|

بیضایی را برگردانیم

کیوان کثیریان

1- به‌گمانم دیگر وقتش رسیده که سازمان سینمایی بی‌هراس و ملاحظه، در یک اقدام عملی جدی، برای بازگرداندن بهرام بیضایی دست‌به‌کار شود. بیضایی با آن کارنامه درخشان و بی‌تکرار در تئاتر و سینما و آن‌همه فعالیت ارزشمند در حوزه نظری و علمی نباید حالا فرسنگ‌ها دور از وطن تدریس کند و فعالیت‌های تئاتری را پی بگیرد. جای او در همین سرزمین است و مجموعه تئاتر و سینمای ایران - چه بخش دولتی و چه بخش خصوصی- وظیفه دارد بستری فراهم کند تا به این مهاجرت پایان داده شود. سینما و تئاتر و فرهنگ ایران به این چهره مؤثر و ماندگار نیاز دارد. نبود بیضایی خسارت جبران‌ناپذیری برای فرهنگ ماست و به‌گمانم خود او نیز دارد خسارت می‌بیند، گرچه در زمان حضورش نیز نتوانستیم شرایط مناسبی را برای هنرمند باسواد، فرهیخته و گزیده‌کارمان فراهم کنیم.

درجه حساسیت آدم‌ها متفاوت است و کم نیستند هنرمندان وطن‌دوست و بزرگی که حساس‌تر بودند؛ مشکلات و برخی محدودیت‌ها را تاب نیاوردند و به‌ناچار جلای وطن کردند.
همین شرایط نامناسب برای فعالیت سینمایی موجب شد ناصر تقوایی نیز خود را از فضای فیلم‌سازی خارج کند و تمایلی به کار نداشته باشد و امیر نادری هم دلخور از اوضاع و احوال سینما برای همیشه ترک وطن کند. اینها اسمش چیست؟
بیضایی اما از ایرانی‌ترین و مهم‌ترین هنرمندان ماست که حالا خود را از این سرزمین و ما را از خودش محروم کرده است، و البته خسران این جدایی، دوسویه است؛ یک توافق نانوشته باخت- ‌باخت. بی‌شک حضور بیضایی در ایران با فراهم‌شدن زمینه‌های تولید یک اثر هنری به دلخواه خود او میسر است و تردید ندارم که بیضایی در آن‌صورت از بازگشتش استقبال خواهد کرد چراکه ریشه در همین خاک دارد و به گواه آثارش، عشق به ایران در وجودش موج می‌زند.
2- جدایی بخش بین‌الملل جشنواره فیلم فجر را پیش‌ترها در نوشته‌هایم حرکت درست و مثبتی دانسته بودم و می‌دانم. سینمای ایران به یک جشنواره واقعا بین‌المللی نیاز دارد؛ جشنواره‌ای با فیلم‌های بین‌المللی واقعی، داوران بین‌المللی واقعی، خبرنگاران و میهمانان بین‌المللی واقعی. جشنواره فجر در بهمن‌ماه آن‌قدر تحت‌تأثیر نمایش و داوری تولیدات داخلی است و آن‌قدر ملات برای یک جشنواره کامل را دارد که فرصتی برای پرداختن به بخش بین‌الملل وجود ندارد. گواهش هم اینکه سال‌هاست هیچ‌یک از ما یک فیلم خارجی در جشنواره ندیده‌ایم و پای حرف یک میهمان خارجی ننشسته‌ایم.
