|

قسمت یا تقدیر

امیر محمدیان‌خراسانی

بیماری، حتی بیماری جسمانی مسئله‌ای تنها بیولوژیک نیست. حتی نمی‌توان گفت بیولوژیک و روحی- روانی است. بلکه اینها هست و اجتماعی نیز است. یعنی برای آنکه در پی تبیین زنجیره علل یک بیماری جسمانی یا روحی- روانی برآییم، باید علاوه بر ریشه‌های گفته‌شده، به اینکه این مسئله سازه‌ای اجتماعی نیز هست توجه شود. یعنی مسئله تنها در ژن‌ها و رفتارهای زیستی جسمی خلاصه نمی‌شود. به‌عنوان مثال شخصی را تصور کنید که فردی تحصیل‌کرده و لایق است اما کاری در شأن خویش پیدا نمی‌کند. این فرد ممکن است به‌مرور دچار سرخوردگی، یأس، پرخاشگری و... شده و واکنش‌های مختلف روحی- روانی را بروز دهد که برخی از آنها در فرد پایدار شده و وی را عصبی کرده و به دنبال آن سبک زندگی‌اش را تغییر داده و جسم را نیز به دنبال خود کشانده است و خیلی‌راحت می‌توان تصور کرد که به انواع دردها و مشکلات جسمانی مبتلا شود. پس، گاه مسئله‌ای اجتماعی در سطح کلان به بیماری جسمانی فردی در سطح خرد منجر می‌شود. مثال‌هایی از این دست فراوان‌اند. هنگامی که در رسانه‌ها خصوصا رادیو و تلویزیون بیماری‌ها و منشأ آنها معرفی می‌شود معمولا یکی از حالت‌های زیر اتفاق می‌افتد:
1- بیماری، سازه‌ای زیستی شناسانده و مثلا عوامل جسمی یا نقص ژنتیک عامل آن معرفی می‌شود.
2- بیماری سازه‌ای روحی-روانی شناسانده شده و مثلا عصبی‌بودن و یا افسردگی عامل آن معرفی می‌شود و در اینجا زنجیره علل قطع می‌شود، گویی ریشه افسردگی و عصبی‌بودن فقط در فرد است.
3- بیماری، سازه‌ای زیستی-روانی معرفی شده و ترکیب هر دو عامل به ‌نوان علل اصلی معرفی می‌شود.
4- در برنامه‌ها و گفتمان‌های جدید‌تر، سبک زندگی فرد بدون درنظرگرفتن عوامل اجتماعی مثلا نوع تغذیه و ورزش و امثال آنها، گاهی‌اوقات به عنوان عامل مکمل معرفی می‌شود.
قصد بر این نیست که بگوییم موارد بالا اشتباه است. اما در اغلب موارد اینکه بسیاری از بیماری‌ها - البته نه نابینایی و مثلا ازدست‌دادن پا به خاطر سقوط از کوه و مثال‌هایی از این دست - سازه‌ای اجتماعی نیز هستند، کاملا تعمدی و یا سهوا به دست فراموشی سپرده می‌شود و فرد بیمار از نظر خودش بیشتر مقصر یا بدشانس جلوه داده می‌شود - بدشانس به خاطر حامل ژن‌های معیوب‌بودن و مقصر به‌دلیل عصبی‌شدن بی‌دلیل و یا سبک زندگی نادرست خویش - به جای اینکه حداقل تا حدی به عنوان قربانی نیز معرفی شود- مگر اپیدمی ناگهانی ظهور کند. بنابراین، این نوع نمود به سمت درمان فردی- دارویی- سبکی (زندگی) پیش می‌رود چون معتقد است تمام مشکل در فرد است- یا حتی اگر معتقد نیست، این‌گونه وانمود می‌کند. این مسئله نوعی حس گناه و یا تقدیرگرایی در ذهن فرد القا می‌کند که مثلا سرنوشت محتوم او به‌خاطر داشتن این‌گونه ژن‌ها یا عصبی‌بودن است و یا سرطان به هیچ عنوان از منظر این نوع گفتمان غالب نمی‌تواند علاوه بر ریشه‌های جسمی-روانی علتی فراتر از سبک زندگی که خود فرد تماما مسئول آن است، داشته باشد. درنتیجه نهادهای مرتبط سیاسی، رفاهی، زیستی و ... که هریک مسئولیتی را در این راستا عهده‌دار هستند، هیچ‌گونه قصوری را از جانب خود نپنداشته (چه تعمدی و چه سهوا) و فرد نیز چه خودآگاهانه و چه ناآگاهانه آنها را در این امر شریک ندانسته و صدای اعتراضی را بلند نکرده و مطالباتی نخواهد داشت. فقط در صورتی که فرد خودکشی کند- آن‌هم اگر تنها به عقاید سست مذهبی وی تقلیل داده نشود- ریشه‌های اجتماعی ناهنجاری متبلور شده و از آن برخی‌ها سخن خواهند گفت. قصد این گفتار این نیست که تمامی علل را به عوامل خارج از کنترل فرد نسبت دهیم و هیچ‌گونه قصوری از جانب شخص را برای هیچ بیماری نپذیریم، بلکه نقد گفتمانی است که بیماری‌ها را فقط سازه‌ای زیستی-روانی به شکل توضیح داده‌شده در بالا می‌بیند.
