|

برای محمود دولت‌آبادی نویسنده «کلیدر»

که زیورها بیارایی

بهاءالدین خرمشاهی

سابقه دوستی من با استاد محمود دولت‌آبادی درست به چهل سال پیش می‌رسد. در سال 1352 داستان کوتاهی از ایشان به نام «اوسنه باباسبحان» منتشر شد که کتاب بسیار خوبی است و مسعود کیمیایی بر اساس آن «خاک» را ساخت. من نقد و نظری درباره این داستان نوشتم که در نشریه «رودکی» منتشر شد. بعد جویا شدم که آقای دولت‌آبادی کجا هستند و معلوم شد که در کانون پرورش فکری کار می‌کنند. یک روز با نسخه‌ای از این نشریه رفتم آنجا و با انسانی بسیار ساده و خوش‌بیان و گرم و صمیمی مواجه شدم. آن نقد و نشریه را به ایشان دادم که تشکر کردند. در همان ایام یا پیش‌تر، باقر مؤمنی رساله‌ای صد صفحه‌ای در نقد آثار دولت‌آبادی نوشته بود که شامل همه داستان‌های کوتاه او بود و اکنون در مجموعه «کارنامه سپنج» گرد آمده و بر آنها افزوده هم شده است و از همان‌جا شهرت دولت‌آبادی در میان اهل قلم بالا گرفت و می‌شود گفت که این شهرت با آغاز نیرومندی هم درگرفت. دولت‌آبادی در آن میان نمایشنامه هم نوشته بود و بازیگری تئاتر را دوست داشت و به آن نیز می‌پرداخت. سر بند دیگر، زمانی بود که داستان مهم «جای خالی سلوچ» منتشر شده بود. من این اثر حدودا پانصد صفحه‌ای را که ضرباهنگ تندی هم دارد در یک روز جمعه، در یک نشست، خواندم و همان روز نقد و نظری هم بر آن نوشتم که نمی‌دانم چه شد، تا سال‌ها بعد در گاهنامه «برج» که داستان‌نویس خوب دیگرمان، محمد محمدعلی، منتشر می‌کرد، چاپ شد. سپس داستان «کلیدر» به میان آمد که البته نوشتن آن شاید هفت، هشت سال طول کشیده بود و سال‌هایی از آن هم مصادف شده بود با زندانی‌شدن دولت‌آبادی. از این رمان، به شکل زیراکس و در حدود سه‌ هزار صفحه، به تمام‌وکمال، نسخه‌ای به من و نسخه‌ای به دست کامران فانی رسید. ناشر آن، دوست مشترک همه‌مان، داوود موسایی بود که هم‌زمان دو نشر پارسی و فرهنگ‌معاصر را داشت. رمان را روی همان نسخه زیراکسی برفک‌دار خواندیم و آماده شدیم که در هر مرجع صلاحیت‌دار در حوزه نشر حاضر شویم و گواهی دهیم بر اهمیت این کار و اینکه از هیچ نظرگاهی مسئله خلف و خلافی ندارد. و کوشش‌های ما در نهایت مؤثر واقع شد و محمد‌جواد فریدزاده که آن زمان در ارشاد بود، با خوشرویی هرچه تمام ما را پذیرفت و گفت که ما با این نویسنده بزرگ و این اثر سترگ مشکلی نداریم، هرچند یکی از قهرمان‌های داستان هم اندیشه‌های چپ دارد اما این، مساله‌ای نیست که کتاب را به توقیف بکشاند. و بدین‌سان «کلیدر» در چند شکل، ده جلدی یا پنج جلدی، بارها و بارها و سال‌ها و سال‌ها منتشر شد و بدون شک مهم‌ترین رمانِ زبان فارسی است. این را حتی نویسنده سخت‌گیر و باسلیقه‌ای چون هوشنگ گلشیری هم در نقدی که بر جلد اول آن نوشت، گفته بود. باری، دوستی ما ادامه داشت تا رسیدیم به مجموعه‌ای که یکی از دوستان درباره «کلیدر» تدوین می‌کرد. اتفاقا من هم مقاله‌ای نوشتم با عنوان «کلیدر و نیالودنش به رمان‌ِ نو». مطابق با واقع حرف زده بودم چون «کلیدر» رمانی رئالیستی است و هیچ ارتباطی با «رمان ‌نو»، که زمان و مکان و راوی‌ها را در هم می‌آمیزد و خواننده سرگشته نمی‌داند که چگونه داستان را ادامه دهد و از آن سر در بیاورد و معمای کتاب را برای خود حل کند، ندارد. مقاله در آن مجموعه چاپ نشد و هنوز نمی‌دانم چه عاملی در کار بود که اثر صمیمانه‌ای که من به‌نفع و در طرفداری «کلیدر» نوشته بودم بیرون ماند. البته من آن را در نشریه‌ای و سپس در یکی از مجموعه مقالاتم چاپ کردم.
