روابط اسرائیل و آمریکا در دوران اوباما
ماجد کیالی . نویسنده فلسطینی
یکی از تصادفات روزگار این بود که وقتی «باراک اوباما» در آمریکا به ریاستجمهوری رسید (2009) «بنیامین نتانیاهو» نیز در اسرائیل زمام امور را در دست گرفت؛ اتفاقی که خلاف گذشته این بار نه برای تقویت روابط، بلکه در جهت تنشهای جدیدی پیش رفت، بهگونهای که دوره اخیر را پرتنشترین دوران روابط بین آمریکا و اسرائیل از زمان تشکیل این رژیم در سال 1948 توصیف کردهاند.
تاریخ در این دوران شاهد لحظاتی پرنوسان در روابط دو متحد قدیمی بود که در جریان آن اسرائیل از جایگاه یک متحد قدیمی که بهصورتی مطلق و بدون حسابوکتاب از آن حمایت میشد و هرگونه کمکی در اختیارش قرار میگرفت، به جایگاه متحدی که باید ارشادش کرد و جلو آن را گرفت، تبدیل شد.
حتی فراتر از آن، تاریخ شاهد بدترین لحظات در روابط بین دو رئیس یعنی شخص باراک اوباما، رئیسجمهور آمریکا، از یکسو و بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، از سوی دیگر بود. در این دوران بود که اختلافات شخصی بین آن دو و روش تفکر و دیدگاههای هریک نسبت به خود و مسائل جهان آشکار شد. شاید بتوان گفت باراک اوباما تنها رئیسجمهور آمریکا از زمان تأسیس این رژیم تاکنون بود که در دوران نخست ریاستجمهوری خود به تلآویو نرفت و دیداری هم که بعدها بهصورت سرپایی در سال 2013 داشت، کمی بعد از انتخاب مجدد او در دور دوم ریاستجمهوری بود.
بهدنبال عوامل تنش
روشن است عوامل متعددی موجب این اتفاق شده که بخشی از آن سیاسی، اقتصادی و امنیتی بوده است و بخش دیگر آن به تحولات بینالمللی و منطقهای بازمیگردد. از طرف دیگر، وجوه شخصیتی هرکدام به لحاظ فرهنگی و ایدئولوژیک نیز در این امر دخیل بود و نمیتوان هیچکدام را دستکم گرفت. شاید بشود مجموع این عوامل را به این شرح دستهبندی کرد:
1- نیاز کمتر ایالاتمتحده آمریکا به اسرائیل در خاورمیانه بهویژه بعد از فروپاشی شوروی و اتمام جنگ سرد و مسئله اشغال کویت از سوی عراق در سال 1990 و جنگ دوم خلیجفارس و تقویت نقش ایران تا دوران بهارعربی. از همه این تحولات چنین برمیآمد که از قدرت اسرائیل در تسلط بر تحولات جاری منطقه کاسته شده است.
2- همچنین روشن شد اسرائیل باری سنگین بر دوش آمریکا بوده و در مواردی مانع پیشبرد سیاستهای این کشور در خاورمیانه است، چراکه برای مثال حاضر به پیشبرد روند صلح با فلسطینیها نیست و در مقابل طرح «خاورمیانه جدید» آمریکا نیز که رئیسجمهور «بیل کلینتون» همزمان با کنفرانس مادرید (1991) مطرح کرده بود، ایستادگی میکند.
3- بعد از کشف نفت صخرهای در آمریکا، دیگر این کشور مانند گذشته اهمیت چندانی به نفت خاورمیانه نمیدهد زیرا خود میتواند نیازهایش را تأمین کند و حتی تبدیل به کشوری صادرکننده نفت شده است، بنابراین احساس میکند میتواند با تحولات خاورمیانه بهویژه دوستانی مانند اسرائیل یا کشورهای عرب، بهصورت آزادتری برخورد کند.
