|

به درد سرش نمی‌ارزد

مهرداد احمدی‌شیخانی

یک فنجان چای داغ، یکی، دوتا خرمای رطب، چند گردوی تازه و کتابی در دست، تکیه داده بر کنج مبل راحتی. برای من که تصویر شیرینی است اما چقدر این تصویر به حقیقت نزدیک است؟
برای بیشتر ما زندگی روزانه تصویری متفاوت دارد. صبح کله سحر از خواب بیدار می‌شویم، لقمه نانی را جویده و نجویده، لباس می‌پوشیم و به‌سرعت از خانه بیرون می‌زنیم تا خودمان را به وسیله‌ای که ما را به محل کارمان می‌برد برسانیم. در ازدحام جمعیت، لابه‌لای مردمی دیگر فشرده می‌شویم. به هر سختی‌ای خود را به محل کار می‌رسانیم و مشغول می‌شویم. عصر هم همین مسیر را خسته و بی‌رمق به خانه برمی‌گردیم. روی همان مبل که اول ماجرا گفتم یا روی زمین ولو می‌شویم و با کنترلی در دست شبکه‌های تلویزیون را از اول تا آخر و از آخر تا اول می‌رویم و بازمی‌گردیم. این تصویر با آن تصویر خیال‌انگیز اول متفاوت است اما واقعی است. این حرف را هزاربار شنیده و گفته‌ایم که امروز جامعه‌ای داریم که از جامعه 40 سال پیش باسوادتر است ولی کتاب نمی‌خواند. مدام گفته‌ایم که تیراژ کتاب پایین آمده، سرانه مطالعه سیر نزولی دارد و از این‌جور حرف‌ها که از بس تکرار شده دیگر کسی به آن اهمیت نمی‌دهد.
آنچه در بالا از رفتار هرروز مردمی که با عجله به سر کار می‌روند و عصر خسته و گاهی کلافه به خانه برمی‌گردند گفته شد نه‌تنها تصویر عمومی مردمان ما که تصویر بسیاری از شهرهای بزرگ دنیاست. پس تفاوت در کجاست که سرانه مطالعه در آنجا روزبه‌روز بالا می‌رود و در اینجا پایین؟ آنها از گوشت و استخوانی دیگرند و باتری مخصوص دارند، ما از گوشت و استخوانی دیگر؟ یکی از تصاویر مستند مردم آنجا که احتمالا بسیار دیده‌ایم، مطالعه در حرکت است؛ مردمی که به سر کار می‌روند یا به خانه بازمی‌گردند در مترو و اتوبوس مشغول مطالعه‌اند. این تصویر مرسوم برای آنها، حتی برای مطالعه‌کنندگان حرفه‌ای ما در شهرهایمان غریبه است. اصلا چند نفر را در مترو و اتوبوس‌های خودمان دیده‌اید که مشغول مطالعه باشند؟ این قطع‌های پالتویی و مترویی که برای مطالعه‌کردن در آن‌سوی جهان ساخته‌اند برای این است که حداقل دو تا چهار ساعت از وقت مردم در رفت‌وآمدهای اجباری هرروز می‌گذرد و این زمانی طولانی است که آنها برایش فرصت مطالعه ساخته‌اند و ما ... و اما ما اگر هم بخواهیم بخوانیم نمی‌توانیم. نه به این خاطر که در اتوبوس یا مترو همچون جعبه خرما به‌هم فشرده‌ایم، حتی آنهایی که بر صندلی نشسته‌اند نمی‌توانند چیزی بخوانند. می‌دانید چرا؟ اگر امتحان کرده باشید قطعا به یک جواب می‌رسید. سردرد! کافی است چنددقیقه به صفحه کتاب خیره شوید و چند پاراگراف بخوانید تا به سردرد دچار شوید. بهترین کتاب‌های دنیا را هم که در دست بگیرید فرقی نمی‌کند. به دلایل مختلفی ممکن است سرانه مطالعه در شهرهای بزرگ جهان بالا برود. دلایل سنتی آن را که ما هم داریم ولی در سرعت‌گرفتن زندگی، آنها راه‌حل‌هایی یافته‌اند که برای ما، به‌کارگیری آنها مقدور نیست. تمام روزنامه‌های امروز ما غیر از دوتا که بر همان سیاق سنتی در قطع بزرگ منتشر می‌شوند، اندازه مترویی دارند. این یعنی اندازه‌ای برای خوانده‌شدن در مترو و اتوبوس. خوانده‌شدن در حرکت. کتاب‌ها هم همین‌طور. ولی برای ما قطع مترویی نتیجه‌اش خواندن در حرکت نیست. سردرد می‌گیریم. اما چرا سردرد؟
خط فارسی- عربی از حروف به‌هم‌پیوسته تشکیل شده و روی یک کرسی نوشته می‌شود به‌گونه‌ای که حروف در دوطرف کرسی به بالا و پایین می‌رود. درحالی‌که خط لاتین در بین دو کرسی محدود می‌شود. به غیر از این، حروف لاتین هرکدام در یک کادر چهارگوش مربع- مستطیل با ابعادی تقریبا یکسان، محدود شده است، درحالی‌که حروف فارسی ـ عربی هیچ کادر مشخص و تعریف‌شده‌ای ندارند. وقتی ما به حروف و کلمات نگاه می‌کنیم، چشم ما غیر از فضای مشکی حروف، فضای بین آنها را هم می‌بیند که به آن فضای منفی گفته می‌شود. به عبارتی چشم ما هم فضای مثبت (نوشته‌ها) و هم فضای منفی را می‌خواند. در حروف لاتین هردو فضای مثبت و منفی، فرمی ساده دارند که تشخیصش را برای چشم آسان می‌کند. ولی در نگارش ما این دو فضا بسیار معوج هستند و در نتیجه چشم برای خواندن باید تلاش بسیار بیشتری کند، که حاصلش خستگی سریع‌تر و سردرد در زمان حرکت است. آن قطع پالتویی و مترویی در شهرهای دیگر اگر برای چهارساعت آنها مفید باشد، برای ما نتیجه‌اش مطالعه بیشتر نشده، چراکه خواندن در حرکت برای ما میسر نیست. نه که چیزی برای خواندن نداشته باشیم که اگر هم داشتیم که حتما داریم به درد سرش نمی‌ارزد.

یک فنجان چای داغ، یکی، دوتا خرمای رطب، چند گردوی تازه و کتابی در دست، تکیه داده بر کنج مبل راحتی. برای من که تصویر شیرینی است اما چقدر این تصویر به حقیقت نزدیک است؟
برای بیشتر ما زندگی روزانه تصویری متفاوت دارد. صبح کله سحر از خواب بیدار می‌شویم، لقمه نانی را جویده و نجویده، لباس می‌پوشیم و به‌سرعت از خانه بیرون می‌زنیم تا خودمان را به وسیله‌ای که ما را به محل کارمان می‌برد برسانیم. در ازدحام جمعیت، لابه‌لای مردمی دیگر فشرده می‌شویم. به هر سختی‌ای خود را به محل کار می‌رسانیم و مشغول می‌شویم. عصر هم همین مسیر را خسته و بی‌رمق به خانه برمی‌گردیم. روی همان مبل که اول ماجرا گفتم یا روی زمین ولو می‌شویم و با کنترلی در دست شبکه‌های تلویزیون را از اول تا آخر و از آخر تا اول می‌رویم و بازمی‌گردیم. این تصویر با آن تصویر خیال‌انگیز اول متفاوت است اما واقعی است. این حرف را هزاربار شنیده و گفته‌ایم که امروز جامعه‌ای داریم که از جامعه 40 سال پیش باسوادتر است ولی کتاب نمی‌خواند. مدام گفته‌ایم که تیراژ کتاب پایین آمده، سرانه مطالعه سیر نزولی دارد و از این‌جور حرف‌ها که از بس تکرار شده دیگر کسی به آن اهمیت نمی‌دهد.
