|

بازآفرینی واقعیتِ نویسنده*

محمدعلی سپانلو

آشنایی من با محمود دولت‌آبادی دو بعد دارد، آشنایی با شخصیت‌ او و آشنایی با آثارش. نخستین بار با کتاب «لایه‌های بیابانی» متوجه استعداد نویسنده جوانی شدم که اتفاقا هم‌سن خودم هم بود. داستان «هجرت سلیمانِ» دولت‌آبادی را برای مجموعه «بازآفرینی واقعیت» انتخاب کردم و برای اولین‌بار با محمود دولت‌آبادی جایی نشستیم و دیدار کردیم و رفاقت ما هم از آنجا پا گرفت. و باز از دیگر آثار خوب او که همیشه در یادم هست، قصه «اوسنه‌ باباسبحان» است و به‌خصوص آن صحنه درخشان‌اش که جوانی روستایی در کویر مادر پیرش را از موتورسیکلت‌ پیاده و او را ترک می‌کند. در روستاهای قدیم ایران یا در ایلات، کسانی را که فرسوده و ازکارافتاده بودند، با خودشان نمی‌بردند و حتی خود این افراد به این کار رضایت می‌دادند. آنچه در این صحنه برای من جذاب بود، وصف این صحنه بود، که انگار از بالا فیلم‌برداری شده و تصویر شده بود. و خب، این از استعدادهای ذاتی دولت‌آبادی بود که سال‌ها و در آثار دیگرش هم پیدا شد. و باز اگر بخواهم از دولت‌آبادی بگویم، به‌رغم اینکه من هم درگیر کارهای ادبی خود بودم در تمام این سال‌ها، اولین کسی بودم که درباره رمان «کلیدر» نوشتم. چند سال پیش کتابی درآمد با عنوان «بیست سال با کلیدر» و من با چاپ مقاله‌ام در این کتاب در صورتی موافقت کردم، که مقالات به ترتیب تاریخ نشر گذاشته شود. مقاله‌ام در سال 1358 -‌یعنی زمانی که دو جلد اول کلیدر درآمده بود- نوشته شد. و آنجا نوشتم «کلیدر»، رمانی حماسی، یا آغاز نوعی رمان حماسی است و زبان ادبی آن، از زبانِ محاوره‌ای دهقانان شرق ایران ساخته شده، فرمولی که به‌نظرم سال‌های بعد هرکس مقاله‌ای نوشت، همین مطالب در مقاله‌اش بود و اگر هم چیزی اضافه کرد، این رئوس چیزهایی بود که در همه نوشته‌ها اشاره شد و البته خیلی‌ها هم مفصل درباره‌اش بحث کردند. چند سال پیش در مراسم تجلیل ترجمه هلندی رمان «سلوچِ» دولت‌آبادی هم گفتم که دو رمان دولت‌آبادی، «کلیدر» و «سلوچ»، در کتابخانه پارسی همیشگی است. که این رمان‌ها دو تا شاهراه بزرگ را در کویر روشن کردند و امیدوارم که «کلنل»، حالا یک خیابان دیگر را در شهرها روشن کند. اما این باعث نمی‌شود که در عالم رفاقت، انصاف را کنار بگذارم و وظیفه را فراموش کنم. گاهی هم به محمود دولت‌آبادی انتقاد کرده‌ام و امیدوار بودم که در او مؤثر بیفتد. او می‌دانسته که وقتی قلم به‌دست می‌گیرم و درباره چیزی می‌نویسم به کار خودم اعتقاد دارم و لازم می‌دانم که بنویسم. دیگران اگر بنویسند واجبی است که آنها انجام دادند اما گاهی همه در مورد اثری ساکت‌اند، یا در مورد آن قضاوتی مبالغه‌آمیز دارند و من لازم می‌دانم که بنویسم. در تمام سال‌ها این دوستی و همکاری فکری و این تشویق و دوستداری آثار «محمود» به این خاطر بوده که حقیقتا خلاقیت‌ او در خلق کهکشانی از قهرمان‌ و شخصیت‌ در رمانِ فارسی کم‌نظیر و حتی بی‌نظیر است، چنین ازدحامی از آدم‌ها و گم نکردن آنها و ادامه سرنوشت‌شان از استعدادهای ذاتی دولت‌آبادی است چون محمود چندان نخوانده است و هرچه هست از گنجینه خلاقیت خودش به‌جا آورده است. این است که امیدواریم رمان کلنل و آثار دیگر او هم به حق‌ خودش برسد. به‌هر تقدیر منتظریم که این چراغ جدید هم روشن شود.

