|

حاشیه‌نشینی تجار ایرانی با لابی قدرتمند ترکیه

ایران بازار اقلیم کردستان را به ترک‌ها واگذار کرد

شرق: ایران به‌عنوان یک کشور چهارفصل که علاوه‌بر موقعیت جغرافیایی استراتژیک، از انواع منابع و معادن و همچنین بخش اعظمی از نفت و گاز دنیا برخوردار است، هیچ‌گاه نتوانسته آن‌گونه که بایسته‌ و شایسته‌ است بر روند تجارت و اقتصاد دنیا و حتی منطقه اثرگذار باشد. با شروع تغییراتی سیاسی و اقتصادی در خاورمیانه و در کنار آن، تلاش کشورمان برای رسیدن به جایگاه واقعی خود در تجارت و اقتصاد در سال‌های اخیر، شاهد گسترش مبادلات تجاری ایران با همسایگان به‌ویژه کشور عراق بودیم، اما به‌تازگی به دلیل افزایش فعالیت‌های اقتصادی ترکیه در عراق، دوباره در مبحث رقابت و حفظ بازار با چالش جدی‌ای برخورد کرده‌ایم. درحالی‌که شاهد برگشت‌خوردن بخشی از مواد لبنی صادراتی ایران به عراق بوده‌ایم به تازگی صحبت‌هایی از احتمال واگذاری بازار محصولات لبنی کشور عراق به ترکیه مطرح می‌شود. در شرایطی که قیمت شیر در ایران نسبت به میانگین جهانی حدود 25‌ درصد گران‌تر است، احتمال واگذاری این بازار نمی‌تواند چندان دور از انتظار باشد.
دبیر اتاق مشترک بازرگانی ایران و عراق با اشاره به شهرت و نفوذ برندهای لبنیاتی ایرانی در عراق، تصریح کرد: موفقیت تولیدکنندگان لبنیات کشور، در تولید و ارائه محصولاتی مطابق با خواسته و ذائقه شهروندان عراقی، باعث شده است مشکلی برای فروش محصولات خود در کشور عراق نداشته باشند و محصولات آنها جزء پرطرفدارترین محصولات ارائه‌شده باشند، به‌ویژه که بعد از سقوط منطقه الانبار، تجارت ترکیه با مشکل مواجه شد و ایران در غیاب اردن و عربستان توانست بازار لبنیات عراق را تصاحب کند.
«جهانبخش سنجابی‌شیرازی» در گفت‌وگو با «شرق» افزود: گرچه لبنیات ایران توانسته‌ است بازار نسبتا گسترده و موفقی را به دست بیاورد، اما چنانچه محصولات از نظر قیمت قادر به رقابت با انواع مشابه نباشند، ممکن است این بازار به رقبا، به‌ویژه ترکیه، واگذار شود چراکه ترکیه همیشه در بازار عراق یک رقیب جدی برای ایران بوده است و همیشه از ما پیشی گرفته است و گرچه ورود ترکیه به بازار عراق در همه جا یکسان نیست، اما در همه مناطق و در همه زمینه‌ها سعی کرده‌اند نهایت بهره‌برداری را داشته باشند؛ ازاین‌رو در اقلیم کردستان و بخش‌های سنی‌نشین با برنامه‌های مدون اقتصادی و حتی با فرهنگ‌سازی، حضور پررنگی پیدا کرده‌اند.
وی به تحلیل حضور تجاری ترکیه در عراق پرداخت و گفت: با تغییر دولت عراق و روی‌کارآمدن دولت نوری مالکی و همچنین حمایت ترکیه از داعش و گمانه‌زنی دخالت ترکیه در امور عراق، برنامه راهبردی دولت عراق این شد که از نفوذ ترک‌ها، به‌ویژه در مناطقی که با الگوهای مداخله فرهنگی حضور داشتند، جلوگیری شود. درحال‌حاضر نیز گرچه ترکیه بازار بخش‌هایی از مناطق شیعه‌نشین را از دست داده و بعد از بحران داعش و شکل‌گیری دولت جدید فعالیت تجاری این کشور در نواحی مرکزی عراق نیز کاهش یافته است اما در اقلیم کردستان، ایران بازار را واگذار کرده و به‌خصوص در حوزه کالاهای مصرفی، کالاهای ایرانی در مقابل تعدد کالاها و برندهای ترکیه ناچیز هستند. سنجابی‌شیرازی اظهار کرد: دولت مرکزی عراق سیاست‌گذاری کرده و با یک قانون نانوشته، مجموعه مدیران و مسئولان دولتی، ملاحظاتی را برای آمایش سرزمینی عراق و جلوگیری از نفوذ اقتصادی و فرهنگی ترکیه مدنظر قرار داده‌اند. از دیگر سو با کاهش درآمدهای نفتی عراق و همچنین سرازیرشدن بودجه این کشور به حوزه‌های امنیتی، ترک‌ها بازار خدمات فنی و مهندسی خود در عراق را ازدست دادند و این مسئله باعث کاهش دو ‌میلیارد دلاری صادرات ترکیه به عراق نسبت به مدت مشابه سال گذشته شد. اما چنانچه تنش‌های سیاسی و محدودیت‌ها کاهش پیدا کند، دوباره ترکیه یک رقیب جدی خواهد بود، همان‌گونه که در اقلیم کردستان به یک رقیب جدی تبدیل شد و بازار را در دست گرفت.
