حرکات موزون قاسمآبادی در نمایش شکسپیر
برای علاقهمندان تئاتر دکتر محمدرضا خاکی، نامی آشناست. او امسال بههمراه منصور براهیمی دیگر مترجم نامآشنای حوزه تئاتر، کتاب «دراماتورژی چیست؟ دراماتورژ کیست؟» را منتشر کرد که 10 سال پیش در قالب فصلنامه تئاتر برای نخستین بار منتشر شده بود، همچنین مترجم متن نمایشنامه «فهرست» نوشته تادئوش روژه ویچ لهستانی است که بهکارگردانی رضا ثروتی و البته به شکل برداشتی آزاد در تالار حافظ اجرا شد. در بروشور آمده که رضا ثروتی دراماتورژ این اجرا بوده. به همین دلیل رفتیم سراغ دکتر خاکی که در چند و چون آن قرار بگیریم. او هم قبول کرد؛ مشروط بر آنکه اجرای فهرست تمام شود چون هیچگاه با جاروجنجال موافق نیست. هدف از این گفتوگو نیز روشنشدن مفهوم دراماتورژی و پیشگیری از آسیبها و انحرافات احتمالی است که به شکل گستردهای این روزهای تئاتر را تحتتأثیر قرار داده. البته سعی کردهایم با مصداقهای روشن و بررسی آگاهکننده بدون حب و بغض بحث را طوری پیش ببریم که هرکسی آن را میخواند، به یک برداشت صحیح از آن برسد.
واژه دراماتورژی از کی به وجود آمده و امروز چه تعریف متداولی در تئاتر جهان دارد؟
اگر چه بعضی از محققان تئاتر قدمت آن را به یونان باستان و بوطیقای ارسطو میرسانند، اما درواقع کاربرد عملی واژه دراماتورژی در معنایی که کمابیش ما امروزه میشناسیم، به نیمه قرن هجدهم میرسد؛ به زمانی که گوتهلد افرائیم لسینگ آلمانی این واژه را برای بیان نوع خاصی از عمل نقد نمایشنامه یا بهعبارت روشنتر برای تشخیص فرایند دراماتورژی نمایشنامه بهکار برد. او مقالات متعددی درباره اجراهای زمانه خود نوشت. این مقالات در کتاب دراماتورژی هامبورگ گردآوری و چاپ شد. در مقالات این کتاب، لسینگ به بیان قرائت خود از بوطیقای ارسطو پرداخت و بهویژه از آثار دراماتیک انگلیسی بهطور اعم و نمایشنامههای شکسپیر بهطور اخص، در مقابل آثار تراژدینویسان فرانسوی که در آن زمان دست برتر را داشتند دفاع کرد. از آن زمان تاکنون، دراماتورژی گستردگی فراوانی یافته و از حوزه متن به کارگردانی و اجرا و به طراحی و خلق فضا، بازیگر، تماشاگر، صحنهپردازی، نور و... دامنگستر شده است. کاربرد اصطلاحات تئاتری از جمله دراماتورژی، در مردمشناسی و جامعهشناسی هم چشماندازهای جدیدی به روی مطالعات اجتماعی گشوده است. در بسیاری از تئاترهای امروز جهان، در
اروپا و آمریکا، ضرورت دراماتورژی و حضور دراماتورژ از جایگاهی الزامی و ثابت برخوردار شده است و به یکی از شغلهای ثابت در کنار کارگردان و نمایشنامهنویس و گروه اجراکنندگان، تبدیل شده است. برای درک بهتر این واژه و سیر تحول و جایگاه امروزین آن در تئاتر معاصر جهان، به خوانندگان علاقهمند به این موضوع پیشنهاد میکنم به کتاب: دراماتورژی چیست؟ دراماتورژ کیست؟ که بهتازگی توسط نشر بیدگل انتشار یافته، مراجعه کنند.
آیا در ایران این تعریف بهدرستی رعایت میشود؟
خیر، در وضعیت موجود، ما نه تعریف معینی از کار دراماتورژ و عمل دراماتورژی داریم و نه جایگاه معینی برای چنین شخصی تعریف کردهایم. درحالحاضر دراماتورژی عرصهای خالی از نظریه و اصول پژوهشی است. بیآنکه توانسته باشیم در دانشکدههایمان دو واحد درس دراماتورژی داشته باشیم و حداقلی از زمینههای آموزشی این کار را فراهم کنیم، به عیان میبینیم که هرکس از دیدگاه خود دست به دراماتورژی میزند. نکته جالب و درعینحال تعجبآور اینجاست که در بروشورهای اکثر تئاترهای این دوره، اغلب میبینیم نویسنده، کارگردان، و دراماتورژ یک اثر، یک نفر است!؟ در دراماتورژیهای امروزی وطنی، گاهی در وسط نمایشی از شکسپیر حرکات موزون قاسمآبادی و تصنیف بارونبارونه خوانده میشود، یا پرسوناژی اهل ورونا یا ونیز، برای خوشآمدن تماشاگران به لهجه شیرین اصفهانی سخن میگوید و بامزگی میکند و... این پدیده مختص خود ماست. در بروشور اجرای اخیر یکی از کارگردانان وطنی که در خارج از کشور، در کشور آلمان زندگی میکند و سالی یکی، دو نمایش هم در ایران به صحنه میبرد، با کمال تعجب دیدم که از هر سه عنوان نویسنده، کارگردان، و دراماتورژ برای خودش استفاده کرده بود.
گویا ایشان هم ترجیح داده از قافله دراماتورژهای داخلی عقب نماند. این در حالی است که میدانیم، خصوصا در تئاتر آلمان، دراماتورژ فرد معینی است و جایگاه و عملکردی مستقل از کارگردان دارد.
همچنانکه ما اغلب نسبت به واژگان و اصطلاحات موجزده و تبزده میشویم، آیا دراماتورژی هم هنوز یک تب رایج است؟
به گمان من این امر بیشتر از اینکه حاصل موج یا تبزدگی باشد، محصول کجفهمی یا تنبلی ذهنی جامعه تئاتری موجود ما در شناخت ملزومات نوین تئاتری است. محصول فقدان مباحثه و مفاهمههای درونی دانشبنیاد، و ضعف شدید مطالعات نظری و شناخت تئوریهای عملی تئاتر امروز ماست؛ در چنین شرایطی موجزدگی یا تبزدگی امری تعجبآور نیست. تا زمانی که بهاصطلاح در بر همین پاشنه بگردد، عنوان دراماتورژی، عنوان قشنگی باقی خواهد ماند و بههمینترتیب بهکار خواهد رفت.
بهنظرتان، برای مثال، اینکه ویلیام شکسپیر را در تئاتر پایتخت به انحای مختلف میبینیم اما خود حقیقیاش را نه، نشانه چیست؟ این برخورد بازتاب همان دراماتورژی است که هیچ اثری از خالق اصلی نباید در اجرای معاصر بماند؟!