4- آن چیزی که موجب تقویت این تفکر «مستقل» از خاورمیانه نزد آمریکا میشود، تحولات سیاسی و اقتصادی جهان است که موجب شد تا آمریکا به خاور دور توجه کند و بکوشد تا وزن خود را بیشتر متوجه چین و هند کند. در نگاه آمریکا این دو نیازمند استراتژیای بزرگ برای آینده هستند.
بااینحال، باید توجه داشت تغییر بهوجودآمده در سیاست آمریکا، ازجمله در قبال اسرائیل، یکباره به دست نیامده است.
این مسئله از تغییر روابط بینالملل و بهویژه پس از آن حاصل شد که آمریکا نظامی تکقطبی را بهوجود آورد، زیرا در دوران جنگ سرد اسرائیل یک بازیگر بزرگ منطقهای بود و از مسئله نزاع آمریکا و شوروی بر سر مناطق نفوذ حداکثر استفاده را میکرد اما بعد از فروپاشی شوروی این طبیعی بود که رفتهرفته اسرائیل نیز جایگاه سابق خود را از دست بدهد.
در آن دوران سیاست آمریکا در خاورمیانه بهلحاظ تاریخی اساسا بر چهار محور استوار بود: اول، مسئله نفت و حفظ شریانهای آن. دوم، اسرائیل و تضمین امنیت و ثبات آن و اینکه به لحاظ نظامی، تکنولوژیکی، اقتصادی و سیاسی نسبت به بقیه برتری داشته باشد.
سوم، جلوگیری از اینکه دولتی رقیب اسرائیل بهوجود آید و چهارم اینکه امنیت و ثبات سایر دولتهای دوست در منطقه تأمین شود.
اما بعد از پایان جنگسرد - بهویژه دوران بوش پسر- ما دیدیم تمرکز بر ثبات دولتهای دوست رنگ باخت و او مسئله «گسترش دموکراسی» و ایجاد تغییرات سیاسی در کشورهای عرب را مطرح کرد؛ مسئلهای که همچنان استمرار دارد و در دوران اوباما نیز بر آن تأکید شده و میشود. این تغییر نگاه صرفا به ابعاد عربی آن منحصر نماند و در مورد اسرائیل نیز تا حدودی این گرایش به چشم میخورد بهنحوی که آمریکا بر امکان تشکیل یک دولت فلسطینی تأکید میورزد و دیدگاهی را تقویت میکند که اسرائیل باید از برخی اشغالگریهای خود دست بکشد.
دوران اوباما
در دوران اوباما اختلافات آمریکا و اسرائیل بر محوری مهم استوار بود: مسئله صلح با فلسطینیها که اسرائیل پاسخ مناسبی به دولت اوباما دراینباره نداد و حتی حاضر نشد به صورت موقت و جزئی هم که شده شهرکسازیها را متوقف کند. حتی نتانیاهو برعکس این رفتار بارها اعلام کرد، قصد دارد شهرکهای جدیدی را بسازد و در نهایت نیز از فلسطینیها خواست برای بازگشت به مذاکرات باید شرط یهودیبودن اسرائیل را بپذیرند؛ شرطی که موجب توقف گفتوگوها از سوی فلسطینیها شد.
نتیجهگیری
با همه آنچه گذشت، باید گفت اختلافات آمریکا و اسرائیل باوجود اهمیتی که دارد و با توجه به اختلافی که بین نتانیاهو و اوباما وجود دارد، هرگز به معنای قطع روابط با اسرائیل یا اینکه روابط دچار مانع شده باشد، نیست بلکه به این معناست که دولت اوباما طبق همان اصل قدیمی آمریکایی عمل میکند که میگوید: «نجات اسرائیل از خودسریاش»؛ یعنی نجات اسرائیل از خودمحوری و افراطگرایی و عدم تمایل برای سازش با محیط پیرامونش.
این در شرایطی است که جایگاه اسرائیل به عنوان یک یار استراتژیک آمریکا از زمان پایان جنگ سرد از بین رفته است. برای همین در دوران باراک اوباما دیگر اسرائیل یک تابو نبود که نشود به آن نزدیک شد، یا به تعبیری دیگر ایالت پنجاهویکم آمریکا به شمار نمیرفت.