دبیر اتاق مشترک بازرگانی ایران و عراق ضمن تأکید بر اینکه ایران باید از طریق سیاست‌گذاری‌های درست و برنامه‌ریزی مدون، حضور خود را در بازار عراق تثبیت کند، گفت: ترکیه بسیار زودتر از ایران به بازار عراق وارد شده، به‌گونه‌ای که در 40 سال اخیر حتی یک روز نیز رابطه تجاری این دو کشور قطع نشده است. ما هشت سال با این کشور در جنگ بودیم و پس از آن نیز تا زمان سرنگونی صدام سهمی از بازار این کشور نداشتیم، درحالی‌که در این سال‌ها ترکیه یکی از مهم‌ترین شرکای تجاری عراق به شمار می‌رفته است.
وی گفت: میزان صادرات ترکیه به عراق مجموعا حدود 13‌ میلیارد دلار بوده گرچه با احتساب بخش سرمایه‌گذاری ترکیه در عراق این مبلغ به 15 میلیارد دلار نیز رسیده است. در مقابل در یک سال گذشته، منتهی به اسفند 93، مبلغ صادرات ایران حدود 11‌میلیاردو 200 میلیون دلار بوده است که شش‌میلیاردو 200 میلیون دلار آن به صادرات کالا و مابقی به صادرات خدمات فنی مهندسی، برق، مواد نفتی و درآمدهای توریسم و گردشگری و ترانزیت اختصاص داشته است. سنجابی‌شیرازی با اشاره به اینکه ترک‌ها موافقت‌نامه جامع تجاری با عراق ندارند، اظهار کرد: هرچند به‌نظر می‌رسد از نظر ترک‌ها لزومی به داشتن موافقت‌نامه نیست چراکه مشکلی در مرز کردستان، به‌دلیل لابی‌های قدرتمند ترکیه در این اقلیم ندارند و گرچه دولت نوری مالکی سیاست گسترش روابط با ترکیه را دنبال نمی‌کند و برای کاهش نفوذ ترکیه اعمال فشار می‌کند، با وجود این، اقلیم کردستان روابط گسترده‌ای با ترکیه دارد و در این مرز منعی برای فعالیت تجاری ترکیه وجود ندارد.
وی ادامه داد: ایران نیز موافقت‌نامه جامعی در این زمینه ندارد و باوجود نوشته‌‌شدن این موافقت‌نامه، عراقی‌ها هر بار به بهانه‌ای همچون تعیین کمیته میل‌گذاری مرزی یا حق‌السهم دو کشور از آب‌های سطحی و سدهای ایجادشده بر رودخانه‌های مشترک از امضاکردن آن شانه خالی کرده‌اند. گرچه مسائلی مانند فشارهای بین‌المللی از جمله غرب و آمریکا یا سنگ‌اندازی بازیگران منطقه‌ای مانند ترکیه و عربستان نیز باعث شد زمینه امضای این موافقت‌نامه جامع فراهم نشود.
وی تدوین برنامه مدون و کارشناسی برای حفظ بازار عراق را الزامی دانست و گفت: حاکمیت و مقامات ارشد نظام تأکیدات ویژه‌ای برای حضور جدی در عراق و گره‌خوردن زلف ایران به این کشور در حوزه‌های فرهنگی و سیاسی و اقتصادی داشته‌اند اما برنامه مدونی که با جزئیات، گام‌به‌گام اجرائی شود، وجود نداشته‌ است. به عبارتی می‌توان گفت اهداف مشخص است اما راهکارهای تحقق این اهداف مشخص نیستند.