من و همکار ارجمندم آقای منصور براهیمی، در مقدمهای که بر کتاب «دراماتورژی چیست؟ و دراماتورژ کیست؟» نوشتهایم، به سهم خود کوشیدهایم به این سؤال پاسخ دهیم. اشاره کردهایم که بعضی از تئاتریها کار دشوار دراماتورژی را چنان سادهانگارانه و سهلالوصول پنداشتهاند، که بیهیچ کوششی به خود اجازه دادهاند متن بزرگانی چون شکسپیر، مولیر، سوفوکل، چخوف و امثال آنها را دراماتورژی کنند و به میل خود هر بلایی را که دلشان میخواهد، بر سر آثار آنها بیاورند. اما چگونه میتوان بدون پشتوانه تاریخی و نظری لازم درست را از نادرست تشخیص داد و صحیح را از سقیم تفکیک کرد و به تولید و اجرائی که از نظر فرهنگی و هنری بارور باشد، دست یافت. واقعیت این است که شرایط تئاتر امروزی ما، نه بهلحاظ امکانات دارای ظرفیتهای اجرای کامل آثار کلاسیک بزرگانی همچون شکسپیر است و نه کارگردان و بازیگر امروزی ما از قابلیت و آمادگیهای لازم برای اجرای اینگونه آثار برخوردار است. از اینها گذشته، فراموش نکنید که فرصت اجرا در سالنها محدود است و عدهای در صف اجرا و در محدوده زمانی یک ماه تمرین و یک ماه اجرا منتظرند. در چنین اوضاعی نمیتوان آثار کامل بزرگانی چون
شکسپیر و چخوف را به صحنه برد. خب، چون امکانش نیست، آثارشان را به نظر خود دراماتورژی میکنند و برای اینکه به تماشاگران سخت نگذرد، بعضیوقتها، از ترفندهای خوشایند عوامپسندانهای که پیشتر به آن اشاره کردم، استفاده میکنند، تا هم گیشه رونق بگیرد و هم مدیر تماشاخانه راضی شود.
چگونه میشود از این تب و موجگرفتگی پیشگیری کرد که تئاتر بسامانی داشته باشیم؟
نمیدانم. به گمانم تا زمانی که یک خرد جمعی برای برونرفت از این وضعیت هویدا نشود، تغییری پیش نخواهد آمد. نمیتوان به کاسبکار- هنرمندی که قبل از هرچیز چشم به گیشه دارد، اجبار کرد که به تئاتر فرهنگبنیاد اندیشه کند. متأسفانه بخش قابلتوجهی از فعالان تئاتری ما، روزبهروز، از مطالعه و پژوهش فاصله میگیرند. چندیپیش به یکی از تئاتریهای قدیمی دانشآموخته برخوردم، بیهیچ افسوسی میگفت که چند سالی است که از مطالعه آثار تئاتری و خواندن نمایشنامههای جدید دست کشیده است. البته این امری عمومی نیست ولی دردناک و بسیار قابلتأمل است.
«فهرست» ترجمهای از شماست که این روزها در تهران اجرا میشود. آیا در جریان این بودید که قرار است بهصورت دراماتورژیشده یا برداشت آزاد اجرا شود؟
خیر. روزی که به تماشای این اجرا رفتم متوجه این امر شدم. در تراکت تبلیغاتی که برای این اجرا درست کرده بودند، نوشته شده بود: «برداشتی آزاد از فهرست». و در جای دیگر نام آقای ثروتی به عنوان «دراماتورژ و کارگردان» ذکر شده بود. در جایی هم با حروف بسیار ریز، نام تادئوش روژه ویچ نویسنده فهرست و نام بنده به عنوان مترجم، آورده شده بود. اگر هم نمینوشتند شاید فرقی نمیکرد. به گمان من آنچه آقای ثروتی اجرا کردند، هیچگونه ارتباط دراماتورژیک یا حتی مفهومی، با فهرست روژه ویچ نداشت. ایشان هرچه دلشان خواسته بود اجرا کردند. همین قدر بگویم که مفاهیم موردنظر ایشان، هیچگونه ارتباطی با نقطهنظرهای دراماتیک و تاریخی- اجتماعی تادئوش روُژه ویچی که من میشناسم و تعدادی از نمایشنامههایش را هم ترجمه کردهام، ندارد.
آیا درست است که متنی همانند فهرست یا ملکه زیبای لنین که هر دو معاصر هستند و از متنهای برگزیده جهانی؛ پیش از آنکه اصل متن یا سبک و شیوه اصلیاش را در تهران ببینیم، برداشتی آزاد از آن را تماشا کنیم؟
پرسش شما من را در مقابل گزینهای اخلاقی قرار میدهد. میپرسید: آیا درست است که...؟ در شرایطی که ما در آن قرار داریم و پیشتر به آن اشاره کردم، بحثِ درست و نادرست در کار نیست. هرکس هر کاری که دلش بخواهد انجام میدهد و نیازی هم نمیبیند که اگر از او سؤال کنند، پاسخ بدهد. بهتر است مثالی بزنم؛ میدانید که نمایشنامه «در انتظار گودو» اثر بکت، به عنوان مهمترین نمایشنامه قرن بیستم شناخته شده است؛ اگر درست در خاطرم مانده باشد، در گفتوگویی که با کارگردان وطنی این نمایش، در یکی از روزنامهها یا سایت ایران تئاتر کرده بودند، کارگردان محترم فرموده بودند که، ایدههای بکت در این نمایش دیگر کهنه شده است و به همین دلیل، ایشان ترجیح دادهاند که ایدههای جدید خودشان را در این نمایش بر صحنه بیاورند. جلالخالق! آیا مسئلهای که بکت در نمایش در انتظار گودو مطرح میکند کهنهشدنی است؟ آیا این تکرار عبث و این حضور ناخواسته بیمعنایی که بکت بیان میکند، پایانیافتنی است؟ بهاینترتیب میبینید که بهاصطلاح در و تخته با هم جور است و نکته ناروشنی برای دوستان هنرمند دراماتورژمان باقی نمانده است. در مورد بخش دوم سؤالتان هم باید
بگویم، بهدرستی نمیفهمم که منظور از برداشت آزاد و دراماتورژی از یک اثرِ تازه انتشاریافته که هنوز بخش وسیعی از جامعه تئاتری آن را نخواندهاند، و آشنایی چندانی با زمانه آن اثر و طرز تفکر نویسنده و دلایل نوشتن آن ندارند، چه معنایی دارد؟ به گمان من، اصولا مقوله «دراماتورژی» و «برداشت آزاد» هیچ ربطی به هم ندارند و دو مقوله متفاوتاند. کاری که آقای ثروتی اجرا کردند هیچ ربطی به اثر روُژه ویچ، نقطهنظرها و شیوههای درامنویسی او ندارد. حتی ارتباط تکنیکی یا رویکرد اجرائی معینی هم با اثر روژه ویچ ندیدم. اجرائی که من دیدم، کلاژی جالبتوجه از پارهای از پرسوناژها و مضامین فهرست روُژه ویچ، به اضافه پارهای از صحنههای بداههپردازی احتمالی شکلگرفته در جریان تمرین و نقطهنظرات آقای ثروتی درباره چیزهایی بود که به قول خودش ذهنش را به خود مشغول کرده بوده است. بهنظرم اجرائی جالب و تماشاگرپسند بود؛ اما بیهیچ نشانی از عناصر فرهنگی آشنا. نه در موسیقی، نه در لباس، نه طراحی و نه حتی در نمایش. همهچیز تماشاگر را به فضایی توهمانگیز و سرشار از نشانههای فرهنگی بیگانه میبرد و راه را بر هرگونه تحلیل و بازشناسی عناصر فرهنگی و
نشانهشناسانه آشنا میبست.
