|

نزاع بین غرب و روسیه

اوکراین در چند قرن اخیر چه در زمان حمله ناپلئون بناپارت، چه در زمان تجاوز ارتش آلمان نازی و چه در دوران جدید که حد مرز اتحادیه اروپا با روسیه محسوب می‌شود، همیشه نقش حائل را برای نفوذ غرب به روسیه داشته است. به همین دلیل این کشور از دیرباز میدان رقابتی برای این دو قدرت جهانی بوده است. این در حالی است که روسیه و اوکراین به یکدیگر نیاز مبرم اقتصادی دارند و به‌شدت وابسته به هم هستند. از سوی دیگر، نقطه استراتژیک مسئله برای اروپایی‌ها آن است که کی‌یف حلقه واسط و محل ترانزیت گاز روسیه به اتحادیه اروپا نیز است و کی‌یف نیز برای رونق اقتصادی، به همکاری با کشورهای اروپایی وابسته است.
بی‌شک رقابت روسیه و اتحادیه اروپا برای کسب نفوذ و کنترل بیشتر بر منابع اوکراین، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین کشورهای اروپایی در دروازه امنیتی روسیه، از دلایل عمده گسترش بحران در سطح منطقه شرق اروپا و غرب روسیه است. از طرفی دیگر، همواره جغرافیای برخورد روسیه و غرب، در بستر اختلاف‌های موجود در مناطق دیگر رقم خورده است. اگر بپذیریم روس‌ها در منطقه خاورمیانه به‌ویژه بحران سوریه، زمینه‌ساز ایجاد مانع برای رسیدن به منافع حداکثری غرب بوده‌اند و رئیس‌جمهوری این کشور نه‌تنها پس از برگزاری کنفرانس امنیتی، بلکه در جریان تحرکات موجود در خاورمیانه، قدرت‌های منطقه‌ای وابسته به غرب مانند عربستان را بارها تهدید کرده است، درمی‌یابیم اوکراین گلوگاه امنیتی و اقتصادی است و امروز غرب با یک تحرک برنامه‌ریزی‌شده هوشمندانه با استفاده از بحران داخلی، کی‌یف را هدایت می‌کند.
در چنین شرایطی چندتکه‌بودن اوکراین شرایط را بغرنج‌تر از گذشته کرده است. اوکراین در سطح اجتماعی از دو بخش شرقی و غربی برخوردار است. در بخش شرقی‌ نژاد اسلاو، پیرو کلیسای ارتدوکس روسی حامی حزب «مناطق» قرار دارند و در بخش غربی این کشور نیز حامیان احزابی مانند «سرزمین مادری» با گرایش‌های غربی زندگی می‌کنند. در حوزه شرقی، اوکراینی‌ها متمایل به روسیه هستند و در بخش دیگر به اتحادیه اروپا و آمریکا احساس نزدیکی می‌کنند. بنابراین هویت دوپاره اوکراینی به‌طور کامل از بیرون از مرز‌ها نیز حمایت و هدایت می‌شود. با توجه به این هویت دوگانه، اوکراین نتوانسته تاکنون راه‌حلی مسالمت‌آمیز برای چرخش قدرت بین این هویت‌ها ایجاد کند، اختلاف تقریبا غیرقابل حل این دو طیف باعث شده تا اوکراین همواره در وضعیت درگیری و ثبات قرار گیرد؛ وضعیتی که همواره این کشور را در شرایط هشدار قرار می‌دهد.