*شیما بهره‌مند: پاییز دو سال پیش بود که کارنامه سپنجِ محمود دولت‌آبادی منتشر شد مجموعه‌ای فراهم‌آمده از داستان‌های پانزده‌ساله دهه چهل‌و‌پنجاه این نویسنده، که هرکدام پیش‌تر چاپ شده بود و این‌بار در قامت مجموعه‌ای و هر داستان در مجلدی از سوی نشر نگاه درآمده بود. چندی نگذشته بود، در زمستان همان سال و در آستانه عید سال 1393، خبر رسید که رمان «زوال کلنلِ» دولت‌آبادی که سال‌ها در انتظار چاپ بود، بنا است منتشر ‌شود. از پاییز همان سال بر آن شده بودیم تا به‌مناسبت کارنامه سپنج پرونده‌ای فراهم آوریم و زمستان در میانه تدارک بودیم که خبر چاپ کلنل آمد و فضای فرهنگی را تسخیر کرد. از محمدعلی سپانلو، دوست به‌سالیان او خواسته بودیم درباره نویسنده معاصرش بنویسد، در اوج بیماری بود اما نوشت. بعد که کلنل از انتشار بازماند، این نوشته هم در روزنامه باقی ماند تا امروز که شاعر از دست رفته و متن او برجا است. حالا با فاصله‌ای دو ساله، از محمود دولت‌آبادی دو کتاب در حوزه ادبیات قدیم درآمده است، یکی آنتالوژی است در باب نثرهای کهن و دیگری تحشیه‌ای بر تکه‌ای از بیهقی. و دیگر شاعر نیست تا با علاقه وافرش به ادبیات قدیم و تسلطی که داشت این کتاب‌ها را بخواند، شاید که لازم بداند از آنها بنویسد به‌قول خودش «با انصاف» و با همان نگاهِ همیشه انتقادی و تیزی که داشت. این اواخر یک‌بار سراغ متن را گرفت، گفتم در مجالی چاپ می‌شود و گفت خود دانید. حالا این متن با فاصله‌ای دو ساله و در وضعیتی نه‌چندان متفاوت با آن روزگار منتشر می‌شود.