آیا قرار نبود شما را برای دیدن تمرینهای این نمایش دعوت کنند؟
قرار بود چنین شود، اما نشد. دستیار رضا ثروتی که آمد و اجازه ترجمه را از من گرفت، قول داد مرا سر تمرینها دعوت کنند که در جریان آن قرار بگیرم اما از آنجا که شکل اجرا بهدور از متن بوده، برای همین نخواستهاند که در جریان این اتفاق قرار بگیرم و مرا دیگر دعوت نکردند.
چند درصد از فهرست در اجرای رضا ثروتی وفادارانه باقی مانده است؟
درصدش را نمیدانم. متنی را که آقای ثروتی اجرا کرده در اختیار ندارم تا در این مورد چیزی بگویم. فقط هنگام تماشای اجرای نمایش، بعضیوقتها جملاتی میشنیدم که به ترجمه من و برگرفته از ترجمه نمایش فهرست بود، اما در ادامهاش دیالوگهایی گفته میشد که خودشان اضافه کرده بودند و به گمان من هیچ ربطی به نمایشنامه فهرست اثر تادئوش روُژه ویچ و شخصیتِ «قهرمان»ی که او نوشته بود، نداشت. اجازه بدهید به طرح پرسشی بپردازم: اگر شما متنی را نوشته یا ترجمه کرده باشید، متنی که وقت و دقتِ بسیاری صرف ترجمه و آمادهکردن آن کرده باشید و ناگهان شاهد و تماشاگرِ اجرائی تکهتکهشده، کاملا تغییرشکلیافته، با داستانی کاملا دگرگونشده و بیارتباط با افکار نویسنده اثر و متن ترجمهای که کردهاید، باشید، چه خواهید کرد؟ لذت خواهید برد و خوشحال خواهید شد؟ آقای ثروتی با بهقول خودش «برداشتی آزاد»، و با دستچینکردن تعدادی از پرسوناژهای نمایش «فهرست» و حذف تعدادی دیگر، به میل خودش، نمایش دیگری ساخته و پرداخته کرده است. نمایشی که برای کسانی که نمایش «فهرست» روژه ویچ را نخوانده باشند، جذاب و قابلتوجه است.
آیا طنز موجود در فهرست در اجرای رضا ثروتی کاملا فهمیده و رعایت شده است؟
به گمان من از همان ابتدا قرائت درستی از متن روُژه ویچ صورت نگرفته است، و اولین نکتهای که فراموش شده، جهان نویسنده و همین طنزی است که به آن اشاره میکنید. درک طنز روُژه ویچ نیازمند مطالعه، شناخت و بررسی دقیق مجموعه آثار نمایشی و شعری اوست. همانطور که میدانید آقای ثروتی در فیسبوک کارزار تبلیغاتی وسیعی پیرامون این اجرا راه انداخته و مطالب گوناگونی نوشته و پیش از اجرا، و در مرحله تمرینات گروه، از شخصیتهای فرهنگی- هنری گوناگونی برای تأیید کار خود دعوت و نظرات تشویقآمیز آنها را هم منتشر کرده است. البته این کار ناپسندی نیست و حمایت هنرمندان عرصههای مختلف از تئاتر امر خوشحالکنندهای است. اما ای کاش آقای ثروتی نسخهای از ترجمه متن نمایشنامه «فهرست» را، پیش از اجرا، به این دوستان تقدیم میکرد تا با مطالعه آن، جنبههای نوآورانه و خلاقانه کار ایشان را بهتر درک کنند. برای پیبردن به میزان آشنایی این کارگردان با نویسندهای مثل رُوژه ویچ و نمایشنامه «فهرست» نظر شما را به تنها عبارتی که در صفحه فیسبوک در مورد متن روژه ویچ نوشتهاند جلب میکنم: «نمایشنامه «فهرست» اثر روژه ویچ دهه 50 میلادی تحتتأثیر
ابزوردنویسها نوشته شد که در آن انسان منفعل بعد از جنگ جهانی را به تصویر میکشد. انسانی که نه نام و شغل و پیشینه مشخصی دارد، در آن متن قهرمانی در تختخواب خانهاش ساکن است و آدمهایی در حال عبورومرور از خانه او هستند، گویی آن مکان پیادهروست. نویسنده، آن انسان بدون پیشینه را بدون قصه و پلات مشخصی از طریق کلاژهایی با آدمهای زنده مواجه میکند که با او حرف میزنند». این نوشته، کل اطلاعاتی است که این کارگردان، از متن فهرست و نویسنده آن به ما میدهد. بگذریم که همین اندک اطلاع را هم از مقدمه ترجمه کتاب دریافت کردهاند. در مورد اینکه فرمودهاند: «نویسنده انسان بدون پیشینهای را بدون قصه و پلات مشخصی از طریق کلاژهایی با آدمهای زنده مواجه میکند که با او حرف میزنند»؛ باید عرض کنم که متأسفانه چنین برداشتی لزوما مربوط به همان قرائت نادرستی میشود که در ابتدا به آن اشاره کردم. ایشان متوجه نشدهاند که اصولا اهمیت نمایشنامه ِ فهرست روُژه ویچ، دقیقا مربوط به این است که «قهرمان» این اثر، فرد خاصی نیست و همان گونه که در مقدمه نمایشنامه فهرست هم اشاره شده، قهرمان روُژه ویچ، نه یک نفر، بلکه ترکیبی از پرسوناژهاست،
عوضشدن مدام نام پرسوناژِ «قهرمان» هم از جمله دلایل این گونهگونی است؛ در واقع پرسوناژ قهرمان برای روُژه ویچ، ترکیبی از: زندانی رهاشده از آشوویتس، پارتیزان ارتش مقاومت لهستان، روشنفکر وحشتزده از جنگ. مدیر اوپرا، کارمند، افسر ارتش، جانباز خانهنشین، فرزند بریده از خانواده و... است. و دقیقا بههمینخاطر و به لحاظ فرم نوآورانهای که روژه ویچ در این نمایشنامه پیشنهاد کرده است، اغلب تئاترشناسان لهستان، این نمایشنامه را نمایش «مادر» تئاتر لهستان نامیدهاند و کسانی همچون یرژی گروتوفسکی، اسلاومیر مروژک، تادئوش کانتور، یانوش گلواتسکی و دیگران، از اثر او الهام گرفتهاند. خب، با این اوصاف، آقای ثروتی خود را مجاز دیده برای شخصیت قهرمانِ فهرست به میل خودش هویت درست کند. نوشتهاند: «تمام آن جستوجوهایم تبدیل شد به اینکه قهرمان بیهویت داستان «فهرست» تبدیل به رهبر ارکستری شود که دو سال خودش را در خانه حبس کرده و میخواهد قطعهای برای مردگان خود بنویسد». آیا بهاینترتیب با آهنگسازکردن قهرمان فهرست توسط ایشان، قهرمان با هویت شد؟ و آقای ثروتی مشکل پلات نمایش را حل کردند؟ حالا میپرسم مشکل رهبر ارکستر شما چیست؟ چه چیزی
مانع اوست؟ چرا نمیتواند قطعهای برای مردگان بنویسد؟ قطعه موردنظرش چیست؟ چرا کارمینا بورانا؟! اصلا چرا خانهنشین شده؟ نسبت او با جهان پیرامون و حال و گذشتهاش چیست؟ و... میبینید، سؤالهای بسیاری وجود دارد که به گمان من بیجواب میمانند.
