فدرالیسم راهحل بحران یمن
روزنامه الوسط
قرآن مجید از زبان هدهد میفرماید «و جئتک من سباء بنباء یقین». این پرنده از سرزمین ملکه سبا که تحت حاکمیت بلقیس بود اخبار عجیبی را برای سلیمانبنداوود پیامبر آورد. از جمله اینکه او تختی عظیم داشت که به «عرش المعبد» شهرت داشت و دارای هفت ستون شاخص بود. این تخت در «مارب» یمن قرار داشت؛ جایی که اکنون مقر تشکیلات «القاعده» شده است. خود یمن نیز شاهد جنگی خونین بین کمیتههای مردمی طرفدار مشروعیت دولت «منصور هادی»، رئیسجمهوری در تبعید این کشور و نیز ائتلاف حوثیها و «علیعبدالله صالح»، رئیسجمهوری سابق است.
«غسان صلیبای»، مورخ کتابی بحثبرانگیز به نام «تورات در جزیرهالعرب» با قاطعیت میگوید سرزمین پادشاهی سلیمان پیامبر را میتوان امروزه همان اقلیم «عسیر» و «نجران» دانست که در همسایگی یمن است. در همین رابطه «ثریا منقوش»، نویسنده یمنی نیز کتابی تحت عنوان «یکپارچهشدن یمنیها» دارد و معتقد است مردمان این کشور زمانی با هم یکپارچه شدند که توحید را پذیرفتند. آنها در ابتدا الهه «اوسان» را میپرستیدند و بعدها پذیرش ادیان ابراهیمی، متحدشان کرد.
همچنانکه یمن روزگاری به لحاظ تمدنی به اوج خود رسیده بود به وسیله چند عامل به قعر انحطاط سقوط کرد. یکی از مهمترین آنها دوران طولانی حکومت فئودالیته و متحجر خانواده حمیدالدین بود که یمن را به دو بخش متوکلی در شمال و شیخنشین و سلطاننشینهای جنوب تقسیم کرد. در همان حال عدن مستعمره شد. بعدها در سال 1948 انقلاب آزادگان در یمن شکل گرفت که از یک طرف قصد داشت با سرکوب حکومت حمیدالدین در شمال مقابله کند و از سوی دیگر جنوب را از چنگال استعمار انگلستان نجات داده و از همه مهمتر اینکه دوباره به یمن وحدت دهد.
از آن زمان وحدت یمن تقریبا در همه برنامههای متفکران فرهنگی و نیروها و احزاب سیاسی یمن بوده است. دولتها نیز پیوسته بهدنبال یکپارچهکردن قدرت در صنعا و عدن بودهاند. همه قوانین اساسی یمن بر وحدت این کشور و یکساندیدن شهروندان یمنی تأکید دارد.
تاریخ جدید یمن که از انقلاب 26 سپتامبر 1962 در صنعا و 14اکتبر 1963در عدن شروع شد دو نظام متفاوت را در شمال و جنوب تعریف کرد. به رغم وقوع جنگ بین این دو پاره یمن بین سالهای 1972 تا 1979 همواره وحدت و یکپارچگی کشور جزء یکی از دغدغههای اصلی نخبگان سیاسی و تودههای مردم این کشور بوده است. هربار در هر نزاعی یا نشستی یا جشنی این خواسته تکرار میشد. یمنیها همواره نسبت به گذشته خود احساس نوستالژیک عجیبی دارند. آنها نسبت به گذشته پرافتخار خود احساس سرخوردگی میکنند؛ بنابراین کلید جادویی رستگاریشان را همان بازگشت به وحدت میدانند. در سال 1990 یمن جنوبی (یمن دموکراتیک) بزرگترین حامی خود، یعنی اتحاد جماهیر شوروی را از دست داد و با فروپاشی اردوگاه سوسیالیسم تنها ماند. در مقابل، یمن شمالی قدرت گرفته بود و از حامیان بینالمللی و منطقهای برخوردار بود. بعد از مذاکرات رؤسایجمهور یمن شمالی (علی عبدالله صالح) و جنوبی (علی سالمالبیض) توافقی امضا شد که به موجب آن یمن یکپارچه شد. این درحالی بود که برخی از نخبگان همان زمان خواستار تشکیل یک فدرالیسم تدریجی بودند؛ از جمله مرحوم «جارالله عمر»، رهبر حزب «سوسیالیسم» یمن و