جشنواره فجر در سال‌هایی نه‌چندان‌دور، فیلم‌های خارجی‌اش را از میان دی‌وی‌دی‌های گوشه خیابان تأمین می‌کرد، میهمانان خارجی‌اش را از میان کارمندان درجه سه و چهار سفارت‌های درجه سه برمی‌گزید و به‌ندرت یک نام آشنا میان میهمانان می‌شنیدی و به‌ندرت کارگردان خارجی‌ای می‌یافتی که از اکران فیلمش در ایران باخبر باشد. خیلی چیزها صوری انجام می‌شد. مثل سیمرغ بلورینی که به «جک نیکولسون» داده شد و سیمرغی که به یک سازنده فیلم مستهجن دادند و کارمندان سفارت‌ها در غیاب جایزه‌بگیران روی سن می‌آمدند و... .
دلواپسی هم نبود که بگوید این شکل برگزاری در شأن فجر و انقلاب و کشور ما نیست و آبروی فجر و ایران را یک‌سره خواهد برد.
اما حالا که 90 درصد فیلم‌سازان خارجی همراه فیلم‌ها و عواملشان به ایران آمده‌اند، داوران معتبر و میهمانان سرشناس در تهران حضور یافته‌اند، چند منتقد مهم در جشنواره حاضر شده‌اند و فیلم‌های «واقعی» به نمایش درآمده‌اند، دلواپسان صدایشان درآمده است.
انتصاب به‌شدت صحیح رضا میرکریمی را باید به سازمان سینمایی تبریک گفت. او از معدود کسانی است که مقتضیات یک جشنواره بین‌المللی را خوب می‌شناسد و می‌تواند به جشنواره خودمان اعتبار ببخشد. جشنواره گذشته بین‌الملل با وجود امتیازات بسیار، مشکلات اجرائی جدی و نابخشودنی داشت که حتما باید در این دوره جبران شود. حضور هم‌زمان میرکریمی در خانه سینما و جشنواره می‌تواند به مشارکت بیشتر صنوف در بخش اجرائی و حتی تصمیم‌سازی‌های جشنواره بینجامد و کیفیت آن را ارتقا بخشد.
اما کلام آخر درباره دغدغه دلواپسان از حذف نام فجر و جایگزینی نام ایران. یک مثال ساده؛ اگر به نماز جماعتی که روز جمعه برگزار نمی‌شود، نگوییم نماز جمعه، به نمازجمعه اهانت کرده‌ایم؟
جدا از آنکه تغییر زمان برگزاری جشنواره، نام فجر را بی‌مناسبت می‌کند، نکته دیگر آن است که نام فجر برای غیرایرانی‌ها آن‌گونه که ما در داخل کشور فکر می‌کنیم، نیست. سوم آنکه در تمام جشنواره‌های بین‌المللی، نام شهر برگزارکننده، روی جشنواره گذاشته می‌شود و نه حتی نام کشور برگزارکننده. احتمالا سازمان سینمایی به‌خاطر پرهیز از تشابه با نام جشنواره فیلم تهران که پیش از انقلاب برگزار می‌شد، نام ایران را برگزیده که باز هم انتخاب خوب و بجایی است.