اینکه در نمایش رضا ثروتی تأکید بر حرکات موزون و آوانگارد شده آیا ربطی به متن اصلی هم دارد؟
نه، ربطی به متن اصلی ندارد. این انتخاب آقای ثروتی است. همانطوری که خودش گفته این نمایش را با عدهای هنرجو که در کلاسهای ایشان شرکت کردهاند کار کرده و به گمان من برای اینکه از تعداد هرچهبیشتری از آنان استفاده کند و بهاصطلاح به تعداد بیشتری نقشی بدهد، تعداد گروه سه نفری همسرایان در نمایش فهرست را زیاد کرده، و برای ادامه ریتم صحنه و افزایش جاذبههای بصری، از آنان برای حرکات موزون و آواهای جمعی استفاده کرده است و موفق شده با این کار عده بیشتری را مشغول کند.
گروه همسرایان اجرای آقای ثروتی با ایجاد فضاهای صحنهای و همآوایی، نقش مهمی در پرکردن فضاهای خالی و ضعفهای دراماتورژیک متن نمایش ایشان دارند، زیرا با تحرک زیاد و ایجادکردن شکلهای کُرِگرافیک، فرصت اندیشهکردن را از تماشاگر میگیرند. ضرباهنگ آنها آنقدر بالاست که در پارهای از لحظات، اگر نگویم غالبا، مانع شنیدن دیالوگهای پرسوناژها میشوند. اگر سیستم تقویت صدا در این سالن وجود نداشت، بهسختی میشد دیالوگهای برخی پرسوناژها را بهدرستی فهمید. برای من که با متن آشنا هستم بعضی از دیالوگها نامفهوم بود. با اینهمه این را بگویم که اتفاقا نقطه قوت این اجرا در دو سطح قابل توجه است: یکی در کار همسرایان و دیگری در بازی جذاب و حضور بازیگر خردسالی که به این اجرا شادابی قابلتوجهی میبخشید.
آیا این اجرای اخیر میتواند بیانگر جایگاه خاص «فهرست» در میان نمایشنامههای پس از جنگ جهانیدوم باشد؟
بسیاری از پژوهشگران و تئاترشناسان اروپایی «فهرست» را یکی از مهمترین نمایشنامههای نوشتهشده درباره جنگ جهانی دوم قلمداد کردهاند؛ اما در این اجرا، بحثی از جنگ به عنوان موضوع محوری نمایش در میان نیست. هیچیک از ارجاعات صحنهای و میزانسن (چه صدایی و چه صحنهای) این اجرا، ربط مستقیم و ملموسی به جنگ ندارد. فقط در یکی از دیالوگها، اشارهای گذرا به این مسئله میشود و بس. به گمان من تمرکز کارگردان بیشتر از آنکه متوجه القای مفاهیم درونمتنی و تجزیهوتحلیل روابط پرسوناژها باشد، متوجه جنبههای تصویری و صدایی شده و فلسفه وجود گروه سهنفره همسرایان در نمایشنامه فهرست روژه ویچ، فدای حرکتهای کُرِگرافی جمعیت همسرایان و ایجاد فرمهای مورد نظر آقای ثروتی شده است. توجه به فرم، نقشی محوری در این اجرا دارد و با آنکه تازگیها و نقاط قوت بسیاری در این اجرا وجود دارد، اما توجه بیش از اندازه لازم به فُرم، درک نمایش را برای مخاطب به مقدار زیادی دشوار میکند. برای درک بهتر جایگاه و ارزش نمایشنامه «فهرست» و چگونگی بیان مسئله جنگ در آن، توصیه میکنم به متن نمایشنامه روژه ویچ مراجعه کنید.
بهنظرتان دراماتورژی در اجرای فهرست، چگونه میتوانست نتیجه و برایند مطلوبتری بهخود گیرد؟
همانطور که عرض کردم، آقای ثروتی نمایش دیگری اجرا کرده است که ارتباطی با اصل اثر ندارد. از نظر من مطلوبتر آن بود که اصل اثر حفظ و تماشاگر با فهرست روُژه ویچ آشنا میشد. البته باید این نکته را هم یادآوری کنم که اجرای متن اصلی فهرست، کار سادهای نیست و نیازمند آشنایی دقیق کارگردان با طرز تفکر و تکنیک نویسنده نمایش و دراختیارداشتن بازیگرانی کاملا حرفهای و پرتوان است و تا آنجایی که من میدانم و خود کارگردان اعلام کرده، در اجرای اخیر، چنین شرایطی فراهم نبوده است و اغلب بازیگران هنرجو و از رشتههای غیرمرتبط با تئاتر بودهاند.
فردا و چشمانداز روشنی پیشروی تئاترمان با اینگونه برخوردها و عناوینی چون دراماتورژی و... قابل تصور است؟
تئاترمان مسیری دشوار دارد و کار در این مسیر، پر از آزمون و خطاست. اگر از پارهای خودبزرگبینیها و توهمها دست برداریم و فکر نکنیم یکشبه میتوانیم راه صدساله برویم؛ اگر خود را وکیل و وصی راه صدساله تئاترمان ندانیم و شلوغبازی نکنیم و راه پرخاش و توهین را نرویم و مدام من و من و من نکنیم و صبور باشیم و با کارکردن صادقانهمان به هموارکردن اندکی از این مسیر دشوار بپردازیم، حتما چشمانداز روشنی پیشروی تئاتر ما گشوده خواهد شد.