چندسال پیش درست زمانی که طرفداران دولت غرب‌گرا در میدان «استقلال» از آزادی «یولیا تیموشنکو» خوشحال بودند و به سخنان انقلابی او گوش می‌دادند، عده‌ای روس‌گرا در شبه‌جزیره «کریمه» در اعتراض به روی کارآمدن حکومت جدید، تجمع کرده بودند. شبه‌جزیره کریمه به نام «سواستوپل» شاید بخشی از اوکراین باشد، اما پرچم سه‌رنگ روسیه را دارد که با افتخار بر فراز ناو‌ها و ساختمان‌های بندر برافراشته شده است. خیابان‌های سنگ‌فرش شهر مملو از دریانوردان روس است و بندر سواستوپل پُر است از کشتی‌های خاکستری‌رنگ و مجلل روس که در مقابل کشتی‌های کوتوله اوکراینی قد علم کرده‌اند. براساس یک معاهده کاملا سیاسی، آب‌های پرعمق این بندر مأمن یک پایگاه بزرگ نیروی دریایی و یگان دریای سیاه روسیه است که به ارتش این کشور این اجازه را می‌دهد تا به‌راحتی به آب‌های مدیترانه دسترسی داشته باشند. این منطقه با بیش از ۲۵‌ هزار کیلومتر تا سال ۱۹۵۴ میلادی در دوره شوروی به روسیه تعلق داشت و در این تاریخ به جمهوری سوسیالیستی اوکراین پیوست و در دوره پس از فروپاشی شوروی هم به‌عنوان منطقه خودمختار در قلمرو اوکراین باقی ماند.
از آنجایی که بیش از ۶۰‌ درصد از ساکنان کریمه در جنوب اوکراین اصالت روسی دارند و ناوگان دریای سیاه روسیه نیز در بندر کریمه واقع شده، قدرتی مؤثر برای روسیه به‌وجود آمده است.
«لیلیت جورجیان»، تحلیلگر ارشد روس، در این‌باره می‌گوید: «هنوز هم بسیاری از روس‌ها بر این باورند که این خروشچف بود که با نژادی اوکراینی، شبه‌جزیره کریمه را به اوکراینی‌ها داد و هنوز هم بسیاری بر این گمانند این یک اقدام نابرابر است. اگر این شبه‌جزیره بخشی از روسیه بود، می‌توانست برای یگان روسیه در دریای سیاه مؤثر باشد».
به همین دلیل عده‌ای از رویارویی نظامی روسیه و دولت کی‌یف همیشه در هراس هستند. اما کارشناسان همواره توان نظامی روس‌ها را زیر سؤال می‌برند و بر این باورند که مسکو از عواقب چنین اقدامی آگاه است. روس‌ها در داخل کشور خود با نوعی واگرایی فرهنگی و تمایل آشکار به غرب روبه‌رو هستند. از سوی دیگر، هرچند روسیه توانسته از شرایط نامناسب اقتصادی تا حدودی خارج شود، اما این کشور همچنان درگیر بحران اقتصادی و سیاسی درونی است. این فساد مالی در اوکراین درحقیقت بازتابی از فساد مالی و اقتصادی در درون خود روسیه است.
از دید شهروندان اوکراینی، اولویت نخست آن است که انقلاب‌شان به‌‌‌ همان مسیری وارد نشود که ۱۰ سال پیش انقلاب نارنجی آن را پیمود. اما جلوگیری از تقابل بین غرب و روسیه، اکنون اولویت کسانی است که این انقلاب را از بیرون به نظاره نشسته‌اند.
دراین‌میان باید این نکته را به یاد داشته باشیم شرایط جغرافیایی- سیاسی اوکراین به‌گونه‌ای است که گروه‌های غرب‌گرا حتی بعد از انقلاب نارنجی، در‌‌‌نهایت مجبور به پذیرش واقعیت‌های کشورشان شدند. در آن زمان تیموشنکو که نمی‌خواست واقعیت تأثیر روسیه را در شرایط اقتصادی بپذیرد، سرانجام مجبور به اجماع کلی با کرملین شد. پس می‌توان گفت آنچه در اوکراین کنونی رخ می‌دهد، از یک طرف ناشی از اوضاع خراب اقتصادی و فساد مالی حاکم بر دستگاه‌های دولتی است و از طرفی دیگر به رقابت‌های صاحبان نفوذ در قالب اولیگارشی‌های مختلف مربوط می‌شود که در بُعد سیاسی، تجلی آن را می‌توانیم در ائتلاف احزابی بیابیم که از یک‌سو به روس‌ها توجه دارند و از سوی دیگر، اهداف غرب را دنبال می‌کنند. حال اوکراین یک‌بار دیگر به نقطه نخست بازگشته است اما بازهم نمی‌تواند دوگانگی و شرایط خاص خود را فراموش کند؛ شرایطی که این کشور را در شورش همیشگی و شرایط انقلابی دائم قرار داده است.