همین‌طور زمان پیش می‌رفت و رسیدیم به حدود یک دهه پیش، کتابی از دولت‌آبادی درآمد به نام «سلوک» که به شیوه رمان ‌نو بود و راستی که من مدام سررشته داستان را گم می‌کردم. نمی‌دانم که چه تعدادی از خوانندگان با من هم‌فکر و هم‌دید هستند که واقعا رمان ‌نو خدمتی به رمان در جهان نیست. البته از رمان ‌نو می‌توانم یک ژانر یا شیوه و سلسله را استثنا کنم و آن رئالیسم جادویی است که به‌خصوص نویسندگان آمریکای لاتین آن را اگر آغاز هم نکرده‌اند به اوج رسانده‌اند. اینکه می‌گویم آغاز نکرده‌اند برای این است که داستان‌های جهان باستان یا مثلا چند قرن پیش، خواسته و ناخواسته، و دانسته و نادانسته، به شیوه رئالیسم جادویی بود و نمونه مهم این داستان‌ها در فرهنگ خودمان، «هزارو یکشب» است. من نقد مثبتی درباره «سلوک» نوشتم اما راستش را اکنون می‌گویم که اگرچه من از قدرت هنر دولت‌آبادی شگفت‌زده می‌شدم اما به اصطلاح عامیانه با آن «حال نکرده» و لذت هنری نبرده بودم. «سلوک» در میان همه آثاری که از دولت‌آبادی خوانده‌ام تنها اثری است که به این شیوه نوشته شده و برای من باورنکردنی بود که آن لذت فراموش‌نشدنی که در شاهکارهای دولت‌آبادی بود، در «سلوک» وجود نداشت. دولت‌آبادی آثار زیادی دارد. سه اثر برجسته او «جای خالی سلوچ»، «کلنل» و «کلیدر»اند. حال بیاییم به یک جمع‌بندی برسیم. از هر نظر و دیدگاهی که بخواهیم ارزیابی کنیم، چهل‌و‌پنج سال است که دولت‌آبادی کارش را در اوج، آغاز کرده و در این دهه‌های طولانی هیچ افت و افولی هم در کارش پیدا نشده است. و «کلنل»، که درباره‌اش خوانده‌ام اما خودش را نه و چندی پیش هم جایزه مهمی را به دست آورد همچنان اوج‌گرایی او را نشان می‌دهد. شیوه نگارش دولت‌آبادی واقع‌گرایی است که برخی نام آن را «ادبیات روستایی» گذاشته‌اند که این، در مورد برخی آثار او، حتی خود کلیدر صادق است. این یک واقعیت است، نه وهنی برای آثار او. ما تا پیش از انقلاب پنجاه هزار روستا در ایران داشتیم. حتما بسیاری از این روستاها دیگر بزرگ و پیشرفته شده و بسیاری از آنها هم به شهرک و شهر تبدیل شده‌اند. اما همچنان جمعیت کثیری از ملت ما روستانشین‌اند، پس جای دوری نرفته‌اند اگر بگویند بنیاد کار دولت‌آبادی احیای ادبیات روستایی است. البته ما در روستا که ادبیات نداریم و منظور از ادبیات روستایی، ادبیاتی است که درونمایه و جانمایه‌اش بر زندگی و جامعه روستایی بنا شده باشد.