در میان آثاری که تاکنون تحتالشعاع دراماتورژی کار شدهاند، نمونههای قابلتأملی هم یافتهاید؟
بله، به گمان من نمایش «مکبث»ی که همین آقای ثروتی کار کرد یا «ژولیوس سزار»ی که دکتر دلخواه اجرا کرد، نمونههای قابلتوجهی در حوزه دراماتورژی هستند. در این دو اجرا، رویکردهای دراماتورژی و تحلیلی کارگردانان نسبت به متنهای شکسپیر، مشهود بود. بهجز اینها، نمونههای قابلتوجه دیگری را هم دیدهام.
در دانشکدههای تئاتری درسی برای درک و ارائه دراماتورژی وجود دارد؟
خیر، وجود ندارد و این امر جای تأسف بسیار دارد. دراماتورژهای امروزی ما اغلبشان کارگردان، بازیگر و نویسندگانی هستند که سمتِ دراماتورژ را هم بهصورت دلبخواهی به عنوانهای کاری خود اضافه کردهاند. نمیدانم زمانی که از این عنوان استفاده نمیشد چه مشکلی وجود داشت و حالا که این عنوان اضافه شده، چه مشکلی برطرف شده است!؟ برای فهم جایگاه واقعی و کار دراماتورژ، تئاتر ما نیازمند نشر آثار مبانی و تئوریک خیلی زیادی است که باید زمینههای لازم را برای پدیدارشدن دراماتورژهای واقعی ایجاد کنند. ما هنوز اول این راه هستیم.
میشود این برداشتهای جهتدار را که متون پرمغز را به نحوی خالی از معنا ارائه میکنند، مربوط به جریانی آگاهانه دانست؟
نمیدانم. امیدوارم همانگونه که در ابتدای این گفتوگو عرض کردم، اتفاقی و محصول کجفهمی یا تنبلی ذهنی بخشی از جامعه تئاتری موجود ما در شناخت ملزومات نوین و خصوصا به دلیل فقدان منابع نظری تئاتری باشد. اما اگر این امر آگاهانه و از روی نیتهای ازپیش تعیینشده باشد، جای تأمل بسیار دارد و البته نگرانکننده خواهد بود.
خودتان چه برنامهای برای آیندهتان مدنظر دارید؟
مانند گذشته مشغول تدریس هستم و در اوقات فراغت ترجمه میکنم. آخرین کارهایی که به اتمام رساندهام، ترجمه نمایشنامههای «پیرزن کُرچ» اثر تادئوش روُژه ویچ و «آه، شب دلپذیر» اثر تادئوش کانتور، است که امیدوارم بهزودی آنها را به ناشر بسپارم. در مورد اجرا هم قرار بود در اردیبهشتماه گذشته نمایش «روال عادی» اثر ژان کلود کاریر را در تالار سمندریان مجموعه تئاتر ایرانشهر اجرا کنم که به دلایلی میسر نشد. در حال حاضر منتظر هستم تا در همین مجموعه برای نیمه دوم سال به من نوبت اجرا دهند. بسیار علاقهمندم اگر امکانش فراهم شود همین نمایش «فهرست» اثر روژه ویچ را که دربارهاش صحبت کردیم، در تئاترشهر اجرا کنم. از دو سال پیش نامه درخواست برای اجرای فهرست را به تئاترشهر فرستادهام، منتظر پاسخ هستم. امیدوارم فضای دشوار کنونی رفتهرفته پشتسر گذاشته شود و تعامل و دوستی همراه با نقد عالمانه و راهگشا، همه ما را در مسیری هموار و افقی روشن و خالی از کینه و عنادورزی قرار دهد. برای شما و برای تئاتر کشورمان روزگاری خوش آرزو میکنم.
برای علاقهمندان تئاتر دکتر محمدرضا خاکی، نامی آشناست. او امسال بههمراه منصور براهیمی دیگر مترجم نامآشنای حوزه تئاتر، کتاب «دراماتورژی چیست؟ دراماتورژ کیست؟» را منتشر کرد که 10 سال پیش در قالب فصلنامه تئاتر برای نخستین بار منتشر شده بود، همچنین مترجم متن نمایشنامه «فهرست» نوشته تادئوش روژه ویچ لهستانی است که بهکارگردانی رضا ثروتی و البته به شکل برداشتی آزاد در تالار حافظ اجرا شد. در بروشور آمده که رضا ثروتی دراماتورژ این اجرا بوده. به همین دلیل رفتیم سراغ دکتر خاکی که در چند و چون آن قرار بگیریم. او هم قبول کرد؛ مشروط بر آنکه اجرای فهرست تمام شود چون هیچگاه با جاروجنجال موافق نیست. هدف از این گفتوگو نیز روشنشدن مفهوم دراماتورژی و پیشگیری از آسیبها و انحرافات احتمالی است که به شکل گستردهای این روزهای تئاتر را تحتتأثیر قرار داده. البته سعی کردهایم با مصداقهای روشن و بررسی آگاهکننده بدون حب و بغض بحث را طوری پیش ببریم که هرکسی آن را میخواند، به یک برداشت صحیح از آن برسد.
واژه دراماتورژی از کی به وجود آمده و امروز چه تعریف متداولی در تئاتر جهان دارد؟
اگر چه بعضی از محققان تئاتر قدمت آن را به یونان باستان و بوطیقای ارسطو میرسانند، اما درواقع کاربرد عملی واژه دراماتورژی در معنایی که کمابیش ما امروزه میشناسیم، به نیمه قرن هجدهم میرسد؛ به زمانی که گوتهلد افرائیم لسینگ آلمانی این واژه را برای بیان نوع خاصی از عمل نقد نمایشنامه یا بهعبارت روشنتر برای تشخیص فرایند دراماتورژی نمایشنامه بهکار برد. او مقالات متعددی درباره اجراهای زمانه خود نوشت. این مقالات در کتاب دراماتورژی هامبورگ گردآوری و چاپ شد. در مقالات این کتاب، لسینگ به بیان قرائت خود از بوطیقای ارسطو پرداخت و بهویژه از آثار دراماتیک انگلیسی بهطور اعم و نمایشنامههای شکسپیر بهطور اخص، در مقابل آثار تراژدینویسان فرانسوی که در آن زمان دست برتر را داشتند دفاع کرد. از آن زمان تاکنون، دراماتورژی گستردگی فراوانی یافته و از حوزه متن به کارگردانی و اجرا و به طراحی و خلق فضا، بازیگر، تماشاگر، صحنهپردازی، نور و... دامنگستر شده است. کاربرد اصطلاحات تئاتری از جمله دراماتورژی، در مردمشناسی و جامعهشناسی هم چشماندازهای جدیدی به روی مطالعات اجتماعی گشوده است. در بسیاری از تئاترهای امروز جهان، در
اروپا و آمریکا، ضرورت دراماتورژی و حضور دراماتورژ از جایگاهی الزامی و ثابت برخوردار شده است و به یکی از شغلهای ثابت در کنار کارگردان و نمایشنامهنویس و گروه اجراکنندگان، تبدیل شده است. برای درک بهتر این واژه و سیر تحول و جایگاه امروزین آن در تئاتر معاصر جهان، به خوانندگان علاقهمند به این موضوع پیشنهاد میکنم به کتاب: دراماتورژی چیست؟ دراماتورژ کیست؟ که بهتازگی توسط نشر بیدگل انتشار یافته، مراجعه کنند.
