وضعیت مبهم آینده دانشگاه
رؤیای برباد رفته
مهسان زرکوب
کشور ایران با دارا بودن جمعیتی بالغ بر 78 میلیون نفر، حدود چهارمیلیونو 500 هزار نفر دانشجو دارد و هرساله نیز بیش از یکمیلیون نفر برای ورود به دانشگاههای مختلف، در رقابتی به نام کنکور شرکت میکنند که از این بین بخش زیادی از شرکتکنندگان، در دانشگاهها پذیرفته میشوند. (البته این آمار بدون درنظرگرفتن تعداد زیاد جوانانی است که در کشورهای دیگر مشغول تحصیلاند). این آمار یعنی بخش قابلتوجهی از جوانان ما یا دانشجو هستند یا تلاش میکنند وارد دانشگاه شوند. طبق گفتههای برخی مسئولان، ایران از لحاظ تعداد دانشجویان، رتبه سوم جهان را به خود اختصاص داده است. طبق برخی آمارها، نسبت دانشجویان به جمعیت کل کشور برابر پنجدرصد و در نتیجه ایران یکی از 10 کشور برتر در این زمینه است. این آمار یعنی بخش زیادی از جمعیت جوان کشور را دانشجویان تشکیل میدهند. با توجه به تعداد بسیار زیاد دانشجویان ایران و نسبت زیاد تعداد دانشجویان به جمعیت کل کشور، میتوان دریافت که این خیل زیاد، بالقوه میتوانند نقش پررنگی در وضعیت کنونی و تغییرات آینده کشور داشته باشند. یکی از نخستین و مهمترین اتفاقهای کشور ما پس از انقلاب اسلامی، انقلاب فرهنگی (تعطیلی موقت دانشگاهها و بازگشایی دوباره پس از مدتی کوتاه) بود. وقوع انقلاب فرهنگی نشان از آن داشت که از دید دولتمردان تازه، دانشجویان اهمیت بسیاری دارند و نباید از نقش آنان در تحولات جامعه غافل بود. بههرروی در چنددههای که از پیروزی انقلاب گذشته است، دولتمردان چندینوچندبار نقش و وظیفه تازهای را برای دانشجو و دانشگاه تعریف کردهاند و برای بهنتیجهرسیدن این برنامهریزیها، قوانین تازهای وضع کردند. برای مثال روزگاری افزایش تعداد دانشجویان در مقاطع کاردانی و کارشناسی آرزوی مسئولان بود و روزگاری افزایش دانشجویان کارشناسیارشد و دکترا. روزگاری افزایش ظرفیت علومپزشکی مدنظر بود و روزگاری دیگر افزایش ظرفیت رشتههای فنیمهندسی یا علوم انسانی. روزگاری افزایش تعداد مقالهها در ژورنالهای بینالمللی مطلوب بود و امروزه تحقیقات کاربردی. اما یکی از مهمترین مواردی که در همه این تغییر و تحولات، بسیار جالب توجه بود آنکه مدیران و برنامهریزان کشور بر مبنای آمال و آرزوهای خود و نه بر مبنای واقعیتهای موجود، برنامهریزی کردند. در این برنامهریزیها از تجربههای استادان دانشگاه (که از نزدیک در جریان امکانات و تواناییهایی خود و نهاد دانشگاه هستند)، استفاده نکردند. نتیجه این برنامهریزیهای بدون پشتوانه مشورتی با کارشناسان این حوزه، طرحهایی بود عقیم و بیثمر که ناکارآمدی آن خیلی زود مشخص شد. چاره کار نیز تغییرات تازه و وضع قوانین و مقررات تازهتر بود. سلسله این تغییر نگرشها همچنان ادامه دارد و بهنظر نمیرسد که به اینزودیها پایانی بر این تغییرات فرا برسد. نتیجه تأکید بیش از حد بر مدرک و گسترش جو مدرکگرایی در جامعه نیز این شده است که امروزه باوجود اتلاف منابع مالی و انسانی و همچنین صرف و انرژی بسیار برای تحصیل در دانشگاه، بسیاری از افراد تحصیلکرده دانشگاهی یا بیکارند یا در مشاغل غیر مرتبط فعالیت میکنند که هیچ نیاری به تحصیلات دانشگاهی ندارد. انتشار اخباری مانند نرخ 42 درصدی بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاهی، تعداد بسیاری زیاد بیکاران در مقطع تحصیلی دکترای حرفهای (پزشکی)، وجود 900 هزار تحصیلکرده بیکار و بیکاری نیمی از فارغالتحصیلان باید ما را به خود آورد و به ما گوشزد کند که بهترین برنامهریزان برای دانشگاه، خود دانشگاهیان هستند.