وجه دیگری از نمایش وضعیت بیماری‌ها این است که در مورد بیماری‌های روحی- روانی، گاهی‌اوقات وضع به‌گونه‌ای است که متخصص موردنظر نقش واعظ و پنددهنده را بازی می‌کند و نه نقش کسی که می‌تواند با بیمار همدلی کرده و مشکل را از نگاه او بنگرد و نه از نگاه خویش. پس به سمت رویکرد پیشگیرانه و درمانگرانه نسبت به بیماری پیش می‌رود و نه همدلانه. بدیهی است که این هر سه با هم موردنیاز هستند. همچنین رابطه بیمار و پزشک نوعی رابطه یک‌سویه جلوه داده می‌شود. به این معنی که بیمار، مشکلی دارد و مسئولیت‌هایی و پزشک پاسخ‌ها و درمان‌هایی. از این مسئله که اخلاق حرفه‌ای موردنیاز از جانب هر یک از طرفین و رابطه تعاملی این دو چگونه باید باشد، در رسانه‌ها چیزی گفته نمی‌شود.اغلب نوعی نمایش کارکردگرایانه محافظه‌کار در نمود و معرفی بیماری‌ها وجود دارد که در جهت برآورده‌کردن نیاز نهادهای پزشکی، فرهنگی و... است. همچنین علاوه بر پیامدها که بیشتر تأکید بر آنهاست، به ریشه‌های واقعی اجتماعی و آگاهاندن مسئولانه افراد و نهادهای خرد و کلان نیز مبادرت ورزیده شود. از بیماری‌های جنسی (نه بیماری‌های مقاربتی) به‌ندرت سخنی گفته می‌شود و اگر چنین باشد، به صورت یک ناهنجاری ناشی از عدول از ارزش‌ها معرفی می‌شود و به ریشه‌هایی که آن را به یک برساخته اجتماعی تبدیل می‌کنند، توجهی نمی‌شود مگر آنکه دوباره مسئولیت کاملا به گردن خود شخص بیفتد (مثلا در این مورد استفاده از شبکه‌های اخلاقی غیرمجاز به وسیله فرد). در گفتمان رسانه‌ای اغلب، محرومیت اجتماعی کمتر تبیین‌کننده بیماری است و دسترسی اجتماعی بیشتر به عنوان علت نمایش داده می‌شود.

بیماری، حتی بیماری جسمانی مسئله‌ای تنها بیولوژیک نیست. حتی نمی‌توان گفت بیولوژیک و روحی- روانی است. بلکه اینها هست و اجتماعی نیز است. یعنی برای آنکه در پی تبیین زنجیره علل یک بیماری جسمانی یا روحی- روانی برآییم، باید علاوه بر ریشه‌های گفته‌شده، به اینکه این مسئله سازه‌ای اجتماعی نیز هست توجه شود. یعنی مسئله تنها در ژن‌ها و رفتارهای زیستی جسمی خلاصه نمی‌شود. به‌عنوان مثال شخصی را تصور کنید که فردی تحصیل‌کرده و لایق است اما کاری در شأن خویش پیدا نمی‌کند. این فرد ممکن است به‌مرور دچار سرخوردگی، یأس، پرخاشگری و... شده و واکنش‌های مختلف روحی- روانی را بروز دهد که برخی از آنها در فرد پایدار شده و وی را عصبی کرده و به دنبال آن سبک زندگی‌اش را تغییر داده و جسم را نیز به دنبال خود کشانده است و خیلی‌راحت می‌توان تصور کرد که به انواع دردها و مشکلات جسمانی مبتلا شود. پس، گاه مسئله‌ای اجتماعی در سطح کلان به بیماری جسمانی فردی در سطح خرد منجر می‌شود. مثال‌هایی از این دست فراوان‌اند. هنگامی که در رسانه‌ها خصوصا رادیو و تلویزیون بیماری‌ها و منشأ آنها معرفی می‌شود معمولا یکی از حالت‌های زیر اتفاق می‌افتد:
1- بیماری، سازه‌ای زیستی شناسانده و مثلا عوامل جسمی یا نقص ژنتیک عامل آن معرفی می‌شود.
2- بیماری سازه‌ای روحی-روانی شناسانده شده و مثلا عصبی‌بودن و یا افسردگی عامل آن معرفی می‌شود و در اینجا زنجیره علل قطع می‌شود، گویی ریشه افسردگی و عصبی‌بودن فقط در فرد است.
3- بیماری، سازه‌ای زیستی-روانی معرفی شده و ترکیب هر دو عامل به ‌نوان علل اصلی معرفی می‌شود.
4- در برنامه‌ها و گفتمان‌های جدید‌تر، سبک زندگی فرد بدون درنظرگرفتن عوامل اجتماعی مثلا نوع تغذیه و ورزش و امثال آنها، گاهی‌اوقات به عنوان عامل مکمل معرفی می‌شود.