آیا در ایران این تعریف بهدرستی رعایت میشود؟
خیر، در وضعیت موجود، ما نه تعریف معینی از کار دراماتورژ و عمل دراماتورژی داریم و نه جایگاه معینی برای چنین شخصی تعریف کردهایم. درحالحاضر دراماتورژی عرصهای خالی از نظریه و اصول پژوهشی است. بیآنکه توانسته باشیم در دانشکدههایمان دو واحد درس دراماتورژی داشته باشیم و حداقلی از زمینههای آموزشی این کار را فراهم کنیم، به عیان میبینیم که هرکس از دیدگاه خود دست به دراماتورژی میزند. نکته جالب و درعینحال تعجبآور اینجاست که در بروشورهای اکثر تئاترهای این دوره، اغلب میبینیم نویسنده، کارگردان، و دراماتورژ یک اثر، یک نفر است!؟ در دراماتورژیهای امروزی وطنی، گاهی در وسط نمایشی از شکسپیر حرکات موزون قاسمآبادی و تصنیف بارونبارونه خوانده میشود، یا پرسوناژی اهل ورونا یا ونیز، برای خوشآمدن تماشاگران به لهجه شیرین اصفهانی سخن میگوید و بامزگی میکند و... این پدیده مختص خود ماست. در بروشور اجرای اخیر یکی از کارگردانان وطنی که در خارج از کشور، در کشور آلمان زندگی میکند و سالی یکی، دو نمایش هم در ایران به صحنه میبرد، با کمال تعجب دیدم که از هر سه عنوان نویسنده، کارگردان، و دراماتورژ برای خودش استفاده کرده بود.
گویا ایشان هم ترجیح داده از قافله دراماتورژهای داخلی عقب نماند. این در حالی است که میدانیم، خصوصا در تئاتر آلمان، دراماتورژ فرد معینی است و جایگاه و عملکردی مستقل از کارگردان دارد.
همچنانکه ما اغلب نسبت به واژگان و اصطلاحات موجزده و تبزده میشویم، آیا دراماتورژی هم هنوز یک تب رایج است؟
به گمان من این امر بیشتر از اینکه حاصل موج یا تبزدگی باشد، محصول کجفهمی یا تنبلی ذهنی جامعه تئاتری موجود ما در شناخت ملزومات نوین تئاتری است. محصول فقدان مباحثه و مفاهمههای درونی دانشبنیاد، و ضعف شدید مطالعات نظری و شناخت تئوریهای عملی تئاتر امروز ماست؛ در چنین شرایطی موجزدگی یا تبزدگی امری تعجبآور نیست. تا زمانی که بهاصطلاح در بر همین پاشنه بگردد، عنوان دراماتورژی، عنوان قشنگی باقی خواهد ماند و بههمینترتیب بهکار خواهد رفت.
بهنظرتان، برای مثال، اینکه ویلیام شکسپیر را در تئاتر پایتخت به انحای مختلف میبینیم اما خود حقیقیاش را نه، نشانه چیست؟ این برخورد بازتاب همان دراماتورژی است که هیچ اثری از خالق اصلی نباید در اجرای معاصر بماند؟!
من و همکار ارجمندم آقای منصور براهیمی، در مقدمهای که بر کتاب «دراماتورژی چیست؟ و دراماتورژ کیست؟» نوشتهایم، به سهم خود کوشیدهایم به این سؤال پاسخ دهیم. اشاره کردهایم که بعضی از تئاتریها کار دشوار دراماتورژی را چنان سادهانگارانه و سهلالوصول پنداشتهاند، که بیهیچ کوششی به خود اجازه دادهاند متن بزرگانی چون شکسپیر، مولیر، سوفوکل، چخوف و امثال آنها را دراماتورژی کنند و به میل خود هر بلایی را که دلشان میخواهد، بر سر آثار آنها بیاورند. اما چگونه میتوان بدون پشتوانه تاریخی و نظری لازم درست را از نادرست تشخیص داد و صحیح را از سقیم تفکیک کرد و به تولید و اجرائی که از نظر فرهنگی و هنری بارور باشد، دست یافت. واقعیت این است که شرایط تئاتر امروزی ما، نه بهلحاظ امکانات دارای ظرفیتهای اجرای کامل آثار کلاسیک بزرگانی همچون شکسپیر است و نه کارگردان و بازیگر امروزی ما از قابلیت و آمادگیهای لازم برای اجرای اینگونه آثار برخوردار است. از اینها گذشته، فراموش نکنید که فرصت اجرا در سالنها محدود است و عدهای در صف اجرا و در محدوده زمانی یک ماه تمرین و یک ماه اجرا منتظرند. در چنین اوضاعی نمیتوان آثار کامل بزرگانی چون
شکسپیر و چخوف را به صحنه برد. خب، چون امکانش نیست، آثارشان را به نظر خود دراماتورژی میکنند و برای اینکه به تماشاگران سخت نگذرد، بعضیوقتها، از ترفندهای خوشایند عوامپسندانهای که پیشتر به آن اشاره کردم، استفاده میکنند، تا هم گیشه رونق بگیرد و هم مدیر تماشاخانه راضی شود.
چگونه میشود از این تب و موجگرفتگی پیشگیری کرد که تئاتر بسامانی داشته باشیم؟
نمیدانم. به گمانم تا زمانی که یک خرد جمعی برای برونرفت از این وضعیت هویدا نشود، تغییری پیش نخواهد آمد. نمیتوان به کاسبکار- هنرمندی که قبل از هرچیز چشم به گیشه دارد، اجبار کرد که به تئاتر فرهنگبنیاد اندیشه کند. متأسفانه بخش قابلتوجهی از فعالان تئاتری ما، روزبهروز، از مطالعه و پژوهش فاصله میگیرند. چندیپیش به یکی از تئاتریهای قدیمی دانشآموخته برخوردم، بیهیچ افسوسی میگفت که چند سالی است که از مطالعه آثار تئاتری و خواندن نمایشنامههای جدید دست کشیده است. البته این امری عمومی نیست ولی دردناک و بسیار قابلتأمل است.