1- به‌گمانم دیگر وقتش رسیده که سازمان سینمایی بی‌هراس و ملاحظه، در یک اقدام عملی جدی، برای بازگرداندن بهرام بیضایی دست‌به‌کار شود. بیضایی با آن کارنامه درخشان و بی‌تکرار در تئاتر و سینما و آن‌همه فعالیت ارزشمند در حوزه نظری و علمی نباید حالا فرسنگ‌ها دور از وطن تدریس کند و فعالیت‌های تئاتری را پی بگیرد. جای او در همین سرزمین است و مجموعه تئاتر و سینمای ایران - چه بخش دولتی و چه بخش خصوصی- وظیفه دارد بستری فراهم کند تا به این مهاجرت پایان داده شود. سینما و تئاتر و فرهنگ ایران به این چهره مؤثر و ماندگار نیاز دارد. نبود بیضایی خسارت جبران‌ناپذیری برای فرهنگ ماست و به‌گمانم خود او نیز دارد خسارت می‌بیند، گرچه در زمان حضورش نیز نتوانستیم شرایط مناسبی را برای هنرمند باسواد، فرهیخته و گزیده‌کارمان فراهم کنیم.

درجه حساسیت آدم‌ها متفاوت است و کم نیستند هنرمندان وطن‌دوست و بزرگی که حساس‌تر بودند؛ مشکلات و برخی محدودیت‌ها را تاب نیاوردند و به‌ناچار جلای وطن کردند.
همین شرایط نامناسب برای فعالیت سینمایی موجب شد ناصر تقوایی نیز خود را از فضای فیلم‌سازی خارج کند و تمایلی به کار نداشته باشد و امیر نادری هم دلخور از اوضاع و احوال سینما برای همیشه ترک وطن کند. اینها اسمش چیست؟
بیضایی اما از ایرانی‌ترین و مهم‌ترین هنرمندان ماست که حالا خود را از این سرزمین و ما را از خودش محروم کرده است، و البته خسران این جدایی، دوسویه است؛ یک توافق نانوشته باخت- ‌باخت. بی‌شک حضور بیضایی در ایران با فراهم‌شدن زمینه‌های تولید یک اثر هنری به دلخواه خود او میسر است و تردید ندارم که بیضایی در آن‌صورت از بازگشتش استقبال خواهد کرد چراکه ریشه در همین خاک دارد و به گواه آثارش، عشق به ایران در وجودش موج می‌زند.
2- جدایی بخش بین‌الملل جشنواره فیلم فجر را پیش‌ترها در نوشته‌هایم حرکت درست و مثبتی دانسته بودم و می‌دانم. سینمای ایران به یک جشنواره واقعا بین‌المللی نیاز دارد؛ جشنواره‌ای با فیلم‌های بین‌المللی واقعی، داوران بین‌المللی واقعی، خبرنگاران و میهمانان بین‌المللی واقعی. جشنواره فجر در بهمن‌ماه آن‌قدر تحت‌تأثیر نمایش و داوری تولیدات داخلی است و آن‌قدر ملات برای یک جشنواره کامل را دارد که فرصتی برای پرداختن به بخش بین‌الملل وجود ندارد. گواهش هم اینکه سال‌هاست هیچ‌یک از ما یک فیلم خارجی در جشنواره ندیده‌ایم و پای حرف یک میهمان خارجی ننشسته‌ایم.
جشنواره فجر در سال‌هایی نه‌چندان‌دور، فیلم‌های خارجی‌اش را از میان دی‌وی‌دی‌های گوشه خیابان تأمین می‌کرد، میهمانان خارجی‌اش را از میان کارمندان درجه سه و چهار سفارت‌های درجه سه برمی‌گزید و به‌ندرت یک نام آشنا میان میهمانان می‌شنیدی و به‌ندرت کارگردان خارجی‌ای می‌یافتی که از اکران فیلمش در ایران باخبر باشد. خیلی چیزها صوری انجام می‌شد. مثل سیمرغ بلورینی که به «جک نیکولسون» داده شد و سیمرغی که به یک سازنده فیلم مستهجن دادند و کارمندان سفارت‌ها در غیاب جایزه‌بگیران روی سن می‌آمدند و... .
دلواپسی هم نبود که بگوید این شکل برگزاری در شأن فجر و انقلاب و کشور ما نیست و آبروی فجر و ایران را یک‌سره خواهد برد.
اما حالا که 90 درصد فیلم‌سازان خارجی همراه فیلم‌ها و عواملشان به ایران آمده‌اند، داوران معتبر و میهمانان سرشناس در تهران حضور یافته‌اند، چند منتقد مهم در جشنواره حاضر شده‌اند و فیلم‌های «واقعی» به نمایش درآمده‌اند، دلواپسان صدایشان درآمده است.
انتصاب به‌شدت صحیح رضا میرکریمی را باید به سازمان سینمایی تبریک گفت. او از معدود کسانی است که مقتضیات یک جشنواره بین‌المللی را خوب می‌شناسد و می‌تواند به جشنواره خودمان اعتبار ببخشد. جشنواره گذشته بین‌الملل با وجود امتیازات بسیار، مشکلات اجرائی جدی و نابخشودنی داشت که حتما باید در این دوره جبران شود. حضور هم‌زمان میرکریمی در خانه سینما و جشنواره می‌تواند به مشارکت بیشتر صنوف در بخش اجرائی و حتی تصمیم‌سازی‌های جشنواره بینجامد و کیفیت آن را ارتقا بخشد.
اما کلام آخر درباره دغدغه دلواپسان از حذف نام فجر و جایگزینی نام ایران. یک مثال ساده؛ اگر به نماز جماعتی که روز جمعه برگزار نمی‌شود، نگوییم نماز جمعه، به نمازجمعه اهانت کرده‌ایم؟
جدا از آنکه تغییر زمان برگزاری جشنواره، نام فجر را بی‌مناسبت می‌کند، نکته دیگر آن است که نام فجر برای غیرایرانی‌ها آن‌گونه که ما در داخل کشور فکر می‌کنیم، نیست. سوم آنکه در تمام جشنواره‌های بین‌المللی، نام شهر برگزارکننده، روی جشنواره گذاشته می‌شود و نه حتی نام کشور برگزارکننده. احتمالا سازمان سینمایی به‌خاطر پرهیز از تشابه با نام جشنواره فیلم تهران که پیش از انقلاب برگزار می‌شد، نام ایران را برگزیده که باز هم انتخاب خوب و بجایی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.