با این حال نباید فراموش کرد که همین دولت کنونی آمریکا بیش از هر دولت دیگری به اسرائیل خدمت کرده است؛ خدمتی که نه به روش نظامی بلکه بیشتر سیاسی و به صورت غیرمستقیم بوده است. روشن است که این برداشت نمیتواند با همه آنچه پیشتر گفته شد، تناقض داشته باشد. زیرا دقت در رفتار کلی آمریکا در منطقه و دقت در اوضاع و احوال کشورهای عربی چنین قضاوتی را به ما میدهد.
به بیان دیگر، دولت آمریکا با سیاستهای خاورمیانهای خود، حتی آن سیاستهایی که در دوره اوباما پی گرفته شد، به گونهای رفتار کرد که همواره به ضرر اعراب و به نفع اسرائیل بوده است. اوباما در واقع با عقبنشینی خود از عراق راه را برای نفوذ ایران در کل منطقه از یمن گرفته تا لبنان باز کرد و از طرف دیگر جلوی هرگونه اقدامی را که به ضرر نظام بشار اسد بود، گرفت.
در واقع آمریکا با این کارهایش نشان داد کاملا به کشورهای عرب پشت کرده است و همه اینها به نفع اسرائیل تمام شد. آمریکا، منطقه را در موجی از هرجومرج و جنگهای داخلی غوطهور کرد و گذاشت تا درگیریهای منطقهای توسعه پیدا کند. حال آنکه در همه این ماجراها اسرائیل برنده نخست بود. در این میان دو ارتش بزرگ عربی (سوریه و عراق) بدون اینکه حتی یک گلوله به طرف آنها شلیک شده باشد از پای درآمدند. معنای این حرف آن نیست که آمریکا همه این کارها را به خاطر اسرائیل کرده بلکه بدین معناست که با دنبالکردن سیاست «بگذار تا بسوزد»، اجازه داد شرایطی به وجود آید که فقط به نفع اسرائیل باشد.
یکی از تصادفات روزگار این بود که وقتی «باراک اوباما» در آمریکا به ریاستجمهوری رسید (2009) «بنیامین نتانیاهو» نیز در اسرائیل زمام امور را در دست گرفت؛ اتفاقی که خلاف گذشته این بار نه برای تقویت روابط، بلکه در جهت تنشهای جدیدی پیش رفت، بهگونهای که دوره اخیر را پرتنشترین دوران روابط بین آمریکا و اسرائیل از زمان تشکیل این رژیم در سال 1948 توصیف کردهاند.
تاریخ در این دوران شاهد لحظاتی پرنوسان در روابط دو متحد قدیمی بود که در جریان آن اسرائیل از جایگاه یک متحد قدیمی که بهصورتی مطلق و بدون حسابوکتاب از آن حمایت میشد و هرگونه کمکی در اختیارش قرار میگرفت، به جایگاه متحدی که باید ارشادش کرد و جلو آن را گرفت، تبدیل شد.
حتی فراتر از آن، تاریخ شاهد بدترین لحظات در روابط بین دو رئیس یعنی شخص باراک اوباما، رئیسجمهور آمریکا، از یکسو و بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، از سوی دیگر بود. در این دوران بود که اختلافات شخصی بین آن دو و روش تفکر و دیدگاههای هریک نسبت به خود و مسائل جهان آشکار شد. شاید بتوان گفت باراک اوباما تنها رئیسجمهور آمریکا از زمان تأسیس این رژیم تاکنون بود که در دوران نخست ریاستجمهوری خود به تلآویو نرفت و دیداری هم که بعدها بهصورت سرپایی در سال 2013 داشت، کمی بعد از انتخاب مجدد او در دور دوم ریاستجمهوری بود.