«عبدالکریم الاریانی»، وزیرخارجه وقت یمن شمالی. یمنیها از این یکپارچگی بهشدت استقبال کردند. آنها دو حکومت متفاوت را پشتسر گذاشته بودند که یکی طرفدار سرمایهداری و دیگری سوسیالیسم بود. علی عبدالله صالح در سال 1979 به قدرت رسیده بود و دولت خود را بر پایه بندبازی با همه تناقضات یمن و مجموعهای از روشهای ارعاب و تشویق بنا کرده بود. توافق حاصلشده تنها بر وحدت تأکید داشت، بدون اینکه به تجربههای گذشته هر طرف توجه داشته باشد. به این ترتیب تجربه جنوب یمن بهکلی از بین رفت و در مجموع تحت تسلط شمال قرار گرفت. همین امر موجب شد تا جنوبیها ناراضی باشند و بهدنبال فرصت دیگری برای جدایی بیفتند. همین عامل است که میبینیم باوجود آنکه اکثر مناطق یمن تسلیم ائتلاف حوثیها و صالح شدهاند اما مناطق جنوبی این کشور ساز مخالف میزنند و در برابر این موج مقاومت میکنند. بهخصوص این مقاومت در استانهای «شبوه»، «ابین» و «لحج» بیشتر است؛زیرا مردم عادی با استفاده از سلاحهای شخصیشان دست به عملیات خارقالعادهای میزنند. همین امر موجب شد تا نیروهای خارجی از موقعیت استفاده کرده و عدن را آزاد کنند؛ پایتختی که تسلیم هیچ حکومتی
نمیشود. برای همین باید انتظار دور تازه و پیچیدهای از درگیریها بین بازیگران مختلف از القاعده گرفته تا نیروهای صالح، حوثیها و غیره بود.
با این وصف، حرفزدن از وحدت یمن دیگر بیهوده است. ذکر این مسئله در قانون اساسی یمن نیز مشکلی را حل نمیکند. بهتر است بهدنبال فرمول جدیدی بود که یمن را نجات داده و به این جنگ ویرانگر خاتمه دهد؛ جنگی که تا بهحال جان انسانهای زیادی را گرفته و خسارتهای مادی و معنوی زیادی را برجای گذاشته است. این فرمول جدید میتواند تشکیل یک فدرالیسم در یمن به خصوص بین دو بخش شمالی و جنوبی باشد. پس از آن میتوان رفراندومی برای تشکیل یک دولت برگزار کرد. بدون این فدرالیسم نمیتوان جنگ و برادرکشی در یمن را متوقف کرد.
قرآن مجید از زبان هدهد میفرماید «و جئتک من سباء بنباء یقین». این پرنده از سرزمین ملکه سبا که تحت حاکمیت بلقیس بود اخبار عجیبی را برای سلیمانبنداوود پیامبر آورد. از جمله اینکه او تختی عظیم داشت که به «عرش المعبد» شهرت داشت و دارای هفت ستون شاخص بود. این تخت در «مارب» یمن قرار داشت؛ جایی که اکنون مقر تشکیلات «القاعده» شده است. خود یمن نیز شاهد جنگی خونین بین کمیتههای مردمی طرفدار مشروعیت دولت «منصور هادی»، رئیسجمهوری در تبعید این کشور و نیز ائتلاف حوثیها و «علیعبدالله صالح»، رئیسجمهوری سابق است.
«غسان صلیبای»، مورخ کتابی بحثبرانگیز به نام «تورات در جزیرهالعرب» با قاطعیت میگوید سرزمین پادشاهی سلیمان پیامبر را میتوان امروزه همان اقلیم «عسیر» و «نجران» دانست که در همسایگی یمن است. در همین رابطه «ثریا منقوش»، نویسنده یمنی نیز کتابی تحت عنوان «یکپارچهشدن یمنیها» دارد و معتقد است مردمان این کشور زمانی با هم یکپارچه شدند که توحید را پذیرفتند. آنها در ابتدا الهه «اوسان» را میپرستیدند و بعدها پذیرش ادیان ابراهیمی، متحدشان کرد.
همچنانکه یمن روزگاری به لحاظ تمدنی به اوج خود رسیده بود به وسیله چند عامل به قعر انحطاط سقوط کرد. یکی از مهمترین آنها دوران طولانی حکومت فئودالیته و متحجر خانواده حمیدالدین بود که یمن را به دو بخش متوکلی در شمال و شیخنشین و سلطاننشینهای جنوب تقسیم کرد. در همان حال عدن مستعمره شد. بعدها در سال 1948 انقلاب آزادگان در یمن شکل گرفت که از یک طرف قصد داشت با سرکوب حکومت حمیدالدین در شمال مقابله کند و از سوی دیگر جنوب را از چنگال استعمار انگلستان نجات داده و از همه مهمتر اینکه دوباره به یمن وحدت دهد.