دبیر اتاق مشترک بازرگانی ایران و عراق، تمایل مقامات ارشد دو کشور برای گسترش روابط را از عواملی دانست که باعث حضور پررنگ تاجران ایرانی در عراق شده است و ادامه داد: بخشی به این مسئله مربوط می‌شود و بخشی نیز به نیاز عراق و عدم توان تأمین نیازها از کانال‌های دیگر مربوط است و همین امر ایران را به بهترین مسیر تهیه نیازهای عراق تبدیل کرده است. البته رکود بازارهای داخلی ایران نیز در این امر مؤثر بود، چراکه تشدید رکود، تولیدکنندگان و تجار ایرانی را به حضور در بازارهای صادراتی وادار کرد. در کنار این مسئله، برنامه‌ریزی دولت جمهوری اسلامی ایران برای ایجاد بازارچه‌های مرزی نیز مؤثر بوده است.
سنجابی‌شیرازی به ذکر برخی از موانعی که بر سر راه حضور تجار ایرانی در بازار عراق وجود دارد پرداخت و گفت: برخی از موانع عمومی هستند؛ مانند تحریم‌ها که با جلوگیری از فعالیت‌های بانکی موردنیاز تجار و شکل‌گیری بازار تجاری مبتنی بر اعتماد به دو کشور، فعالیت‌های تجاری را با مشکل مواجه کردند. برخی موانع نیز در حیطه مسئولیت دولت‌هاست. در این‌باره می‌توان به مشکلات اخذ ویزا اشاره کرد که یک مشکل جدی برای حضور تجار و فعالان اقتصادی ایران در عراق است. مشکل دیگر این است که حمل یک‌سره بین دو کشور شکل نگرفته است و بخش عمده‌ای از کالاهایی که بین دو کشور مبادله می‌شوند در نقاط صرف مرزی باید کامیون به کامیون شوند و این مسئله هم هزینه و هم‌ زمان مبادله را افزایش می‌دهد. استاندارد و کنترل کیفیت دو کشور نیز معطوف به هم نیست، به‌گونه‌ای‌که نظام استاندارد عراق سنتی و متعلق به سال‌های 1975 است و همین مسئله باعث می‌شود تجار در صادرات به عراق با مکانیسم پیچیده‌ای مواجه شوند.

شرق: ایران به‌عنوان یک کشور چهارفصل که علاوه‌بر موقعیت جغرافیایی استراتژیک، از انواع منابع و معادن و همچنین بخش اعظمی از نفت و گاز دنیا برخوردار است، هیچ‌گاه نتوانسته آن‌گونه که بایسته‌ و شایسته‌ است بر روند تجارت و اقتصاد دنیا و حتی منطقه اثرگذار باشد. با شروع تغییراتی سیاسی و اقتصادی در خاورمیانه و در کنار آن، تلاش کشورمان برای رسیدن به جایگاه واقعی خود در تجارت و اقتصاد در سال‌های اخیر، شاهد گسترش مبادلات تجاری ایران با همسایگان به‌ویژه کشور عراق بودیم، اما به‌تازگی به دلیل افزایش فعالیت‌های اقتصادی ترکیه در عراق، دوباره در مبحث رقابت و حفظ بازار با چالش جدی‌ای برخورد کرده‌ایم. درحالی‌که شاهد برگشت‌خوردن بخشی از مواد لبنی صادراتی ایران به عراق بوده‌ایم به تازگی صحبت‌هایی از احتمال واگذاری بازار محصولات لبنی کشور عراق به ترکیه مطرح می‌شود. در شرایطی که قیمت شیر در ایران نسبت به میانگین جهانی حدود 25‌ درصد گران‌تر است، احتمال واگذاری این بازار نمی‌تواند چندان دور از انتظار باشد.
دبیر اتاق مشترک بازرگانی ایران و عراق با اشاره به شهرت و نفوذ برندهای لبنیاتی ایرانی در عراق، تصریح کرد: موفقیت تولیدکنندگان لبنیات کشور، در تولید و ارائه محصولاتی مطابق با خواسته و ذائقه شهروندان عراقی، باعث شده است مشکلی برای فروش محصولات خود در کشور عراق نداشته باشند و محصولات آنها جزء پرطرفدارترین محصولات ارائه‌شده باشند، به‌ویژه که بعد از سقوط منطقه الانبار، تجارت ترکیه با مشکل مواجه شد و ایران در غیاب اردن و عربستان توانست بازار لبنیات عراق را تصاحب کند.