آشنایی من با محمود دولت‌آبادی دو بعد دارد، آشنایی با شخصیت‌ او و آشنایی با آثارش. نخستین بار با کتاب «لایه‌های بیابانی» متوجه استعداد نویسنده جوانی شدم که اتفاقا هم‌سن خودم هم بود. داستان «هجرت سلیمانِ» دولت‌آبادی را برای مجموعه «بازآفرینی واقعیت» انتخاب کردم و برای اولین‌بار با محمود دولت‌آبادی جایی نشستیم و دیدار کردیم و رفاقت ما هم از آنجا پا گرفت. و باز از دیگر آثار خوب او که همیشه در یادم هست، قصه «اوسنه‌ باباسبحان» است و به‌خصوص آن صحنه درخشان‌اش که جوانی روستایی در کویر مادر پیرش را از موتورسیکلت‌ پیاده و او را ترک می‌کند. در روستاهای قدیم ایران یا در ایلات، کسانی را که فرسوده و ازکارافتاده بودند، با خودشان نمی‌بردند و حتی خود این افراد به این کار رضایت می‌دادند. آنچه در این صحنه برای من جذاب بود، وصف این صحنه بود، که انگار از بالا فیلم‌برداری شده و تصویر شده بود. و خب، این از استعدادهای ذاتی دولت‌آبادی بود که سال‌ها و در آثار دیگرش هم پیدا شد. و باز اگر بخواهم از دولت‌آبادی بگویم، به‌رغم اینکه من هم درگیر کارهای ادبی خود بودم در تمام این سال‌ها، اولین کسی بودم که درباره رمان «کلیدر» نوشتم. چند سال پیش کتابی درآمد با عنوان «بیست سال با کلیدر» و من با چاپ مقاله‌ام در این کتاب در صورتی موافقت کردم، که مقالات به ترتیب تاریخ نشر گذاشته شود. مقاله‌ام در سال 1358 -‌یعنی زمانی که دو جلد اول کلیدر درآمده بود- نوشته شد. و آنجا نوشتم «کلیدر»، رمانی حماسی، یا آغاز نوعی رمان حماسی است و زبان ادبی آن، از زبانِ محاوره‌ای دهقانان شرق ایران ساخته شده، فرمولی که به‌نظرم سال‌های بعد هرکس مقاله‌ای نوشت، همین مطالب در مقاله‌اش بود و اگر هم چیزی اضافه کرد، این رئوس چیزهایی بود که در همه نوشته‌ها اشاره شد و البته خیلی‌ها هم مفصل درباره‌اش بحث کردند. چند سال پیش در مراسم تجلیل ترجمه هلندی رمان «سلوچِ» دولت‌آبادی هم گفتم که دو رمان دولت‌آبادی، «کلیدر» و «سلوچ»، در کتابخانه پارسی همیشگی است. که این رمان‌ها دو تا شاهراه بزرگ را در کویر روشن کردند و امیدوارم که «کلنل»، حالا یک خیابان دیگر را در شهرها روشن کند. اما این باعث نمی‌شود که در عالم رفاقت، انصاف را کنار بگذارم و وظیفه را فراموش کنم. گاهی هم به محمود دولت‌آبادی انتقاد کرده‌ام و امیدوار بودم که در او مؤثر بیفتد. او می‌دانسته که وقتی قلم به‌دست می‌گیرم و درباره چیزی می‌نویسم به کار خودم اعتقاد دارم و لازم می‌دانم که بنویسم. دیگران اگر بنویسند واجبی است که آنها انجام دادند اما گاهی همه در مورد اثری ساکت‌اند، یا در مورد آن قضاوتی مبالغه‌آمیز دارند و من لازم می‌دانم که بنویسم. در تمام سال‌ها این دوستی و همکاری فکری و این تشویق و دوستداری آثار «محمود» به این خاطر بوده که حقیقتا خلاقیت‌ او در خلق کهکشانی از قهرمان‌ و شخصیت‌ در رمانِ فارسی کم‌نظیر و حتی بی‌نظیر است، چنین ازدحامی از آدم‌ها و گم نکردن آنها و ادامه سرنوشت‌شان از استعدادهای ذاتی دولت‌آبادی است چون محمود چندان نخوانده است و هرچه هست از گنجینه خلاقیت خودش به‌جا آورده است. این است که امیدواریم رمان کلنل و آثار دیگر او هم به حق‌ خودش برسد. به‌هر تقدیر منتظریم که این چراغ جدید هم روشن شود.

*شیما بهره‌مند: پاییز دو سال پیش بود که کارنامه سپنجِ محمود دولت‌آبادی منتشر شد مجموعه‌ای فراهم‌آمده از داستان‌های پانزده‌ساله دهه چهل‌و‌پنجاه این نویسنده، که هرکدام پیش‌تر چاپ شده بود و این‌بار در قامت مجموعه‌ای و هر داستان در مجلدی از سوی نشر نگاه درآمده بود. چندی نگذشته بود، در زمستان همان سال و در آستانه عید سال 1393، خبر رسید که رمان «زوال کلنلِ» دولت‌آبادی که سال‌ها در انتظار چاپ بود، بنا است منتشر ‌شود. از پاییز همان سال بر آن شده بودیم تا به‌مناسبت کارنامه سپنج پرونده‌ای فراهم آوریم و زمستان در میانه تدارک بودیم که خبر چاپ کلنل آمد و فضای فرهنگی را تسخیر کرد. از محمدعلی سپانلو، دوست به‌سالیان او خواسته بودیم درباره نویسنده معاصرش بنویسد، در اوج بیماری بود اما نوشت. بعد که کلنل از انتشار بازماند، این نوشته هم در روزنامه باقی ماند تا امروز که شاعر از دست رفته و متن او برجا است. حالا با فاصله‌ای دو ساله، از محمود دولت‌آبادی دو کتاب در حوزه ادبیات قدیم درآمده است، یکی آنتالوژی است در باب نثرهای کهن و دیگری تحشیه‌ای بر تکه‌ای از بیهقی. و دیگر شاعر نیست تا با علاقه وافرش به ادبیات قدیم و تسلطی که داشت این کتاب‌ها را بخواند، شاید که لازم بداند از آنها بنویسد به‌قول خودش «با انصاف» و با همان نگاهِ همیشه انتقادی و تیزی که داشت. این اواخر یک‌بار سراغ متن را گرفت، گفتم در مجالی چاپ می‌شود و گفت خود دانید. حالا این متن با فاصله‌ای دو ساله و در وضعیتی نه‌چندان متفاوت با آن روزگار منتشر می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.