بهدنبال عوامل تنش
روشن است عوامل متعددی موجب این اتفاق شده که بخشی از آن سیاسی، اقتصادی و امنیتی بوده است و بخش دیگر آن به تحولات بینالمللی و منطقهای بازمیگردد. از طرف دیگر، وجوه شخصیتی هرکدام به لحاظ فرهنگی و ایدئولوژیک نیز در این امر دخیل بود و نمیتوان هیچکدام را دستکم گرفت. شاید بشود مجموع این عوامل را به این شرح دستهبندی کرد:
1- نیاز کمتر ایالاتمتحده آمریکا به اسرائیل در خاورمیانه بهویژه بعد از فروپاشی شوروی و اتمام جنگ سرد و مسئله اشغال کویت از سوی عراق در سال 1990 و جنگ دوم خلیجفارس و تقویت نقش ایران تا دوران بهارعربی. از همه این تحولات چنین برمیآمد که از قدرت اسرائیل در تسلط بر تحولات جاری منطقه کاسته شده است.
2- همچنین روشن شد اسرائیل باری سنگین بر دوش آمریکا بوده و در مواردی مانع پیشبرد سیاستهای این کشور در خاورمیانه است، چراکه برای مثال حاضر به پیشبرد روند صلح با فلسطینیها نیست و در مقابل طرح «خاورمیانه جدید» آمریکا نیز که رئیسجمهور «بیل کلینتون» همزمان با کنفرانس مادرید (1991) مطرح کرده بود، ایستادگی میکند.
3- بعد از کشف نفت صخرهای در آمریکا، دیگر این کشور مانند گذشته اهمیت چندانی به نفت خاورمیانه نمیدهد زیرا خود میتواند نیازهایش را تأمین کند و حتی تبدیل به کشوری صادرکننده نفت شده است، بنابراین احساس میکند میتواند با تحولات خاورمیانه بهویژه دوستانی مانند اسرائیل یا کشورهای عرب، بهصورت آزادتری برخورد کند.
4- آن چیزی که موجب تقویت این تفکر «مستقل» از خاورمیانه نزد آمریکا میشود، تحولات سیاسی و اقتصادی جهان است که موجب شد تا آمریکا به خاور دور توجه کند و بکوشد تا وزن خود را بیشتر متوجه چین و هند کند. در نگاه آمریکا این دو نیازمند استراتژیای بزرگ برای آینده هستند.
بااینحال، باید توجه داشت تغییر بهوجودآمده در سیاست آمریکا، ازجمله در قبال اسرائیل، یکباره به دست نیامده است.
این مسئله از تغییر روابط بینالملل و بهویژه پس از آن حاصل شد که آمریکا نظامی تکقطبی را بهوجود آورد، زیرا در دوران جنگ سرد اسرائیل یک بازیگر بزرگ منطقهای بود و از مسئله نزاع آمریکا و شوروی بر سر مناطق نفوذ حداکثر استفاده را میکرد اما بعد از فروپاشی شوروی این طبیعی بود که رفتهرفته اسرائیل نیز جایگاه سابق خود را از دست بدهد.
در آن دوران سیاست آمریکا در خاورمیانه بهلحاظ تاریخی اساسا بر چهار محور استوار بود: اول، مسئله نفت و حفظ شریانهای آن. دوم، اسرائیل و تضمین امنیت و ثبات آن و اینکه به لحاظ نظامی، تکنولوژیکی، اقتصادی و سیاسی نسبت به بقیه برتری داشته باشد.
سوم، جلوگیری از اینکه دولتی رقیب اسرائیل بهوجود آید و چهارم اینکه امنیت و ثبات سایر دولتهای دوست در منطقه تأمین شود.
اما بعد از پایان جنگسرد - بهویژه دوران بوش پسر- ما دیدیم تمرکز بر ثبات دولتهای دوست رنگ باخت و او مسئله «گسترش دموکراسی» و ایجاد تغییرات سیاسی در کشورهای عرب را مطرح کرد؛ مسئلهای که همچنان استمرار دارد و در دوران اوباما نیز بر آن تأکید شده و میشود. این تغییر نگاه صرفا به ابعاد عربی آن منحصر نماند و در مورد اسرائیل نیز تا حدودی این گرایش به چشم میخورد بهنحوی که آمریکا بر امکان تشکیل یک دولت فلسطینی تأکید میورزد و دیدگاهی را تقویت میکند که اسرائیل باید از برخی اشغالگریهای خود دست بکشد.