«جهانبخش سنجابی‌شیرازی» در گفت‌وگو با «شرق» افزود: گرچه لبنیات ایران توانسته‌ است بازار نسبتا گسترده و موفقی را به دست بیاورد، اما چنانچه محصولات از نظر قیمت قادر به رقابت با انواع مشابه نباشند، ممکن است این بازار به رقبا، به‌ویژه ترکیه، واگذار شود چراکه ترکیه همیشه در بازار عراق یک رقیب جدی برای ایران بوده است و همیشه از ما پیشی گرفته است و گرچه ورود ترکیه به بازار عراق در همه جا یکسان نیست، اما در همه مناطق و در همه زمینه‌ها سعی کرده‌اند نهایت بهره‌برداری را داشته باشند؛ ازاین‌رو در اقلیم کردستان و بخش‌های سنی‌نشین با برنامه‌های مدون اقتصادی و حتی با فرهنگ‌سازی، حضور پررنگی پیدا کرده‌اند.
وی به تحلیل حضور تجاری ترکیه در عراق پرداخت و گفت: با تغییر دولت عراق و روی‌کارآمدن دولت نوری مالکی و همچنین حمایت ترکیه از داعش و گمانه‌زنی دخالت ترکیه در امور عراق، برنامه راهبردی دولت عراق این شد که از نفوذ ترک‌ها، به‌ویژه در مناطقی که با الگوهای مداخله فرهنگی حضور داشتند، جلوگیری شود. درحال‌حاضر نیز گرچه ترکیه بازار بخش‌هایی از مناطق شیعه‌نشین را از دست داده و بعد از بحران داعش و شکل‌گیری دولت جدید فعالیت تجاری این کشور در نواحی مرکزی عراق نیز کاهش یافته است اما در اقلیم کردستان، ایران بازار را واگذار کرده و به‌خصوص در حوزه کالاهای مصرفی، کالاهای ایرانی در مقابل تعدد کالاها و برندهای ترکیه ناچیز هستند. سنجابی‌شیرازی اظهار کرد: دولت مرکزی عراق سیاست‌گذاری کرده و با یک قانون نانوشته، مجموعه مدیران و مسئولان دولتی، ملاحظاتی را برای آمایش سرزمینی عراق و جلوگیری از نفوذ اقتصادی و فرهنگی ترکیه مدنظر قرار داده‌اند. از دیگر سو با کاهش درآمدهای نفتی عراق و همچنین سرازیرشدن بودجه این کشور به حوزه‌های امنیتی، ترک‌ها بازار خدمات فنی و مهندسی خود در عراق را ازدست دادند و این مسئله باعث کاهش دو ‌میلیارد دلاری صادرات ترکیه به عراق نسبت به مدت مشابه سال گذشته شد. اما چنانچه تنش‌های سیاسی و محدودیت‌ها کاهش پیدا کند، دوباره ترکیه یک رقیب جدی خواهد بود، همان‌گونه که در اقلیم کردستان به یک رقیب جدی تبدیل شد و بازار را در دست گرفت.
دبیر اتاق مشترک بازرگانی ایران و عراق ضمن تأکید بر اینکه ایران باید از طریق سیاست‌گذاری‌های درست و برنامه‌ریزی مدون، حضور خود را در بازار عراق تثبیت کند، گفت: ترکیه بسیار زودتر از ایران به بازار عراق وارد شده، به‌گونه‌ای که در 40 سال اخیر حتی یک روز نیز رابطه تجاری این دو کشور قطع نشده است. ما هشت سال با این کشور در جنگ بودیم و پس از آن نیز تا زمان سرنگونی صدام سهمی از بازار این کشور نداشتیم، درحالی‌که در این سال‌ها ترکیه یکی از مهم‌ترین شرکای تجاری عراق به شمار می‌رفته است.
