|

چند سطری درباره سال ثانیه کار حمید پورآذری

خشمی پذیرفته یا مطرود زنانه

رضا آشفته

«سال ثانیه» نمایشی متفاوت از حمید پورآذری است. او که پیش از این، دوگونه متفاوت را در کارنامه کاری‌اش ثبت کرده است، انگار که دارد گونه تازه‌ای را برای مخاطبانش نمایان می‌کند که در آن فصل تازه‌ای را پیش‌رو خواهیم داشت. او ابتدا در مقام یک کارگردان متعارف، نمایش‌هایی مانند یک نوکر و دو ارباب و آندرانیک و غولتشن‌ها را کار کرد. بعدها نشان داد می‌تواند کمی غیرمتعارف باشد و نگاه جسورانه و تجربی را در کارهایش تزریق کند اما کماکان وابسته به تئاتر رایج جهان است. او در سوله پرورش قارچ فرهنگ‌سرای بهمن، دو نمایش اودیپ و دایره گچی را کار کرد که در هر دو نشان داد می‌تواند بیرون از قواعد شناخته‌شده کار کند، اما همچنان این قواعد در کار دیگران لحاظ شده بود. اما در سال ثانیه، این غیرمتعارف‌شدن دارد راه به‌جایی می‌برد که در آن هنرمندی مستقل‌تر مشاهده می‌شود، هر چند در تفکر و پایه اندیشگانی، هنوز هم وابستگی‌هایی هست.
سال ثانیه نگاهی آرمانی و ضدآرمانی دارد. در آن تناقضاتی بلندپایه، رودررویی یک متفکر با خویشتن را به تماشا می‌گذارد. شاید این همان نگاهی است که ضرورت تئاتر قرن بیست‌ویکم را برای استقرار بیان دیالوگ و دموکراسی‌خواهانه، نمایان می‌کند. اگر پیش از این تفکر نویسنده در متن به ‌لحاظ الگوبرداری از نظم دراماتیک که ضدین را مقابل هم قرار می‌داد که دیالوگی برقرار شده باشد، اصل‌واساس هنر تئاتر بود، اما دیگر این نوع مواجهه نویسنده با دو نیروی مثبت و منفی کاراکترها نمی‌تواند بیانگر دیالوگ باشد چون این نگاه تک‌سویه و تک‌ساحتی نویسنده است که چنین وضعیتی را بر ما آشکار می‌کند. بنابراین همه‌چیز از منظر یک صدا به ما رسیده است و این تک‌صدایی‌بودن شخص نویسنده مانع از استقرار دیالوگ خواهد شد. در زمانه اکنون نویسنده و کارگردان می‌کوشند نگاه و صدای خودشان را در متن و اجرا بشکنند که دیگر صداهای متفاوت و غیرموافق هم به گوش‌وچشم مخاطبان تئاتر برسد. در اینجاست که حضور بازیگر به اعتبار صداهای دیگر گاهی در مقابل نگاه نویسنده و کارگردان کنشمند و فعال خواهد بود. چنان‌که در روابط هر چیزی ممکن است نوع مخالفش هم عرضه شود. اینجاست که درمی‌یابیم حمید پورآذری بنابر مطالعات روز، بر آن است در این قلمرو دیالوگ هم آزمون‌وخطایش را به تماشاگران بنمایاند. این راه از آن دو راه پیشینش سخت‌تر است، چون الگوی مشخصی ندارد و باید همواره یا رد شود، یا اینکه اگر هم پذیرفته بشود به آسانی نباشد.