اوکراین در چند قرن اخیر چه در زمان حمله ناپلئون بناپارت، چه در زمان تجاوز ارتش آلمان نازی و چه در دوران جدید که حد مرز اتحادیه اروپا با روسیه محسوب می‌شود، همیشه نقش حائل را برای نفوذ غرب به روسیه داشته است. به همین دلیل این کشور از دیرباز میدان رقابتی برای این دو قدرت جهانی بوده است. این در حالی است که روسیه و اوکراین به یکدیگر نیاز مبرم اقتصادی دارند و به‌شدت وابسته به هم هستند. از سوی دیگر، نقطه استراتژیک مسئله برای اروپایی‌ها آن است که کی‌یف حلقه واسط و محل ترانزیت گاز روسیه به اتحادیه اروپا نیز است و کی‌یف نیز برای رونق اقتصادی، به همکاری با کشورهای اروپایی وابسته است.
بی‌شک رقابت روسیه و اتحادیه اروپا برای کسب نفوذ و کنترل بیشتر بر منابع اوکراین، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین کشورهای اروپایی در دروازه امنیتی روسیه، از دلایل عمده گسترش بحران در سطح منطقه شرق اروپا و غرب روسیه است. از طرفی دیگر، همواره جغرافیای برخورد روسیه و غرب، در بستر اختلاف‌های موجود در مناطق دیگر رقم خورده است. اگر بپذیریم روس‌ها در منطقه خاورمیانه به‌ویژه بحران سوریه، زمینه‌ساز ایجاد مانع برای رسیدن به منافع حداکثری غرب بوده‌اند و رئیس‌جمهوری این کشور نه‌تنها پس از برگزاری کنفرانس امنیتی، بلکه در جریان تحرکات موجود در خاورمیانه، قدرت‌های منطقه‌ای وابسته به غرب مانند عربستان را بارها تهدید کرده است، درمی‌یابیم اوکراین گلوگاه امنیتی و اقتصادی است و امروز غرب با یک تحرک برنامه‌ریزی‌شده هوشمندانه با استفاده از بحران داخلی، کی‌یف را هدایت می‌کند.
در چنین شرایطی چندتکه‌بودن اوکراین شرایط را بغرنج‌تر از گذشته کرده است. اوکراین در سطح اجتماعی از دو بخش شرقی و غربی برخوردار است. در بخش شرقی‌ نژاد اسلاو، پیرو کلیسای ارتدوکس روسی حامی حزب «مناطق» قرار دارند و در بخش غربی این کشور نیز حامیان احزابی مانند «سرزمین مادری» با گرایش‌های غربی زندگی می‌کنند. در حوزه شرقی، اوکراینی‌ها متمایل به روسیه هستند و در بخش دیگر به اتحادیه اروپا و آمریکا احساس نزدیکی می‌کنند. بنابراین هویت دوپاره اوکراینی به‌طور کامل از بیرون از مرز‌ها نیز حمایت و هدایت می‌شود. با توجه به این هویت دوگانه، اوکراین نتوانسته تاکنون راه‌حلی مسالمت‌آمیز برای چرخش قدرت بین این هویت‌ها ایجاد کند، اختلاف تقریبا غیرقابل حل این دو طیف باعث شده تا اوکراین همواره در وضعیت درگیری و ثبات قرار گیرد؛ وضعیتی که همواره این کشور را در شرایط هشدار قرار می‌دهد.