وی گفت: میزان صادرات ترکیه به عراق مجموعا حدود 13‌ میلیارد دلار بوده گرچه با احتساب بخش سرمایه‌گذاری ترکیه در عراق این مبلغ به 15 میلیارد دلار نیز رسیده است. در مقابل در یک سال گذشته، منتهی به اسفند 93، مبلغ صادرات ایران حدود 11‌میلیاردو 200 میلیون دلار بوده است که شش‌میلیاردو 200 میلیون دلار آن به صادرات کالا و مابقی به صادرات خدمات فنی مهندسی، برق، مواد نفتی و درآمدهای توریسم و گردشگری و ترانزیت اختصاص داشته است. سنجابی‌شیرازی با اشاره به اینکه ترک‌ها موافقت‌نامه جامع تجاری با عراق ندارند، اظهار کرد: هرچند به‌نظر می‌رسد از نظر ترک‌ها لزومی به داشتن موافقت‌نامه نیست چراکه مشکلی در مرز کردستان، به‌دلیل لابی‌های قدرتمند ترکیه در این اقلیم ندارند و گرچه دولت نوری مالکی سیاست گسترش روابط با ترکیه را دنبال نمی‌کند و برای کاهش نفوذ ترکیه اعمال فشار می‌کند، با وجود این، اقلیم کردستان روابط گسترده‌ای با ترکیه دارد و در این مرز منعی برای فعالیت تجاری ترکیه وجود ندارد.
وی ادامه داد: ایران نیز موافقت‌نامه جامعی در این زمینه ندارد و باوجود نوشته‌‌شدن این موافقت‌نامه، عراقی‌ها هر بار به بهانه‌ای همچون تعیین کمیته میل‌گذاری مرزی یا حق‌السهم دو کشور از آب‌های سطحی و سدهای ایجادشده بر رودخانه‌های مشترک از امضاکردن آن شانه خالی کرده‌اند. گرچه مسائلی مانند فشارهای بین‌المللی از جمله غرب و آمریکا یا سنگ‌اندازی بازیگران منطقه‌ای مانند ترکیه و عربستان نیز باعث شد زمینه امضای این موافقت‌نامه جامع فراهم نشود.
وی تدوین برنامه مدون و کارشناسی برای حفظ بازار عراق را الزامی دانست و گفت: حاکمیت و مقامات ارشد نظام تأکیدات ویژه‌ای برای حضور جدی در عراق و گره‌خوردن زلف ایران به این کشور در حوزه‌های فرهنگی و سیاسی و اقتصادی داشته‌اند اما برنامه مدونی که با جزئیات، گام‌به‌گام اجرائی شود، وجود نداشته‌ است. به عبارتی می‌توان گفت اهداف مشخص است اما راهکارهای تحقق این اهداف مشخص نیستند.
دبیر اتاق مشترک بازرگانی ایران و عراق، تمایل مقامات ارشد دو کشور برای گسترش روابط را از عواملی دانست که باعث حضور پررنگ تاجران ایرانی در عراق شده است و ادامه داد: بخشی به این مسئله مربوط می‌شود و بخشی نیز به نیاز عراق و عدم توان تأمین نیازها از کانال‌های دیگر مربوط است و همین امر ایران را به بهترین مسیر تهیه نیازهای عراق تبدیل کرده است. البته رکود بازارهای داخلی ایران نیز در این امر مؤثر بود، چراکه تشدید رکود، تولیدکنندگان و تجار ایرانی را به حضور در بازارهای صادراتی وادار کرد. در کنار این مسئله، برنامه‌ریزی دولت جمهوری اسلامی ایران برای ایجاد بازارچه‌های مرزی نیز مؤثر بوده است.
سنجابی‌شیرازی به ذکر برخی از موانعی که بر سر راه حضور تجار ایرانی در بازار عراق وجود دارد پرداخت و گفت: برخی از موانع عمومی هستند؛ مانند تحریم‌ها که با جلوگیری از فعالیت‌های بانکی موردنیاز تجار و شکل‌گیری بازار تجاری مبتنی بر اعتماد به دو کشور، فعالیت‌های تجاری را با مشکل مواجه کردند. برخی موانع نیز در حیطه مسئولیت دولت‌هاست. در این‌باره می‌توان به مشکلات اخذ ویزا اشاره کرد که یک مشکل جدی برای حضور تجار و فعالان اقتصادی ایران در عراق است. مشکل دیگر این است که حمل یک‌سره بین دو کشور شکل نگرفته است و بخش عمده‌ای از کالاهایی که بین دو کشور مبادله می‌شوند در نقاط صرف مرزی باید کامیون به کامیون شوند و این مسئله هم هزینه و هم‌ زمان مبادله را افزایش می‌دهد. استاندارد و کنترل کیفیت دو کشور نیز معطوف به هم نیست، به‌گونه‌ای‌که نظام استاندارد عراق سنتی و متعلق به سال‌های 1975 است و همین مسئله باعث می‌شود تجار در صادرات به عراق با مکانیسم پیچیده‌ای مواجه شوند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.