از وجوه طراز اول اهمیت آثار دولت‌آبادی علاوه بر نگاه نافذش و روان‌شناسی حیرت‌انگیزی که در پرورش شخصیت‌ها به خرج می‌دهد، نثر شیوا و اندک کهن‌گرایانه‌ای است که در بیشتر آثارش وجود دارد. دولت‌آبادی در پاسخ به منتقدی که پرسیده بود چرا او کهن‌گرایانه (آرکائیک) می‌نویسد، گفته بود، من کهن‌گرایانه نمی‌نویسم، زبان زمانه و زمینه آثار من همین است. اکنون اگر این منتقدان یا معتقدان به این نظر، سفری به خراسان بزرگ بکنند، می‌بینند در بسیاری از شهرها و روستاها مثلا در دولت‌آباد، که زادگاه دولت‌آبادی است یا در سبزوار و بیهق یا جاهای دیگر، مردم با همین زبان حرف می‌زنند یا می‌نویسند. باری، ما هرگز این همه نثر شیوا، آن هم در متن و بطن آثار هنری نداشته‌ایم. ممکن است هنرمندانی اغلب از سر تفنن به مسئله نثر و نگارش در آثارشان اهمیت داده و به آن پرداخته باشند، اما دولت‌آبادی از سر تفنن یا تکنیک‌گرایی نیست که این کار را می‌کند و پاسخ درست همان است که چند جمله پیش نقل کردیم. حال ممکن است برای برخی این سؤال پیش بیاید که اگر دولت‌آبادی بزرگ‌ترین نویسنده کمابیش نیم‌قرن اخیر ایران است پس چرا به شهرت و اعتبار جهانی دست نیافته است؟ به این سخن می‌توان پاسخی چندگونه و چندگانه داد. یکی اینکه این پرسشگران بی‌خبرند وگرنه آثار دولت‌آبادی، و نه البته همه آثارش، به چندین زبان ترجمه شده، از جمله همین «کلنل»، که جایزه بزرگی هم برای او و برای کشور، ملت و ادبیات ما به همراه آورده است. دیگر اینکه او سالیان سال نامزد جایزه ادبی نوبل بوده ‌است و اگر همه «کلیدر» به یکی از زبان‌های مطرح خارجی ترجمه شده بود چه‌بسا این جایزه را دریافت می‌کرد. هرچند که جایزه برای همه خوشایند است، اما این، جایزه نیست که به دولت‌آبادی اعتبار می‌بخشد. و اتفاقا هنرمندان بزرگ‌اند که به جایزه‌ها اعتبار می‌بخشند. به قول سعدی: «به زیورها بیارایند مردم خوبرویان را/ تو سیمین‌تن چنان خوبی که زیورها بیارایی».

سابقه دوستی من با استاد محمود دولت‌آبادی درست به چهل سال پیش می‌رسد. در سال 1352 داستان کوتاهی از ایشان به نام «اوسنه باباسبحان» منتشر شد که کتاب بسیار خوبی است و مسعود کیمیایی بر اساس آن «خاک» را ساخت. من نقد و نظری درباره این داستان نوشتم که در نشریه «رودکی» منتشر شد. بعد جویا شدم که آقای دولت‌آبادی کجا هستند و معلوم شد که در کانون پرورش فکری کار می‌کنند. یک روز با نسخه‌ای از این نشریه رفتم آنجا و با انسانی بسیار ساده و خوش‌بیان و گرم و صمیمی مواجه شدم. آن نقد و نشریه را به ایشان دادم که تشکر کردند. در همان ایام یا پیش‌تر، باقر مؤمنی رساله‌ای صد صفحه‌ای در نقد آثار دولت‌آبادی نوشته بود که شامل همه داستان‌های کوتاه او بود و اکنون در مجموعه «کارنامه سپنج» گرد آمده و بر آنها افزوده هم شده است و از همان‌جا شهرت دولت‌آبادی در میان اهل قلم بالا گرفت و می‌شود گفت که این شهرت با آغاز نیرومندی هم درگرفت. دولت‌آبادی در آن میان نمایشنامه هم نوشته بود و بازیگری تئاتر را دوست داشت و به آن نیز می‌پرداخت. سر بند دیگر، زمانی بود که داستان مهم «جای خالی سلوچ» منتشر شده بود. من این اثر حدودا پانصد صفحه‌ای را که ضرباهنگ تندی هم دارد در یک روز جمعه، در یک نشست، خواندم و همان روز نقد و نظری هم بر آن نوشتم که