«فهرست» ترجمهای از شماست که این روزها در تهران اجرا میشود. آیا در جریان این بودید که قرار است بهصورت دراماتورژیشده یا برداشت آزاد اجرا شود؟
خیر. روزی که به تماشای این اجرا رفتم متوجه این امر شدم. در تراکت تبلیغاتی که برای این اجرا درست کرده بودند، نوشته شده بود: «برداشتی آزاد از فهرست». و در جای دیگر نام آقای ثروتی به عنوان «دراماتورژ و کارگردان» ذکر شده بود. در جایی هم با حروف بسیار ریز، نام تادئوش روژه ویچ نویسنده فهرست و نام بنده به عنوان مترجم، آورده شده بود. اگر هم نمینوشتند شاید فرقی نمیکرد. به گمان من آنچه آقای ثروتی اجرا کردند، هیچگونه ارتباط دراماتورژیک یا حتی مفهومی، با فهرست روژه ویچ نداشت. ایشان هرچه دلشان خواسته بود اجرا کردند. همین قدر بگویم که مفاهیم موردنظر ایشان، هیچگونه ارتباطی با نقطهنظرهای دراماتیک و تاریخی- اجتماعی تادئوش روُژه ویچی که من میشناسم و تعدادی از نمایشنامههایش را هم ترجمه کردهام، ندارد.
آیا درست است که متنی همانند فهرست یا ملکه زیبای لنین که هر دو معاصر هستند و از متنهای برگزیده جهانی؛ پیش از آنکه اصل متن یا سبک و شیوه اصلیاش را در تهران ببینیم، برداشتی آزاد از آن را تماشا کنیم؟
پرسش شما من را در مقابل گزینهای اخلاقی قرار میدهد. میپرسید: آیا درست است که...؟ در شرایطی که ما در آن قرار داریم و پیشتر به آن اشاره کردم، بحثِ درست و نادرست در کار نیست. هرکس هر کاری که دلش بخواهد انجام میدهد و نیازی هم نمیبیند که اگر از او سؤال کنند، پاسخ بدهد. بهتر است مثالی بزنم؛ میدانید که نمایشنامه «در انتظار گودو» اثر بکت، به عنوان مهمترین نمایشنامه قرن بیستم شناخته شده است؛ اگر درست در خاطرم مانده باشد، در گفتوگویی که با کارگردان وطنی این نمایش، در یکی از روزنامهها یا سایت ایران تئاتر کرده بودند، کارگردان محترم فرموده بودند که، ایدههای بکت در این نمایش دیگر کهنه شده است و به همین دلیل، ایشان ترجیح دادهاند که ایدههای جدید خودشان را در این نمایش بر صحنه بیاورند. جلالخالق! آیا مسئلهای که بکت در نمایش در انتظار گودو مطرح میکند کهنهشدنی است؟ آیا این تکرار عبث و این حضور ناخواسته بیمعنایی که بکت بیان میکند، پایانیافتنی است؟ بهاینترتیب میبینید که بهاصطلاح در و تخته با هم جور است و نکته ناروشنی برای دوستان هنرمند دراماتورژمان باقی نمانده است. در مورد بخش دوم سؤالتان هم باید
بگویم، بهدرستی نمیفهمم که منظور از برداشت آزاد و دراماتورژی از یک اثرِ تازه انتشاریافته که هنوز بخش وسیعی از جامعه تئاتری آن را نخواندهاند، و آشنایی چندانی با زمانه آن اثر و طرز تفکر نویسنده و دلایل نوشتن آن ندارند، چه معنایی دارد؟ به گمان من، اصولا مقوله «دراماتورژی» و «برداشت آزاد» هیچ ربطی به هم ندارند و دو مقوله متفاوتاند. کاری که آقای ثروتی اجرا کردند هیچ ربطی به اثر روُژه ویچ، نقطهنظرها و شیوههای درامنویسی او ندارد. حتی ارتباط تکنیکی یا رویکرد اجرائی معینی هم با اثر روژه ویچ ندیدم. اجرائی که من دیدم، کلاژی جالبتوجه از پارهای از پرسوناژها و مضامین فهرست روُژه ویچ، به اضافه پارهای از صحنههای بداههپردازی احتمالی شکلگرفته در جریان تمرین و نقطهنظرات آقای ثروتی درباره چیزهایی بود که به قول خودش ذهنش را به خود مشغول کرده بوده است. بهنظرم اجرائی جالب و تماشاگرپسند بود؛ اما بیهیچ نشانی از عناصر فرهنگی آشنا. نه در موسیقی، نه در لباس، نه طراحی و نه حتی در نمایش. همهچیز تماشاگر را به فضایی توهمانگیز و سرشار از نشانههای فرهنگی بیگانه میبرد و راه را بر هرگونه تحلیل و بازشناسی عناصر فرهنگی و
نشانهشناسانه آشنا میبست.
آیا قرار نبود شما را برای دیدن تمرینهای این نمایش دعوت کنند؟
قرار بود چنین شود، اما نشد. دستیار رضا ثروتی که آمد و اجازه ترجمه را از من گرفت، قول داد مرا سر تمرینها دعوت کنند که در جریان آن قرار بگیرم اما از آنجا که شکل اجرا بهدور از متن بوده، برای همین نخواستهاند که در جریان این اتفاق قرار بگیرم و مرا دیگر دعوت نکردند.
چند درصد از فهرست در اجرای رضا ثروتی وفادارانه باقی مانده است؟
درصدش را نمیدانم. متنی را که آقای ثروتی اجرا کرده در اختیار ندارم تا در این مورد چیزی بگویم. فقط هنگام تماشای اجرای نمایش، بعضیوقتها جملاتی میشنیدم که به ترجمه من و برگرفته از ترجمه نمایش فهرست بود، اما در ادامهاش دیالوگهایی گفته میشد که خودشان اضافه کرده بودند و به گمان من هیچ ربطی به نمایشنامه فهرست اثر تادئوش روُژه ویچ و شخصیتِ «قهرمان»ی که او نوشته بود، نداشت. اجازه بدهید به طرح پرسشی بپردازم: اگر شما متنی را نوشته یا ترجمه کرده باشید، متنی که وقت و دقتِ بسیاری صرف ترجمه و آمادهکردن آن کرده باشید و ناگهان شاهد و تماشاگرِ اجرائی تکهتکهشده، کاملا تغییرشکلیافته، با داستانی کاملا دگرگونشده و بیارتباط با افکار نویسنده اثر و متن ترجمهای که کردهاید، باشید، چه خواهید کرد؟ لذت خواهید برد و خوشحال خواهید شد؟ آقای ثروتی با بهقول خودش «برداشتی آزاد»، و با دستچینکردن تعدادی از پرسوناژهای نمایش «فهرست» و حذف تعدادی دیگر، به میل خودش، نمایش دیگری ساخته و پرداخته کرده است. نمایشی که برای کسانی که نمایش «فهرست» روژه ویچ را نخوانده باشند، جذاب و قابلتوجه است.
