نگاهی به حضور زنان در جریان مشروطه
آن زن را با قداره تکهتکه کردند
نازنین مهراندیش
«مشروطه فقط بیداری زنان بود، نه آغازگر جنبش»، این را منصوره اتحادیه، مورخ و پژوهشگر زنان، چندی پیش در گفتوگویی با روزنامه «شرق» عنوان کرد. با وجود این نمیتوان اهمیت این بیداری را نادیده گرفت. پس از سالیان طولانی تحمل استبداد و رنج بیعدالتی، این بیداری غنیمتی بزرگ بود؛ بیداریای که در تاریخ زندگی زنان ایرانی نقطهعطف بزرگی بهشمار میرود. مرور روزنامهها و خاطراتی که از آن دوران بر جای مانده، همه شهادت بر تحولی میدهند که پیش از این انگشتشمار در تاریخ این مرزوبوم دیده شده بود:
روزنامه «حکمت» در جریان این حرکت در شماره 923 سال هفدهم، مورخ غره ذیالقعده 1327 به گزارش خبرنگار خود از طهران نوشت: تاکنون اشتراک زنهای ایرانی در جنگ با مردها دیده نشده بود ولی امروز در میان مجاهدان زنهای روباز دیده شد که مسلحانه در جنگ بودند. فقره مهم که در آنجا دل مردم را به درد آورده بود و نقل مجالس شده است پیداشدن نعش 27 شیرزن تبریزی در میان مقتولین روز 18 رمضان است که این شیرزنان در آن روز رخت مردانه پوشیده و مردانه جنگیدند تا به درجه شهادت رسیدهاند.
روزنامه «انجمن» در سال سیم شماره 31 مورخ 17 صفر 1327 تحت عنوان «انقلاب و نسوان تبریز» به حضور زنان در عرصه نبردهای خیابانی پرداخته و مینویسد:
در محاربات سابقی اجساد شیرزنان مسلح در میدانهای جنگ امیرخیز و خیابان میان شهدای حریت پیدا شده است. به موجب استخبارات صحیحه و اطلاعات موثقه که در دست داریم هستند زنان شیرافکن در یک نقطه مهمه شهر که به کار جنگ با تغییر قیافت به یک مهارت بهخصوصی که در کار تیراندازی دارند سینه دشمن را میشکافند و آتش به فرق نامردانه سپاه یزید میبارند.
کریم طاهرزاده بهزاد که خود از ناظران وقایع تبریز بوده، در کتاب قیام آذربایجان در انقلاب مشروطیت به شرح مشاهدات خود پرداخته و درباره حضور زنان در نبردهای تبریز مینویسد:
روزی در انجمن حقیقت میخواستند یکی از زخمیها را زخمبندی بکنند، مجروح اصرار میکرد که لباس او را نکنند و بگذارند جان بدهد. تعجب کردند بالاخره ستارخان نصیحت کرد که موافقت بکند تا زخم او را ببندند. مجروح از روی ناچاری گفت من مرد نیستم و دخترم و میل ندارم لباس از تن بکنم. ستارخان منقلب و چشمانش پر از اشک شد و گفت قزم من دیری اولا اولا سن نیه داویه گتدون؟ دختر من که هنوز زنده هستم تو چرا به جنگ رفتی؟
در «اسرار مشروطيت ايران» که در ضمیمه مجله ترقی به چاپ رسیده بود، مطلبی با این عنوان دیده میشود: «سرباز گمنام زنان ايران» که باز هم از نقش زنان در مشروطه یاد کرده است:
در ماه ذیالقعده 1325 هجریقمری به تحريک محمدعلیشاه که مخالف سرسخت مشروطه بود، گروهی از اراذلواوباش و قاطرچیها و شتردارهای دولتی در ميدان توپخانه جمع شدند که: ما مشروطه نمیخواهيم. دستهای از ملايان هم به آنها پيوستند. از طرف دربار از آن روز چادرها در ميدان توپخانه برپا شد، ديگها بار گذاشتند و شام و ناهار برای مستبدان دایر گرديد.
مليون در مجلس و مسجد سپهسالار جمع آمدند و آماده دفاع گشتند. هرروز يکی از سران استبداد در ميدان توپخانه سخنرانی میکرد و مردم را به خرابکردن مجلس و برهمزدن اساس مشروطه تشويق مینمود. در يکی از اين روزها جوانی به نام «ميرزا عنايت» که سرووضع مرتبی داشت، به ميدان توپخانه آمد، ناگهان اراذلواوباش به او هجوم بردند که اين جوان مشروطهطلب است و به اين عنوان به سر او ريختند و کارش را ساختند و هرچه داشت به غارت بردند. اما به اين نيز اکتفا نکردند، يکی از دژخيمان بالای جنازه خونآلود او رفت و با قلمتراش چشمش را درآورد و فرياد کشيد که: شاهد باشيد من بودم که چشم مشروطهطلب را از کاسه درآوردم. اين منظره هولناک همه را به لرزه درآورد ولی از کسی صدايی بلند نشد، بهجز شيرزنی که از زير چادر، تپانچه کشيد و دژخيمان را مورد هدف قرار داد. تير خالی شد اما به هدف نخورد. اين حرکت دليرانه - آنهم از طرف يک زن - موجب خشم و هيجان بيشتر دژخيمان گرديد؛ بهطوريکه دستهجمعی به سر زن ريختند و او را با قمه و قداره تکهتکه کردند. اين حرکت آنچنان فجيع بود که همه حاضران را تکان داد.