نمی‌دانم چه شد، تا سال‌ها بعد در گاهنامه «برج» که داستان‌نویس خوب دیگرمان، محمد محمدعلی، منتشر می‌کرد، چاپ شد. سپس داستان «کلیدر» به میان آمد که البته نوشتن آن شاید هفت، هشت سال طول کشیده بود و سال‌هایی از آن هم مصادف شده بود با زندانی‌شدن دولت‌آبادی. از این رمان، به شکل زیراکس و در حدود سه‌ هزار صفحه، به تمام‌وکمال، نسخه‌ای به من و نسخه‌ای به دست کامران فانی رسید. ناشر آن، دوست مشترک همه‌مان، داوود موسایی بود که هم‌زمان دو نشر پارسی و فرهنگ‌معاصر را داشت. رمان را روی همان نسخه زیراکسی برفک‌دار خواندیم و آماده شدیم که در هر مرجع صلاحیت‌دار در حوزه نشر حاضر شویم و گواهی دهیم بر اهمیت این کار و اینکه از هیچ نظرگاهی مسئله خلف و خلافی ندارد. و کوشش‌های ما در نهایت مؤثر واقع شد و محمد‌جواد فریدزاده که آن زمان در ارشاد بود، با خوشرویی هرچه تمام ما را پذیرفت و گفت که ما با این نویسنده بزرگ و این اثر سترگ مشکلی نداریم، هرچند یکی از قهرمان‌های داستان هم اندیشه‌های چپ دارد اما این، مساله‌ای نیست که کتاب را به توقیف بکشاند. و بدین‌سان «کلیدر» در چند شکل، ده جلدی یا پنج جلدی، بارها و بارها و سال‌ها و سال‌ها منتشر شد و بدون شک مهم‌ترین رمانِ زبان فارسی است. این را حتی نویسنده سخت‌گیر و باسلیقه‌ای چون هوشنگ گلشیری هم در نقدی که بر جلد اول آن نوشت، گفته بود. باری، دوستی ما ادامه داشت تا رسیدیم به مجموعه‌ای که یکی از دوستان درباره «کلیدر» تدوین می‌کرد. اتفاقا من هم مقاله‌ای نوشتم با عنوان «کلیدر و نیالودنش به رمان‌ِ نو». مطابق با واقع حرف زده بودم چون «کلیدر» رمانی رئالیستی است و هیچ ارتباطی با «رمان ‌نو»، که زمان و مکان و راوی‌ها را در هم می‌آمیزد و خواننده سرگشته نمی‌داند که چگونه داستان را ادامه دهد و از آن سر در بیاورد و معمای کتاب را برای خود حل کند، ندارد. مقاله در آن مجموعه چاپ نشد و هنوز نمی‌دانم چه عاملی در کار بود که اثر صمیمانه‌ای که من به‌نفع و در طرفداری «کلیدر» نوشته بودم بیرون ماند. البته من آن را در نشریه‌ای و سپس در یکی از مجموعه مقالاتم چاپ کردم.
همین‌طور زمان پیش می‌رفت و رسیدیم به حدود یک دهه پیش، کتابی از دولت‌آبادی درآمد به نام «سلوک» که به شیوه رمان ‌نو بود و راستی که من مدام سررشته داستان را گم می‌کردم. نمی‌دانم که چه تعدادی از خوانندگان با من هم‌فکر و هم‌دید هستند که واقعا رمان ‌نو خدمتی به رمان در جهان نیست. البته از رمان ‌نو می‌توانم یک ژانر یا شیوه و سلسله را استثنا کنم و آن رئالیسم جادویی است که به‌خصوص نویسندگان آمریکای لاتین آن را اگر آغاز هم نکرده‌اند به اوج رسانده‌اند. اینکه می‌گویم آغاز نکرده‌اند برای این است که داستان‌های جهان باستان یا مثلا چند قرن پیش، خواسته و ناخواسته، و دانسته و نادانسته، به شیوه رئالیسم جادویی بود و نمونه مهم این داستان‌ها در فرهنگ خودمان، «هزارو یکشب» است. من نقد مثبتی درباره «سلوک» نوشتم اما راستش را اکنون می‌گویم که اگرچه من از قدرت هنر دولت‌آبادی شگفت‌زده می‌شدم اما به اصطلاح عامیانه با آن «حال نکرده» و لذت هنری نبرده بودم. «سلوک» در میان همه آثاری که از دولت‌آبادی خوانده‌ام تنها اثری است که به این شیوه نوشته شده و برای من باورنکردنی بود که آن لذت فراموش‌نشدنی که در