سال ثانیه، از 10 زن (بازیگر) می‌گوید که هر یک صدایی هستند که می‌خواهند یک یا چند لحظه برازنده اندیشیدن را نمایان کنند. برای همین داستان و وضعیت معلومی در آن مشخص نیست. اینها هستند، به اعتبار لحظه‌هایی که دیده و شنیده می‌شود. حتی از پژواک کوه دماوند که پشت به کاخ سعدآباد ایستاده است، چشم نمی‌پوشد. حتی غروب آفتابی که لحظه ورود تماشاگران به محوطه سالن تنیس سعدآباد است، می‌تواند گویای مطلبی باشد. این دیگر تعبیر و تفسیر تماشاگران است که از این لحظه‌ها و تابلوها به برداشت خوشایندی برسند یا از آن بیزار و دل‌زده شوند. برخورد دموکراتیک همین است که تو فقط سعی و تلاشت را نمایان می‌کنی و هیچ اجبار و ضرورتی برای پذیرفتن نگاه و نظرگاه تو نیست.
سال ثانیه خشمی و عصبیتی دارد که در کل اجرا مشهود است. برای همین بازیگران دختر لباس فرم نزدیک به‌هم و پوتین پوشیده‌اند. اینها مانند ورزشکاران و سربازان، بدن‌های آماده دارند که بر زمین و دیوار سالن کوفته شوند. باز برخیزند و آب بر هم بپاشند، صداهایی بلند و عصبی دارند. هیچ آرامشی نیست. همه با هم بلوا دارند. حتی لحظات رمانتیک و احساساتی و زنانه هم هیچ‌گاه به چشم نمی‌آید. اینها با غلطک زمین را صاف می‌کنند. گاهی هم اسباب آشپزی، آرایش، رفت‌ورُب و شستن و ... را به نمایش می‌گذارند. شاید این نگاه فمینیستی باشد و اصالت زن در آن برجسته و معنادار شده باشد، چون اینها خشم آشکاری دارند که حتی زایمان را در تصویری خشن نمایان می‌کنند؛ زنی که شکم برجسته‌اش با پارچه سرخی نشان داده می‌شود و این برون‌فکنی هم، تصویر خشنی است.
در کل این اجرا، زن در لحظات و تابلوهای متعددی نمایان است؛ زنی که به‌سخره گرفته می‌شود و باید زیر بار سنگین این خشم و عصبانیت، له‌ولورده شود. حمید پورآذری شکارچی لحظه‌هاست و زود از این لحظه‌های تلخ و تراژیک رد می‌شود. هدف، ساختن لحظه‌هاست و دوام و بقایش هم شاید به لحاظ رسیدن به تحلیل و داوری جانب‌دارانه به سرانجامی برسد شاید هم برخی با نگرانی یا بی‌حوصلگی و شاید هم دلواپسی این نمایش را ترک کنند. به هر تقدیر، نمایش است و تأثیرات مطلوب و نامطلوب را دربر خواهد داشت.
اگر پذیرای نظرگاه آنتونن آرتوی فرانسوی در چارچوب این نمایش باشیم، شاید بخش‌هایی از آن به جلوه‌های دقیق و تأثیرگذارانه‌ای رسیده باشد. شاید لحظاتی هم تندخوتر از نگاه آرمانی و آیینی آرتو باشد که می‌خواهد ما را به درکی سالم‌تر از موقعیت و شرایط نمایشی نردیک‌تر کند. به‌هرحال، تندخویی گاهی از حوصله نمایش بیرون و زیاده است. شاید تلطیف این لحظه‌ها بیان گویاتری را بر تماشاگر روا بدارد. شاید هم این خشم برای برخی از زنان پذیرنده‌تر باشد و برخی دیگر از همان زنان درکل با ذره‌ای از این خشم هم کنار نیایند. اینها زیست و تفکر زنان تماشاگر را بر متن (نوشته نشمینه نوروزی) و اجرای پورآذری الصاق می‌کند و باید با همه این نگاه‌ها و برداشت‌ها کنار آمد.