از آن زمان وحدت یمن تقریبا در همه برنامههای متفکران فرهنگی و نیروها و احزاب سیاسی یمن بوده است. دولتها نیز پیوسته بهدنبال یکپارچهکردن قدرت در صنعا و عدن بودهاند. همه قوانین اساسی یمن بر وحدت این کشور و یکساندیدن شهروندان یمنی تأکید دارد.
تاریخ جدید یمن که از انقلاب 26 سپتامبر 1962 در صنعا و 14اکتبر 1963در عدن شروع شد دو نظام متفاوت را در شمال و جنوب تعریف کرد. به رغم وقوع جنگ بین این دو پاره یمن بین سالهای 1972 تا 1979 همواره وحدت و یکپارچگی کشور جزء یکی از دغدغههای اصلی نخبگان سیاسی و تودههای مردم این کشور بوده است. هربار در هر نزاعی یا نشستی یا جشنی این خواسته تکرار میشد. یمنیها همواره نسبت به گذشته خود احساس نوستالژیک عجیبی دارند. آنها نسبت به گذشته پرافتخار خود احساس سرخوردگی میکنند؛ بنابراین کلید جادویی رستگاریشان را همان بازگشت به وحدت میدانند. در سال 1990 یمن جنوبی (یمن دموکراتیک) بزرگترین حامی خود، یعنی اتحاد جماهیر شوروی را از دست داد و با فروپاشی اردوگاه سوسیالیسم تنها ماند. در مقابل، یمن شمالی قدرت گرفته بود و از حامیان بینالمللی و منطقهای برخوردار بود. بعد از مذاکرات رؤسایجمهور یمن شمالی (علی عبدالله صالح) و جنوبی (علی سالمالبیض) توافقی امضا شد که به موجب آن یمن یکپارچه شد. این درحالی بود که برخی از نخبگان همان زمان خواستار تشکیل یک فدرالیسم تدریجی بودند؛ از جمله مرحوم «جارالله عمر»، رهبر حزب «سوسیالیسم» یمن و
«عبدالکریم الاریانی»، وزیرخارجه وقت یمن شمالی. یمنیها از این یکپارچگی بهشدت استقبال کردند. آنها دو حکومت متفاوت را پشتسر گذاشته بودند که یکی طرفدار سرمایهداری و دیگری سوسیالیسم بود. علی عبدالله صالح در سال 1979 به قدرت رسیده بود و دولت خود را بر پایه بندبازی با همه تناقضات یمن و مجموعهای از روشهای ارعاب و تشویق بنا کرده بود. توافق حاصلشده تنها بر وحدت تأکید داشت، بدون اینکه به تجربههای گذشته هر طرف توجه داشته باشد. به این ترتیب تجربه جنوب یمن بهکلی از بین رفت و در مجموع تحت تسلط شمال قرار گرفت. همین امر موجب شد تا جنوبیها ناراضی باشند و بهدنبال فرصت دیگری برای جدایی بیفتند. همین عامل است که میبینیم باوجود آنکه اکثر مناطق یمن تسلیم ائتلاف حوثیها و صالح شدهاند اما مناطق جنوبی این کشور ساز مخالف میزنند و در برابر این موج مقاومت میکنند. بهخصوص این مقاومت در استانهای «شبوه»، «ابین» و «لحج» بیشتر است؛زیرا مردم عادی با استفاده از سلاحهای شخصیشان دست به عملیات خارقالعادهای میزنند. همین امر موجب شد تا نیروهای خارجی از موقعیت استفاده کرده و عدن را آزاد کنند؛ پایتختی که تسلیم هیچ حکومتی
نمیشود. برای همین باید انتظار دور تازه و پیچیدهای از درگیریها بین بازیگران مختلف از القاعده گرفته تا نیروهای صالح، حوثیها و غیره بود.
با این وصف، حرفزدن از وحدت یمن دیگر بیهوده است. ذکر این مسئله در قانون اساسی یمن نیز مشکلی را حل نمیکند. بهتر است بهدنبال فرمول جدیدی بود که یمن را نجات داده و به این جنگ ویرانگر خاتمه دهد؛ جنگی که تا بهحال جان انسانهای زیادی را گرفته و خسارتهای مادی و معنوی زیادی را برجای گذاشته است. این فرمول جدید میتواند تشکیل یک فدرالیسم در یمن به خصوص بین دو بخش شمالی و جنوبی باشد. پس از آن میتوان رفراندومی برای تشکیل یک دولت برگزار کرد. بدون این فدرالیسم نمیتوان جنگ و برادرکشی در یمن را متوقف کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.