شاهکارهای دولت‌آبادی بود، در «سلوک» وجود نداشت. دولت‌آبادی آثار زیادی دارد. سه اثر برجسته او «جای خالی سلوچ»، «کلنل» و «کلیدر»اند. حال بیاییم به یک جمع‌بندی برسیم. از هر نظر و دیدگاهی که بخواهیم ارزیابی کنیم، چهل‌و‌پنج سال است که دولت‌آبادی کارش را در اوج، آغاز کرده و در این دهه‌های طولانی هیچ افت و افولی هم در کارش پیدا نشده است. و «کلنل»، که درباره‌اش خوانده‌ام اما خودش را نه و چندی پیش هم جایزه مهمی را به دست آورد همچنان اوج‌گرایی او را نشان می‌دهد. شیوه نگارش دولت‌آبادی واقع‌گرایی است که برخی نام آن را «ادبیات روستایی» گذاشته‌اند که این، در مورد برخی آثار او، حتی خود کلیدر صادق است. این یک واقعیت است، نه وهنی برای آثار او. ما تا پیش از انقلاب پنجاه هزار روستا در ایران داشتیم. حتما بسیاری از این روستاها دیگر بزرگ و پیشرفته شده و بسیاری از آنها هم به شهرک و شهر تبدیل شده‌اند. اما همچنان جمعیت کثیری از ملت ما روستانشین‌اند، پس جای دوری نرفته‌اند اگر بگویند بنیاد کار دولت‌آبادی احیای ادبیات روستایی است. البته ما در روستا که ادبیات نداریم و منظور از ادبیات روستایی، ادبیاتی است که درونمایه و جانمایه‌اش بر زندگی و جامعه روستایی بنا شده باشد.
از وجوه طراز اول اهمیت آثار دولت‌آبادی علاوه بر نگاه نافذش و روان‌شناسی حیرت‌انگیزی که در پرورش شخصیت‌ها به خرج می‌دهد، نثر شیوا و اندک کهن‌گرایانه‌ای است که در بیشتر آثارش وجود دارد. دولت‌آبادی در پاسخ به منتقدی که پرسیده بود چرا او کهن‌گرایانه (آرکائیک) می‌نویسد، گفته بود، من کهن‌گرایانه نمی‌نویسم، زبان زمانه و زمینه آثار من همین است. اکنون اگر این منتقدان یا معتقدان به این نظر، سفری به خراسان بزرگ بکنند، می‌بینند در بسیاری از شهرها و روستاها مثلا در دولت‌آباد، که زادگاه دولت‌آبادی است یا در سبزوار و بیهق یا جاهای دیگر، مردم با همین زبان حرف می‌زنند یا می‌نویسند. باری، ما هرگز این همه نثر شیوا، آن هم در متن و بطن آثار هنری نداشته‌ایم. ممکن است هنرمندانی اغلب از سر تفنن به مسئله نثر و نگارش در آثارشان اهمیت داده و به آن پرداخته باشند، اما دولت‌آبادی از سر تفنن یا تکنیک‌گرایی نیست که این کار را می‌کند و پاسخ درست همان است که چند جمله پیش نقل کردیم. حال ممکن است برای برخی این سؤال پیش بیاید که اگر دولت‌آبادی بزرگ‌ترین نویسنده کمابیش نیم‌قرن اخیر ایران است پس چرا به شهرت و اعتبار جهانی دست نیافته است؟ به این سخن می‌توان پاسخی چندگونه و چندگانه داد. یکی اینکه این پرسشگران بی‌خبرند وگرنه آثار دولت‌آبادی، و نه البته همه آثارش، به چندین زبان ترجمه شده، از جمله همین «کلنل»، که جایزه بزرگی هم برای او و برای کشور، ملت و ادبیات ما به همراه آورده است. دیگر اینکه او سالیان سال نامزد جایزه ادبی نوبل بوده ‌است و اگر همه «کلیدر» به یکی از زبان‌های مطرح خارجی ترجمه شده بود چه‌بسا این جایزه را دریافت می‌کرد. هرچند که جایزه برای همه خوشایند است، اما این، جایزه نیست که به دولت‌آبادی اعتبار می‌بخشد. و اتفاقا هنرمندان بزرگ‌اند که به جایزه‌ها اعتبار می‌بخشند. به قول سعدی: «به زیورها بیارایند مردم خوبرویان را/ تو سیمین‌تن چنان خوبی که زیورها بیارایی».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.