هاشمی، محافظهکار انقلابی
احمد غلامی . سردبیر
هیچیک از شخصیتهای سیاسی ایران مثل هاشمیرفسنجانی، این همه مورد عشق و نفرت طیفهای سیاسی متفاوت قرار نگرفته است. مردی که دو دوره رئیسجمهوری مقتدر بود، کارش به جایی کشید که در انتخابات مجلس بیم آن میرفت، رأی نیاورد و بالاخره در جایگاه آخر- نفر سیام در لیست نمایندگان تهران قرار گرفت. هاشمیرفسنجانی اگر در بسیاری از امور همچون شخصیتهای سیاسی دیگر عمل کرده باشد، در یک نکته با همه فرق دارد؛ و آن اینکه او خودش را بیمحابا در معرض انتخاب مردم قرار میدهد و از اینکه مردم یا جریانهای سیاسی او را انتخاب نکنند، هراسی ندارد و خم به ابرو نمیآورد. به حرف ساده است، اما باید خود را در شأن و جایگاه هاشمی نشاند، تا معلوم شود که خود را به آزمون رأی دیگران وانهادن چه مایه جسارت میخواهد. اینکه هاشمی خود را به آزمون افکار عمومی و رویکرد سیاسی جامعه واگذار میکند، دستمایه بحث مخالفان و منتقدان و حتی دوستداران او است که بارها به او خانهنشینی و بازنشستگیِ اجباری-تشویقی را پیشنهاد کردهاند. هاشمی دوستانی وفادار، و نزدیکانی البته مردد و دشمنانی قسمخورده دارد. او سیاستورزی است که بیش از هر چیز نسبتش را فقط با سیاستِ
دیگران اندازه میگیرد. بارها شنیدهایم که هاشمی، سیاستمداری محافظهکار است که در پی همگرایی طیفهای سیاسی ایران است. با این فرض باید قبول کرد که تاکنون این همگرایی روی نداده است. هاشمی همواره در دل تعارضات بوده است. او به دنبال همگرایی است. در سخنانش دموکرات است و میل به دموکراسی دارد. اما دولتش اقتدارگرا بود. بیتردید اعطای چند پست کلیدی و غیرکلیدی به مخالفان معنایش همگرایی نیست. با تحلیلی دقیقتر-و نه اینگونه شتابزده- شاید بتوان به این نتیجه رسید که او مؤسس اولین دولت پساانقلابی ایران است. او با نامگذاری دولتش-دولت سازندگی- بهتلویح اعلام کرد که یک دوره تمام و دوره دیگری آغاز شده است. در آن زمان بهجز هاشمی چه کسی میتوانست چنین موضعی-ختم دورهای و آغاز دورهای دیگر را- اینقدر صریح اعلام کند. به عبارتی، هاشمی با رمز سازندگی، انقلابی در دل انقلاب سامان داد. پیامد جانبی این سیاست هاشمی، خواسته یا ناخواسته به کناررفتن آدمهایی انجامید که آمادگی روحی یا استطاعت ورود به دوران تازه را نداشتند. پس به ناچار کناررفته یا بازنشسته میشدند. از همینجا واگرایی آغاز شد. قرائت هاشمی از آرمانهای انقلاب به
نحوی بود که بسیاری را با چهرهای از انقلاب مواجه میکرد که هم غرابت داشت و هم دشوار بود. از اینرو شکافی تاریخی بهوجود آمد.
از همین مختصر برمیآید که هاشمی در نهان، انقلابی است و در انظار محافظهکار. کلینگری بخشی از خصلت انقلابی او است که با رفتارها و رویکردهای دموکراتیکاش ناهمساز به نظر میرسد.
اما اهمیت هاشمی، نه در روانشناسی شخصیت سیاسی او، که در ایجاد شکاف بین دو دوره نهفته است. هاشمی هیچگاه از الفاظ و تعابیری دال بر «ما و دیگری» استفاده نمیکند، اما عملکرد و کارنامه سیاسیاش بر دورانی گواهی میدهد که تمایز میان «ما» و «آنها»، نیروهای انقلاب را به دو طیف متفاوت تقسیم کرد. و در این میان اگر سهمی به مخالفان داد، برای همراهکردن آنها بود که کارساز نیفتاد. دولت هشتساله سازندگی، گرچه زمینهساز تعارض بین انقلابیون شد اما دولت اصلاحات را شکل داد. بسیار گفتهاند که عاقلانهتر این بود که پس از دولت هاشمی، ناطقنوری بر مسند کار مینشست. اما دولتی که رفاه نسبی آورده بود، ادامه منطقیاش باید دولت اصلاحات میبود. ماجرا همینجا ختم نمیشود. دامنه این تحول به دولتهای اصلاحات و اعتدال نیز سرایت کرده است، که در هفتههای بعد به آن خواهیم پرداخت.