«مشروطه فقط بیداری زنان بود، نه آغازگر جنبش»، این را منصوره اتحادیه، مورخ و پژوهشگر زنان، چندی پیش در گفتوگویی با روزنامه «شرق» عنوان کرد. با وجود این نمیتوان اهمیت این بیداری را نادیده گرفت. پس از سالیان طولانی تحمل استبداد و رنج بیعدالتی، این بیداری غنیمتی بزرگ بود؛ بیداریای که در تاریخ زندگی زنان ایرانی نقطهعطف بزرگی بهشمار میرود. مرور روزنامهها و خاطراتی که از آن دوران بر جای مانده، همه شهادت بر تحولی میدهند که پیش از این انگشتشمار در تاریخ این مرزوبوم دیده شده بود:
روزنامه «حکمت» در جریان این حرکت در شماره 923 سال هفدهم، مورخ غره ذیالقعده 1327 به گزارش خبرنگار خود از طهران نوشت: تاکنون اشتراک زنهای ایرانی در جنگ با مردها دیده نشده بود ولی امروز در میان مجاهدان زنهای روباز دیده شد که مسلحانه در جنگ بودند. فقره مهم که در آنجا دل مردم را به درد آورده بود و نقل مجالس شده است پیداشدن نعش 27 شیرزن تبریزی در میان مقتولین روز 18 رمضان است که این شیرزنان در آن روز رخت مردانه پوشیده و مردانه جنگیدند تا به درجه شهادت رسیدهاند.
روزنامه «انجمن» در سال سیم شماره 31 مورخ 17 صفر 1327 تحت عنوان «انقلاب و نسوان تبریز» به حضور زنان در عرصه نبردهای خیابانی پرداخته و مینویسد:
در محاربات سابقی اجساد شیرزنان مسلح در میدانهای جنگ امیرخیز و خیابان میان شهدای حریت پیدا شده است. به موجب استخبارات صحیحه و اطلاعات موثقه که در دست داریم هستند زنان شیرافکن در یک نقطه مهمه شهر که به کار جنگ با تغییر قیافت به یک مهارت بهخصوصی که در کار تیراندازی دارند سینه دشمن را میشکافند و آتش به فرق نامردانه سپاه یزید میبارند.
کریم طاهرزاده بهزاد که خود از ناظران وقایع تبریز بوده، در کتاب قیام آذربایجان در انقلاب مشروطیت به شرح مشاهدات خود پرداخته و درباره حضور زنان در نبردهای تبریز مینویسد:
روزی در انجمن حقیقت میخواستند یکی از زخمیها را زخمبندی بکنند، مجروح اصرار میکرد که لباس او را نکنند و بگذارند جان بدهد. تعجب کردند بالاخره ستارخان نصیحت کرد که موافقت بکند تا زخم او را ببندند. مجروح از روی ناچاری گفت من مرد نیستم و دخترم و میل ندارم لباس از تن بکنم. ستارخان منقلب و چشمانش پر از اشک شد و گفت قزم من دیری اولا اولا سن نیه داویه گتدون؟ دختر من که هنوز زنده هستم تو چرا به جنگ رفتی؟
در «اسرار مشروطيت ايران» که در ضمیمه مجله ترقی به چاپ رسیده بود، مطلبی با این عنوان دیده میشود: «سرباز گمنام زنان ايران» که باز هم از نقش زنان در مشروطه یاد کرده است:
در ماه ذیالقعده 1325 هجریقمری به تحريک محمدعلیشاه که مخالف سرسخت مشروطه بود، گروهی از اراذلواوباش و قاطرچیها و شتردارهای دولتی در ميدان توپخانه جمع شدند که: ما مشروطه نمیخواهيم. دستهای از ملايان هم به آنها پيوستند. از طرف دربار از آن روز چادرها در ميدان توپخانه برپا شد، ديگها بار گذاشتند و شام و ناهار برای مستبدان دایر گرديد.
مليون در مجلس و مسجد سپهسالار جمع آمدند و آماده دفاع گشتند. هرروز يکی از سران استبداد در ميدان توپخانه سخنرانی میکرد و مردم را به خرابکردن مجلس و برهمزدن اساس مشروطه تشويق مینمود. در يکی از اين روزها جوانی به نام «ميرزا عنايت» که سرووضع مرتبی داشت، به ميدان توپخانه آمد، ناگهان اراذلواوباش به او هجوم بردند که اين جوان مشروطهطلب است و به اين عنوان به سر او ريختند و کارش را ساختند و هرچه داشت به غارت بردند. اما به اين نيز اکتفا نکردند، يکی از دژخيمان بالای جنازه خونآلود او رفت و با قلمتراش چشمش را درآورد و فرياد کشيد که: شاهد باشيد من بودم که چشم مشروطهطلب را از کاسه درآوردم. اين منظره هولناک همه را به لرزه درآورد ولی از کسی صدايی بلند نشد، بهجز شيرزنی که از زير چادر، تپانچه کشيد و دژخيمان را مورد هدف قرار داد. تير خالی شد اما به هدف نخورد. اين حرکت دليرانه - آنهم از طرف يک زن - موجب خشم و هيجان بيشتر دژخيمان گرديد؛ بهطوريکه دستهجمعی به سر زن ريختند و او را با قمه و قداره تکهتکه کردند. اين حرکت آنچنان فجيع بود که همه حاضران را تکان داد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.