویولن رادیویی را پایه‌گذاری کرد و دیگران ادامه دادند. در عصر ویولن و دوران گلهای رادیو از دهه 20، به‌ویژه 30 تا 50 به جز خالدی، علی‌اصغر تجویدی، همایون خرم، حبیب‌الله بدیعی، پرویز یاحقی و اسدالله ملک بیش از سایرین این شیوه را تداوم بخشیدند که هم از صبا و هم از سنت‌های موسیقی فاصله داشت با این حال دامنه تاثیر آن، آنچنان گسترده بود که شاگردان صبا ویولن نوازیشان منتسب به صبا شد.

زنگ شتر:
(مروری بر دیدگاه‌های صبا)
نکته‌ای که موسیقی ما را از پیشرفت باز‌داشته بی‌علاقگی مردم در فراگرفتن موسیقی است. در گذشته هر کس شوروشوق هنر را درمی‌یافت لااقل 10، 15سال از عمر خود را صرف فرا گرفتن آن می‌کرد ولی امروز آنهایی که به هنر موسیقی علاقه نشان می‌دهند می‌خواهند آن را طی چند‌ماه یاد بگیرند و هنوز به مرحله صلاحیت و استادی نرسیده کلاس آموزش باز می‌کنند. سابقا چون نت معمول نبود هر شاگردی مجبور بود که هر گوشه‌ای از موسیقی ایرانی را چندین بار تمرین کند و تا خوب از عهده آن بر‌نمی‌آمد، استاد درس دیگری به او نمی‌آموخت اما امروزه که نت موسیقی معمول شده است شاگردان پیش خود، بدون آنکه متوجه عیوب کار خود شوند از روی نت یکی، دو بار یک دستگاه را مشق می‌کنند و سطحی از آن می‌گذرند.
فرق دیگری که موسیقی ایرانی با موسیقی اروپایی دارد این است که موسیقی اروپایی مثل نظم است و دارای ریتم و اوزان مرتب، در حالی که موسیقی ایرانی شباهت به نثر دارد و هنوز دارای ریتم و وزن نیست ولی نباید تصور کرد که موسیقی ایرانی حقیر و کوچک است ضمنا اشخاص تازه‌وارد نباید تصور کنند که در حال حاضر موسیقی ایرانی چیزی نیست و فکر کنند که فورا موفق می‌شوند زیرا تنها مطلب علمی برای احاطه بر آن کافی نیست بلکه فراگیری حالت و نوانس هم مزید بر علت است و فی‌البداهه سرایی هم مقوله‌ای دیگر.
نمی‌دانم مقصود از موسیقی دنیا‌پسند چیست! هیچ‌وقت دنیا از این موسیقی خوشش نمی‌آید اگر هم اروپایی‌ها علاقه‌مند باشند هر قدر اصیل‌تر و دست‌نخورده‌تر باشد بیشتر طالبند زیرا فقط برای استفاده از تم‌ها‌ست که مطالب این موسیقی یکی است و از این نظر تفکیک موسیقی تحت ‌عناوین شرقی و غربی معنا ندارد. باید متذکر شوم که عقاید افراطی یک عده که جدایی بین موسیقی شرقی و موسیقی غربی قایل شده‌اند در موسیقی ملی وضع کنونی را به‌وجود آورده است. موسیقی ایرانی ساخته روح محیط تاثیرات و عواطف خودمان است. چیزی نیست که به دور ریخته شود و یا عوض شود فقط برای آن که احتیاجات امروز را کفایت کند باید در قالب علمی ریخته شود و بر اساس موسیقی صحیح استوار شود نه اینکه تقلید‌های ناروا، آن را از جاده اصلی منحرف ساخته به صورتی در آورد که قابل‌قبول نباشد.
موسیقی ایرانی موسیقی محلی است یعنی مخصوص این آب و خاک است و در جای دیگر دنیا این قسم موسیقی معمول نیست. این موسیقی تا 30سال قبل که هنوز تمدن اروپایی در شئون ما رخنه نکرده بود برای رفع حوایج و ضروریات ما کافی بود. قدما، مطلعان و علمای ما نغمات و گوشه‌های موسیقی ما را از تمامی ولایات، قصبات و دهات از خواندن و نواختن افراد جمع‌آوری کرده و در مجموعه‌هایی به نام دستگاه تنظیم کرده و مورد استفاده قرار می‌داده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.