قصد بر این نیست که بگوییم موارد بالا اشتباه است. اما در اغلب موارد اینکه بسیاری از بیماری‌ها - البته نه نابینایی و مثلا ازدست‌دادن پا به خاطر سقوط از کوه و مثال‌هایی از این دست - سازه‌ای اجتماعی نیز هستند، کاملا تعمدی و یا سهوا به دست فراموشی سپرده می‌شود و فرد بیمار از نظر خودش بیشتر مقصر یا بدشانس جلوه داده می‌شود - بدشانس به خاطر حامل ژن‌های معیوب‌بودن و مقصر به‌دلیل عصبی‌شدن بی‌دلیل و یا سبک زندگی نادرست خویش - به جای اینکه حداقل تا حدی به عنوان قربانی نیز معرفی شود- مگر اپیدمی ناگهانی ظهور کند. بنابراین، این نوع نمود به سمت درمان فردی- دارویی- سبکی (زندگی) پیش می‌رود چون معتقد است تمام مشکل در فرد است- یا حتی اگر معتقد نیست، این‌گونه وانمود می‌کند. این مسئله نوعی حس گناه و یا تقدیرگرایی در ذهن فرد القا می‌کند که مثلا سرنوشت محتوم او به‌خاطر داشتن این‌گونه ژن‌ها یا عصبی‌بودن است و یا سرطان به هیچ عنوان از منظر این نوع گفتمان غالب نمی‌تواند علاوه بر ریشه‌های جسمی-روانی علتی فراتر از سبک زندگی که خود فرد تماما مسئول آن است، داشته باشد. درنتیجه نهادهای مرتبط سیاسی، رفاهی، زیستی و ... که هریک مسئولیتی را در این راستا عهده‌دار هستند، هیچ‌گونه قصوری را از جانب خود نپنداشته (چه تعمدی و چه سهوا) و فرد نیز چه خودآگاهانه و چه ناآگاهانه آنها را در این امر شریک ندانسته و صدای اعتراضی را بلند نکرده و مطالباتی نخواهد داشت. فقط در صورتی که فرد خودکشی کند- آن‌هم اگر تنها به عقاید سست مذهبی وی تقلیل داده نشود- ریشه‌های اجتماعی ناهنجاری متبلور شده و از آن برخی‌ها سخن خواهند گفت. قصد این گفتار این نیست که تمامی علل را به عوامل خارج از کنترل فرد نسبت دهیم و هیچ‌گونه قصوری از جانب شخص را برای هیچ بیماری نپذیریم، بلکه نقد گفتمانی است که بیماری‌ها را فقط سازه‌ای زیستی-روانی به شکل توضیح داده‌شده در بالا می‌بیند.
وجه دیگری از نمایش وضعیت بیماری‌ها این است که در مورد بیماری‌های روحی- روانی، گاهی‌اوقات وضع به‌گونه‌ای است که متخصص موردنظر نقش واعظ و پنددهنده را بازی می‌کند و نه نقش کسی که می‌تواند با بیمار همدلی کرده و مشکل را از نگاه او بنگرد و نه از نگاه خویش. پس به سمت رویکرد پیشگیرانه و درمانگرانه نسبت به بیماری پیش می‌رود و نه همدلانه. بدیهی است که این هر سه با هم موردنیاز هستند. همچنین رابطه بیمار و پزشک نوعی رابطه یک‌سویه جلوه داده می‌شود. به این معنی که بیمار، مشکلی دارد و مسئولیت‌هایی و پزشک پاسخ‌ها و درمان‌هایی. از این مسئله که اخلاق حرفه‌ای موردنیاز از جانب هر یک از طرفین و رابطه تعاملی این دو چگونه باید باشد، در رسانه‌ها چیزی گفته نمی‌شود.اغلب نوعی نمایش کارکردگرایانه محافظه‌کار در نمود و معرفی بیماری‌ها وجود دارد که در جهت برآورده‌کردن نیاز نهادهای پزشکی، فرهنگی و... است. همچنین علاوه بر پیامدها که بیشتر تأکید بر آنهاست، به ریشه‌های واقعی اجتماعی و آگاهاندن مسئولانه افراد و نهادهای خرد و کلان نیز مبادرت ورزیده شود. از بیماری‌های جنسی (نه بیماری‌های مقاربتی) به‌ندرت سخنی گفته می‌شود و اگر چنین باشد، به صورت یک ناهنجاری ناشی از عدول از ارزش‌ها معرفی می‌شود و به ریشه‌هایی که آن را به یک برساخته اجتماعی تبدیل می‌کنند، توجهی نمی‌شود مگر آنکه دوباره مسئولیت کاملا به گردن خود شخص بیفتد (مثلا در این مورد استفاده از شبکه‌های اخلاقی غیرمجاز به وسیله فرد). در گفتمان رسانه‌ای اغلب، محرومیت اجتماعی کمتر تبیین‌کننده بیماری است و دسترسی اجتماعی بیشتر به عنوان علت نمایش داده می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.