دوران اوباما
در دوران اوباما اختلافات آمریکا و اسرائیل بر محوری مهم استوار بود: مسئله صلح با فلسطینیها که اسرائیل پاسخ مناسبی به دولت اوباما دراینباره نداد و حتی حاضر نشد به صورت موقت و جزئی هم که شده شهرکسازیها را متوقف کند. حتی نتانیاهو برعکس این رفتار بارها اعلام کرد، قصد دارد شهرکهای جدیدی را بسازد و در نهایت نیز از فلسطینیها خواست برای بازگشت به مذاکرات باید شرط یهودیبودن اسرائیل را بپذیرند؛ شرطی که موجب توقف گفتوگوها از سوی فلسطینیها شد.
نتیجهگیری
با همه آنچه گذشت، باید گفت اختلافات آمریکا و اسرائیل باوجود اهمیتی که دارد و با توجه به اختلافی که بین نتانیاهو و اوباما وجود دارد، هرگز به معنای قطع روابط با اسرائیل یا اینکه روابط دچار مانع شده باشد، نیست بلکه به این معناست که دولت اوباما طبق همان اصل قدیمی آمریکایی عمل میکند که میگوید: «نجات اسرائیل از خودسریاش»؛ یعنی نجات اسرائیل از خودمحوری و افراطگرایی و عدم تمایل برای سازش با محیط پیرامونش.
این در شرایطی است که جایگاه اسرائیل به عنوان یک یار استراتژیک آمریکا از زمان پایان جنگ سرد از بین رفته است. برای همین در دوران باراک اوباما دیگر اسرائیل یک تابو نبود که نشود به آن نزدیک شد، یا به تعبیری دیگر ایالت پنجاهویکم آمریکا به شمار نمیرفت.
با این حال نباید فراموش کرد که همین دولت کنونی آمریکا بیش از هر دولت دیگری به اسرائیل خدمت کرده است؛ خدمتی که نه به روش نظامی بلکه بیشتر سیاسی و به صورت غیرمستقیم بوده است. روشن است که این برداشت نمیتواند با همه آنچه پیشتر گفته شد، تناقض داشته باشد. زیرا دقت در رفتار کلی آمریکا در منطقه و دقت در اوضاع و احوال کشورهای عربی چنین قضاوتی را به ما میدهد.
به بیان دیگر، دولت آمریکا با سیاستهای خاورمیانهای خود، حتی آن سیاستهایی که در دوره اوباما پی گرفته شد، به گونهای رفتار کرد که همواره به ضرر اعراب و به نفع اسرائیل بوده است. اوباما در واقع با عقبنشینی خود از عراق راه را برای نفوذ ایران در کل منطقه از یمن گرفته تا لبنان باز کرد و از طرف دیگر جلوی هرگونه اقدامی را که به ضرر نظام بشار اسد بود، گرفت.
در واقع آمریکا با این کارهایش نشان داد کاملا به کشورهای عرب پشت کرده است و همه اینها به نفع اسرائیل تمام شد. آمریکا، منطقه را در موجی از هرجومرج و جنگهای داخلی غوطهور کرد و گذاشت تا درگیریهای منطقهای توسعه پیدا کند. حال آنکه در همه این ماجراها اسرائیل برنده نخست بود. در این میان دو ارتش بزرگ عربی (سوریه و عراق) بدون اینکه حتی یک گلوله به طرف آنها شلیک شده باشد از پای درآمدند. معنای این حرف آن نیست که آمریکا همه این کارها را به خاطر اسرائیل کرده بلکه بدین معناست که با دنبالکردن سیاست «بگذار تا بسوزد»، اجازه داد شرایطی به وجود آید که فقط به نفع اسرائیل باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.