کشور ایران با دارا بودن جمعیتی بالغ بر 78 میلیون نفر، حدود چهارمیلیونو 500 هزار نفر دانشجو دارد و هرساله نیز بیش از یکمیلیون نفر برای ورود به دانشگاههای مختلف، در رقابتی به نام کنکور شرکت میکنند که از این بین بخش زیادی از شرکتکنندگان، در دانشگاهها پذیرفته میشوند. (البته این آمار بدون درنظرگرفتن تعداد زیاد جوانانی است که در کشورهای دیگر مشغول تحصیلاند). این آمار یعنی بخش قابلتوجهی از جوانان ما یا دانشجو هستند یا تلاش میکنند وارد دانشگاه شوند. طبق گفتههای برخی مسئولان، ایران از لحاظ تعداد دانشجویان، رتبه سوم جهان را به خود اختصاص داده است. طبق برخی آمارها، نسبت دانشجویان به جمعیت کل کشور برابر پنجدرصد و در نتیجه ایران یکی از 10 کشور برتر در این زمینه است. این آمار یعنی بخش زیادی از جمعیت جوان کشور را دانشجویان تشکیل میدهند. با توجه به تعداد بسیار زیاد دانشجویان ایران و نسبت زیاد تعداد دانشجویان به جمعیت کل کشور، میتوان دریافت که این خیل زیاد، بالقوه میتوانند نقش پررنگی در وضعیت کنونی و تغییرات آینده کشور داشته باشند. یکی از نخستین و مهمترین اتفاقهای کشور ما پس از انقلاب اسلامی، انقلاب فرهنگی (تعطیلی موقت دانشگاهها و بازگشایی دوباره پس از مدتی کوتاه) بود. وقوع انقلاب فرهنگی نشان از آن داشت که از دید دولتمردان تازه، دانشجویان اهمیت بسیاری دارند و نباید از نقش آنان در تحولات جامعه غافل بود. بههرروی در چنددههای که از پیروزی انقلاب گذشته است، دولتمردان چندینوچندبار نقش و وظیفه تازهای را برای دانشجو و دانشگاه تعریف کردهاند و برای بهنتیجهرسیدن این برنامهریزیها، قوانین تازهای وضع کردند. برای مثال روزگاری افزایش تعداد دانشجویان در مقاطع کاردانی و کارشناسی آرزوی مسئولان بود و روزگاری افزایش دانشجویان کارشناسیارشد و دکترا. روزگاری افزایش ظرفیت علومپزشکی مدنظر بود و روزگاری دیگر افزایش ظرفیت رشتههای فنیمهندسی یا علوم انسانی. روزگاری افزایش تعداد مقالهها در ژورنالهای بینالمللی مطلوب بود و امروزه تحقیقات کاربردی. اما یکی از مهمترین مواردی که در همه این تغییر و تحولات، بسیار جالب توجه بود آنکه مدیران و برنامهریزان کشور بر مبنای آمال و آرزوهای خود و نه بر مبنای واقعیتهای موجود، برنامهریزی کردند. در این برنامهریزیها از تجربههای استادان دانشگاه (که از نزدیک در جریان امکانات و تواناییهایی خود و نهاد دانشگاه هستند)، استفاده نکردند. نتیجه این برنامهریزیهای بدون پشتوانه مشورتی با کارشناسان این حوزه، طرحهایی بود عقیم و بیثمر که ناکارآمدی آن خیلی زود مشخص شد. چاره کار نیز تغییرات تازه و وضع قوانین و مقررات تازهتر بود. سلسله این تغییر نگرشها همچنان ادامه دارد و بهنظر نمیرسد که به اینزودیها پایانی بر این تغییرات فرا برسد. نتیجه تأکید بیش از حد بر مدرک و گسترش جو مدرکگرایی در جامعه نیز این شده است که امروزه باوجود اتلاف منابع مالی و انسانی و همچنین صرف و انرژی بسیار برای تحصیل در دانشگاه، بسیاری از افراد تحصیلکرده دانشگاهی یا بیکارند یا در مشاغل غیر مرتبط فعالیت میکنند که هیچ نیاری به تحصیلات دانشگاهی ندارد. انتشار اخباری مانند نرخ 42 درصدی بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاهی، تعداد بسیاری زیاد بیکاران در مقطع تحصیلی دکترای حرفهای (پزشکی)، وجود 900 هزار تحصیلکرده بیکار و بیکاری نیمی از فارغالتحصیلان باید ما را به خود آورد و به ما گوشزد کند که بهترین برنامهریزان برای دانشگاه، خود دانشگاهیان هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.