هیچیک از شخصیتهای سیاسی ایران مثل هاشمیرفسنجانی، این همه مورد عشق و نفرت طیفهای سیاسی متفاوت قرار نگرفته است. مردی که دو دوره رئیسجمهوری مقتدر بود، کارش به جایی کشید که در انتخابات مجلس بیم آن میرفت، رأی نیاورد و بالاخره در جایگاه آخر- نفر سیام در لیست نمایندگان تهران قرار گرفت. هاشمیرفسنجانی اگر در بسیاری از امور همچون شخصیتهای سیاسی دیگر عمل کرده باشد، در یک نکته با همه فرق دارد؛ و آن اینکه او خودش را بیمحابا در معرض انتخاب مردم قرار میدهد و از اینکه مردم یا جریانهای سیاسی او را انتخاب نکنند، هراسی ندارد و خم به ابرو نمیآورد. به حرف ساده است، اما باید خود را در شأن و جایگاه هاشمی نشاند، تا معلوم شود که خود را به آزمون رأی دیگران وانهادن چه مایه جسارت میخواهد. اینکه هاشمی خود را به آزمون افکار عمومی و رویکرد سیاسی جامعه واگذار میکند، دستمایه بحث مخالفان و منتقدان و حتی دوستداران او است که بارها به او خانهنشینی و بازنشستگیِ اجباری-تشویقی را پیشنهاد کردهاند. هاشمی دوستانی وفادار، و نزدیکانی البته مردد و دشمنانی قسمخورده دارد. او سیاستورزی است که بیش از هر چیز نسبتش را فقط با سیاستِ
دیگران اندازه میگیرد. بارها شنیدهایم که هاشمی، سیاستمداری محافظهکار است که در پی همگرایی طیفهای سیاسی ایران است. با این فرض باید قبول کرد که تاکنون این همگرایی روی نداده است. هاشمی همواره در دل تعارضات بوده است. او به دنبال همگرایی است. در سخنانش دموکرات است و میل به دموکراسی دارد. اما دولتش اقتدارگرا بود. بیتردید اعطای چند پست کلیدی و غیرکلیدی به مخالفان معنایش همگرایی نیست. با تحلیلی دقیقتر-و نه اینگونه شتابزده- شاید بتوان به این نتیجه رسید که او مؤسس اولین دولت پساانقلابی ایران است. او با نامگذاری دولتش-دولت سازندگی- بهتلویح اعلام کرد که یک دوره تمام و دوره دیگری آغاز شده است. در آن زمان بهجز هاشمی چه کسی میتوانست چنین موضعی-ختم دورهای و آغاز دورهای دیگر را- اینقدر صریح اعلام کند. به عبارتی، هاشمی با رمز سازندگی، انقلابی در دل انقلاب سامان داد. پیامد جانبی این سیاست هاشمی، خواسته یا ناخواسته به کناررفتن آدمهایی انجامید که آمادگی روحی یا استطاعت ورود به دوران تازه را نداشتند. پس به ناچار کناررفته یا بازنشسته میشدند. از همینجا واگرایی آغاز شد. قرائت هاشمی از آرمانهای انقلاب به
نحوی بود که بسیاری را با چهرهای از انقلاب مواجه میکرد که هم غرابت داشت و هم دشوار بود. از اینرو شکافی تاریخی بهوجود آمد.
از همین مختصر برمیآید که هاشمی در نهان، انقلابی است و در انظار محافظهکار. کلینگری بخشی از خصلت انقلابی او است که با رفتارها و رویکردهای دموکراتیکاش ناهمساز به نظر میرسد.
اما اهمیت هاشمی، نه در روانشناسی شخصیت سیاسی او، که در ایجاد شکاف بین دو دوره نهفته است. هاشمی هیچگاه از الفاظ و تعابیری دال بر «ما و دیگری» استفاده نمیکند، اما عملکرد و کارنامه سیاسیاش بر دورانی گواهی میدهد که تمایز میان «ما» و «آنها»، نیروهای انقلاب را به دو طیف متفاوت تقسیم کرد. و در این میان اگر سهمی به مخالفان داد، برای همراهکردن آنها بود که کارساز نیفتاد. دولت هشتساله سازندگی، گرچه زمینهساز تعارض بین انقلابیون شد اما دولت اصلاحات را شکل داد. بسیار گفتهاند که عاقلانهتر این بود که پس از دولت هاشمی، ناطقنوری بر مسند کار مینشست. اما دولتی که رفاه نسبی آورده بود، ادامه منطقیاش باید دولت اصلاحات میبود. ماجرا همینجا ختم نمیشود. دامنه این تحول به دولتهای اصلاحات و اعتدال نیز سرایت کرده است، که در هفتههای بعد به آن خواهیم پرداخت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.