«سال ثانیه» نمایشی متفاوت از حمید پورآذری است. او که پیش از این، دوگونه متفاوت را در کارنامه کاری‌اش ثبت کرده است، انگار که دارد گونه تازه‌ای را برای مخاطبانش نمایان می‌کند که در آن فصل تازه‌ای را پیش‌رو خواهیم داشت. او ابتدا در مقام یک کارگردان متعارف، نمایش‌هایی مانند یک نوکر و دو ارباب و آندرانیک و غولتشن‌ها را کار کرد. بعدها نشان داد می‌تواند کمی غیرمتعارف باشد و نگاه جسورانه و تجربی را در کارهایش تزریق کند اما کماکان وابسته به تئاتر رایج جهان است. او در سوله پرورش قارچ فرهنگ‌سرای بهمن، دو نمایش اودیپ و دایره گچی را کار کرد که در هر دو نشان داد می‌تواند بیرون از قواعد شناخته‌شده کار کند، اما همچنان این قواعد در کار دیگران لحاظ شده بود. اما در سال ثانیه، این غیرمتعارف‌شدن دارد راه به‌جایی می‌برد که در آن هنرمندی مستقل‌تر مشاهده می‌شود، هر چند در تفکر و پایه اندیشگانی، هنوز هم وابستگی‌هایی هست.
سال ثانیه نگاهی آرمانی و ضدآرمانی دارد. در آن تناقضاتی بلندپایه، رودررویی یک متفکر با خویشتن را به تماشا می‌گذارد. شاید این همان نگاهی است که ضرورت تئاتر قرن بیست‌ویکم را برای استقرار بیان دیالوگ و دموکراسی‌خواهانه، نمایان می‌کند. اگر پیش از این تفکر نویسنده در متن به ‌لحاظ الگوبرداری از نظم دراماتیک که ضدین را مقابل هم قرار می‌داد که دیالوگی برقرار شده باشد، اصل‌واساس هنر تئاتر بود، اما دیگر این نوع مواجهه نویسنده با دو نیروی مثبت و منفی کاراکترها نمی‌تواند بیانگر دیالوگ باشد چون این نگاه تک‌سویه و تک‌ساحتی نویسنده است که چنین وضعیتی را بر ما آشکار می‌کند. بنابراین همه‌چیز از منظر یک صدا به ما رسیده است و این تک‌صدایی‌بودن شخص نویسنده مانع از استقرار دیالوگ خواهد شد. در زمانه اکنون نویسنده و کارگردان می‌کوشند نگاه و صدای خودشان را در متن و اجرا بشکنند که دیگر صداهای متفاوت و غیرموافق هم به گوش‌وچشم مخاطبان تئاتر برسد. در اینجاست که حضور بازیگر به اعتبار صداهای دیگر گاهی در مقابل نگاه نویسنده و کارگردان کنشمند و فعال خواهد بود. چنان‌که در روابط هر چیزی ممکن است نوع مخالفش هم عرضه شود. اینجاست که درمی‌یابیم حمید پورآذری بنابر مطالعات روز، بر آن است در این قلمرو دیالوگ هم آزمون‌وخطایش را به تماشاگران بنمایاند. این راه از آن دو راه پیشینش سخت‌تر است، چون الگوی مشخصی ندارد و باید همواره یا رد شود، یا اینکه اگر هم پذیرفته بشود به آسانی نباشد.
سال ثانیه، از 10 زن (بازیگر) می‌گوید که هر یک صدایی هستند که می‌خواهند یک یا چند لحظه برازنده اندیشیدن را نمایان کنند. برای همین داستان و وضعیت معلومی در آن مشخص نیست. اینها هستند، به اعتبار لحظه‌هایی که دیده و شنیده می‌شود. حتی از پژواک کوه دماوند که پشت به کاخ سعدآباد ایستاده است، چشم نمی‌پوشد. حتی غروب آفتابی که لحظه ورود تماشاگران به محوطه سالن تنیس سعدآباد است، می‌تواند گویای مطلبی باشد. این دیگر تعبیر و تفسیر تماشاگران است که از این لحظه‌ها و تابلوها به برداشت خوشایندی برسند یا از آن بیزار و دل‌زده شوند. برخورد دموکراتیک همین است که تو فقط سعی و تلاشت را نمایان می‌کنی و هیچ اجبار و ضرورتی برای پذیرفتن نگاه و نظرگاه تو نیست.
سال ثانیه خشمی و عصبیتی دارد که در کل اجرا مشهود است. برای همین بازیگران دختر لباس فرم نزدیک به‌هم و پوتین پوشیده‌اند. اینها مانند ورزشکاران و سربازان، بدن‌های آماده دارند که بر زمین و دیوار سالن کوفته شوند. باز برخیزند و آب بر هم بپاشند، صداهایی بلند و عصبی دارند. هیچ آرامشی نیست. همه با هم بلوا دارند. حتی لحظات رمانتیک و احساساتی و زنانه هم هیچ‌گاه به چشم نمی‌آید. اینها با غلطک زمین را صاف می‌کنند. گاهی هم اسباب آشپزی، آرایش، رفت‌ورُب و شستن و ... را به نمایش می‌گذارند. شاید این نگاه فمینیستی باشد و اصالت زن در آن برجسته و معنادار شده باشد، چون اینها خشم آشکاری دارند که حتی زایمان را در تصویری خشن نمایان می‌کنند؛ زنی که شکم برجسته‌اش با پارچه سرخی نشان داده می‌شود و این برون‌فکنی هم، تصویر خشنی است.
در کل این اجرا، زن در لحظات و تابلوهای متعددی نمایان است؛ زنی که به‌سخره گرفته می‌شود و باید زیر بار سنگین این خشم و عصبانیت، له‌ولورده شود. حمید پورآذری شکارچی لحظه‌هاست و زود از این لحظه‌های تلخ و تراژیک رد می‌شود. هدف، ساختن لحظه‌هاست و دوام و بقایش هم شاید به لحاظ رسیدن به تحلیل و داوری جانب‌دارانه به سرانجامی برسد شاید هم برخی با نگرانی یا بی‌حوصلگی و شاید هم دلواپسی این نمایش را ترک کنند. به هر تقدیر، نمایش است و تأثیرات مطلوب و نامطلوب را دربر خواهد داشت.
اگر پذیرای نظرگاه آنتونن آرتوی فرانسوی در چارچوب این نمایش باشیم، شاید بخش‌هایی از آن به جلوه‌های دقیق و تأثیرگذارانه‌ای رسیده باشد. شاید لحظاتی هم تندخوتر از نگاه آرمانی و آیینی آرتو باشد که می‌خواهد ما را به درکی سالم‌تر از موقعیت و شرایط نمایشی نردیک‌تر کند. به‌هرحال، تندخویی گاهی از حوصله نمایش بیرون و زیاده است. شاید تلطیف این لحظه‌ها بیان گویاتری را بر تماشاگر روا بدارد. شاید هم این خشم برای برخی از زنان پذیرنده‌تر باشد و برخی دیگر از همان زنان درکل با ذره‌ای از این خشم هم کنار نیایند. اینها زیست و تفکر زنان تماشاگر را بر متن (نوشته نشمینه نوروزی) و اجرای پورآذری الصاق می‌کند و باید با همه این نگاه‌ها و برداشت‌ها کنار آمد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.