چندسال پیش درست زمانی که طرفداران دولت غرب‌گرا در میدان «استقلال» از آزادی «یولیا تیموشنکو» خوشحال بودند و به سخنان انقلابی او گوش می‌دادند، عده‌ای روس‌گرا در شبه‌جزیره «کریمه» در اعتراض به روی کارآمدن حکومت جدید، تجمع کرده بودند. شبه‌جزیره کریمه به نام «سواستوپل» شاید بخشی از اوکراین باشد، اما پرچم سه‌رنگ روسیه را دارد که با افتخار بر فراز ناو‌ها و ساختمان‌های بندر برافراشته شده است. خیابان‌های سنگ‌فرش شهر مملو از دریانوردان روس است و بندر سواستوپل پُر است از کشتی‌های خاکستری‌رنگ و مجلل روس که در مقابل کشتی‌های کوتوله اوکراینی قد علم کرده‌اند. براساس یک معاهده کاملا سیاسی، آب‌های پرعمق این بندر مأمن یک پایگاه بزرگ نیروی دریایی و یگان دریای سیاه روسیه است که به ارتش این کشور این اجازه را می‌دهد تا به‌راحتی به آب‌های مدیترانه دسترسی داشته باشند. این منطقه با بیش از ۲۵‌ هزار کیلومتر تا سال ۱۹۵۴ میلادی در دوره شوروی به روسیه تعلق داشت و در این تاریخ به جمهوری سوسیالیستی اوکراین پیوست و در دوره پس از فروپاشی شوروی هم به‌عنوان منطقه خودمختار در قلمرو اوکراین باقی ماند.
از آنجایی که بیش از ۶۰‌ درصد از ساکنان کریمه در جنوب اوکراین اصالت روسی دارند و ناوگان دریای سیاه روسیه نیز در بندر کریمه واقع شده، قدرتی مؤثر برای روسیه به‌وجود آمده است.
«لیلیت جورجیان»، تحلیلگر ارشد روس، در این‌باره می‌گوید: «هنوز هم بسیاری از روس‌ها بر این باورند که این خروشچف بود که با نژادی اوکراینی، شبه‌جزیره کریمه را به اوکراینی‌ها داد و هنوز هم بسیاری بر این گمانند این یک اقدام نابرابر است. اگر این شبه‌جزیره بخشی از روسیه بود، می‌توانست برای یگان روسیه در دریای سیاه مؤثر باشد».
به همین دلیل عده‌ای از رویارویی نظامی روسیه و دولت کی‌یف همیشه در هراس هستند. اما کارشناسان همواره توان نظامی روس‌ها را زیر سؤال می‌برند و بر این باورند که مسکو از عواقب چنین اقدامی آگاه است. روس‌ها در داخل کشور خود با نوعی واگرایی فرهنگی و تمایل آشکار به غرب روبه‌رو هستند. از سوی دیگر، هرچند روسیه توانسته از شرایط نامناسب اقتصادی تا حدودی خارج شود، اما این کشور همچنان درگیر بحران اقتصادی و سیاسی درونی است. این فساد مالی در اوکراین درحقیقت بازتابی از فساد مالی و اقتصادی در درون خود روسیه است.
از دید شهروندان اوکراینی، اولویت نخست آن است که انقلاب‌شان به‌‌‌ همان مسیری وارد نشود که ۱۰ سال پیش انقلاب نارنجی آن را پیمود. اما جلوگیری از تقابل بین غرب و روسیه، اکنون اولویت کسانی است که این انقلاب را از بیرون به نظاره نشسته‌اند.
دراین‌میان باید این نکته را به یاد داشته باشیم شرایط جغرافیایی- سیاسی اوکراین به‌گونه‌ای است که گروه‌های غرب‌گرا حتی بعد از انقلاب نارنجی، در‌‌‌نهایت مجبور به پذیرش واقعیت‌های کشورشان شدند. در آن زمان تیموشنکو که نمی‌خواست واقعیت تأثیر روسیه را در شرایط اقتصادی بپذیرد، سرانجام مجبور به اجماع کلی با کرملین شد. پس می‌توان گفت آنچه در اوکراین کنونی رخ می‌دهد، از یک طرف ناشی از اوضاع خراب اقتصادی و فساد مالی حاکم بر دستگاه‌های دولتی است و از طرفی دیگر به رقابت‌های صاحبان نفوذ در قالب اولیگارشی‌های مختلف مربوط می‌شود که در بُعد سیاسی، تجلی آن را می‌توانیم در ائتلاف احزابی بیابیم که از یک‌سو به روس‌ها توجه دارند و از سوی دیگر، اهداف غرب را دنبال می‌کنند. حال اوکراین یک‌بار دیگر به نقطه نخست بازگشته است اما بازهم نمی‌تواند دوگانگی و شرایط خاص خود را فراموش کند؛ شرایطی که این کشور را در شورش همیشگی و شرایط انقلابی دائم قرار داده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.