آنچه در بالا از رفتار هرروز مردمی که با عجله به سر کار می‌روند و عصر خسته و گاهی کلافه به خانه برمی‌گردند گفته شد نه‌تنها تصویر عمومی مردمان ما که تصویر بسیاری از شهرهای بزرگ دنیاست. پس تفاوت در کجاست که سرانه مطالعه در آنجا روزبه‌روز بالا می‌رود و در اینجا پایین؟ آنها از گوشت و استخوانی دیگرند و باتری مخصوص دارند، ما از گوشت و استخوانی دیگر؟ یکی از تصاویر مستند مردم آنجا که احتمالا بسیار دیده‌ایم، مطالعه در حرکت است؛ مردمی که به سر کار می‌روند یا به خانه بازمی‌گردند در مترو و اتوبوس مشغول مطالعه‌اند. این تصویر مرسوم برای آنها، حتی برای مطالعه‌کنندگان حرفه‌ای ما در شهرهایمان غریبه است. اصلا چند نفر را در مترو و اتوبوس‌های خودمان دیده‌اید که مشغول مطالعه باشند؟ این قطع‌های پالتویی و مترویی که برای مطالعه‌کردن در آن‌سوی جهان ساخته‌اند برای این است که حداقل دو تا چهار ساعت از وقت مردم در رفت‌وآمدهای اجباری هرروز می‌گذرد و این زمانی طولانی است که آنها برایش فرصت مطالعه ساخته‌اند و ما ... و اما ما اگر هم بخواهیم بخوانیم نمی‌توانیم. نه به این خاطر که در اتوبوس یا مترو همچون جعبه خرما به‌هم فشرده‌ایم، حتی آنهایی که بر صندلی نشسته‌اند نمی‌توانند چیزی بخوانند. می‌دانید چرا؟ اگر امتحان کرده باشید قطعا به یک جواب می‌رسید. سردرد! کافی است چنددقیقه به صفحه کتاب خیره شوید و چند پاراگراف بخوانید تا به سردرد دچار شوید. بهترین کتاب‌های دنیا را هم که در دست بگیرید فرقی نمی‌کند. به دلایل مختلفی ممکن است سرانه مطالعه در شهرهای بزرگ جهان بالا برود. دلایل سنتی آن را که ما هم داریم ولی در سرعت‌گرفتن زندگی، آنها راه‌حل‌هایی یافته‌اند که برای ما، به‌کارگیری آنها مقدور نیست. تمام روزنامه‌های امروز ما غیر از دوتا که بر همان سیاق سنتی در قطع بزرگ منتشر می‌شوند، اندازه مترویی دارند. این یعنی اندازه‌ای برای خوانده‌شدن در مترو و اتوبوس. خوانده‌شدن در حرکت. کتاب‌ها هم همین‌طور. ولی برای ما قطع مترویی نتیجه‌اش خواندن در حرکت نیست. سردرد می‌گیریم. اما چرا سردرد؟
خط فارسی- عربی از حروف به‌هم‌پیوسته تشکیل شده و روی یک کرسی نوشته می‌شود به‌گونه‌ای که حروف در دوطرف کرسی به بالا و پایین می‌رود. درحالی‌که خط لاتین در بین دو کرسی محدود می‌شود. به غیر از این، حروف لاتین هرکدام در یک کادر چهارگوش مربع- مستطیل با ابعادی تقریبا یکسان، محدود شده است، درحالی‌که حروف فارسی ـ عربی هیچ کادر مشخص و تعریف‌شده‌ای ندارند. وقتی ما به حروف و کلمات نگاه می‌کنیم، چشم ما غیر از فضای مشکی حروف، فضای بین آنها را هم می‌بیند که به آن فضای منفی گفته می‌شود. به عبارتی چشم ما هم فضای مثبت (نوشته‌ها) و هم فضای منفی را می‌خواند. در حروف لاتین هردو فضای مثبت و منفی، فرمی ساده دارند که تشخیصش را برای چشم آسان می‌کند. ولی در نگارش ما این دو فضا بسیار معوج هستند و در نتیجه چشم برای خواندن باید تلاش بسیار بیشتری کند، که حاصلش خستگی سریع‌تر و سردرد در زمان حرکت است. آن قطع پالتویی و مترویی در شهرهای دیگر اگر برای چهارساعت آنها مفید باشد، برای ما نتیجه‌اش مطالعه بیشتر نشده، چراکه خواندن در حرکت برای ما میسر نیست. نه که چیزی برای خواندن نداشته باشیم که اگر هم داشتیم که حتما داریم به درد سرش نمی‌ارزد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.