آیا طنز موجود در فهرست در اجرای رضا ثروتی کاملا فهمیده و رعایت شده است؟
به گمان من از همان ابتدا قرائت درستی از متن روُژه ویچ صورت نگرفته است، و اولین نکتهای که فراموش شده، جهان نویسنده و همین طنزی است که به آن اشاره میکنید. درک طنز روُژه ویچ نیازمند مطالعه، شناخت و بررسی دقیق مجموعه آثار نمایشی و شعری اوست. همانطور که میدانید آقای ثروتی در فیسبوک کارزار تبلیغاتی وسیعی پیرامون این اجرا راه انداخته و مطالب گوناگونی نوشته و پیش از اجرا، و در مرحله تمرینات گروه، از شخصیتهای فرهنگی- هنری گوناگونی برای تأیید کار خود دعوت و نظرات تشویقآمیز آنها را هم منتشر کرده است. البته این کار ناپسندی نیست و حمایت هنرمندان عرصههای مختلف از تئاتر امر خوشحالکنندهای است. اما ای کاش آقای ثروتی نسخهای از ترجمه متن نمایشنامه «فهرست» را، پیش از اجرا، به این دوستان تقدیم میکرد تا با مطالعه آن، جنبههای نوآورانه و خلاقانه کار ایشان را بهتر درک کنند. برای پیبردن به میزان آشنایی این کارگردان با نویسندهای مثل رُوژه ویچ و نمایشنامه «فهرست» نظر شما را به تنها عبارتی که در صفحه فیسبوک در مورد متن روژه ویچ نوشتهاند جلب میکنم: «نمایشنامه «فهرست» اثر روژه ویچ دهه 50 میلادی تحتتأثیر
ابزوردنویسها نوشته شد که در آن انسان منفعل بعد از جنگ جهانی را به تصویر میکشد. انسانی که نه نام و شغل و پیشینه مشخصی دارد، در آن متن قهرمانی در تختخواب خانهاش ساکن است و آدمهایی در حال عبورومرور از خانه او هستند، گویی آن مکان پیادهروست. نویسنده، آن انسان بدون پیشینه را بدون قصه و پلات مشخصی از طریق کلاژهایی با آدمهای زنده مواجه میکند که با او حرف میزنند». این نوشته، کل اطلاعاتی است که این کارگردان، از متن فهرست و نویسنده آن به ما میدهد. بگذریم که همین اندک اطلاع را هم از مقدمه ترجمه کتاب دریافت کردهاند. در مورد اینکه فرمودهاند: «نویسنده انسان بدون پیشینهای را بدون قصه و پلات مشخصی از طریق کلاژهایی با آدمهای زنده مواجه میکند که با او حرف میزنند»؛ باید عرض کنم که متأسفانه چنین برداشتی لزوما مربوط به همان قرائت نادرستی میشود که در ابتدا به آن اشاره کردم. ایشان متوجه نشدهاند که اصولا اهمیت نمایشنامه ِ فهرست روُژه ویچ، دقیقا مربوط به این است که «قهرمان» این اثر، فرد خاصی نیست و همان گونه که در مقدمه نمایشنامه فهرست هم اشاره شده، قهرمان روُژه ویچ، نه یک نفر، بلکه ترکیبی از پرسوناژهاست،
عوضشدن مدام نام پرسوناژِ «قهرمان» هم از جمله دلایل این گونهگونی است؛ در واقع پرسوناژ قهرمان برای روُژه ویچ، ترکیبی از: زندانی رهاشده از آشوویتس، پارتیزان ارتش مقاومت لهستان، روشنفکر وحشتزده از جنگ. مدیر اوپرا، کارمند، افسر ارتش، جانباز خانهنشین، فرزند بریده از خانواده و... است. و دقیقا بههمینخاطر و به لحاظ فرم نوآورانهای که روژه ویچ در این نمایشنامه پیشنهاد کرده است، اغلب تئاترشناسان لهستان، این نمایشنامه را نمایش «مادر» تئاتر لهستان نامیدهاند و کسانی همچون یرژی گروتوفسکی، اسلاومیر مروژک، تادئوش کانتور، یانوش گلواتسکی و دیگران، از اثر او الهام گرفتهاند. خب، با این اوصاف، آقای ثروتی خود را مجاز دیده برای شخصیت قهرمانِ فهرست به میل خودش هویت درست کند. نوشتهاند: «تمام آن جستوجوهایم تبدیل شد به اینکه قهرمان بیهویت داستان «فهرست» تبدیل به رهبر ارکستری شود که دو سال خودش را در خانه حبس کرده و میخواهد قطعهای برای مردگان خود بنویسد». آیا بهاینترتیب با آهنگسازکردن قهرمان فهرست توسط ایشان، قهرمان با هویت شد؟ و آقای ثروتی مشکل پلات نمایش را حل کردند؟ حالا میپرسم مشکل رهبر ارکستر شما چیست؟ چه چیزی
مانع اوست؟ چرا نمیتواند قطعهای برای مردگان بنویسد؟ قطعه موردنظرش چیست؟ چرا کارمینا بورانا؟! اصلا چرا خانهنشین شده؟ نسبت او با جهان پیرامون و حال و گذشتهاش چیست؟ و... میبینید، سؤالهای بسیاری وجود دارد که به گمان من بیجواب میمانند.
اینکه در نمایش رضا ثروتی تأکید بر حرکات موزون و آوانگارد شده آیا ربطی به متن اصلی هم دارد؟
نه، ربطی به متن اصلی ندارد. این انتخاب آقای ثروتی است. همانطوری که خودش گفته این نمایش را با عدهای هنرجو که در کلاسهای ایشان شرکت کردهاند کار کرده و به گمان من برای اینکه از تعداد هرچهبیشتری از آنان استفاده کند و بهاصطلاح به تعداد بیشتری نقشی بدهد، تعداد گروه سه نفری همسرایان در نمایش فهرست را زیاد کرده، و برای ادامه ریتم صحنه و افزایش جاذبههای بصری، از آنان برای حرکات موزون و آواهای جمعی استفاده کرده است و موفق شده با این کار عده بیشتری را مشغول کند.
گروه همسرایان اجرای آقای ثروتی با ایجاد فضاهای صحنهای و همآوایی، نقش مهمی در پرکردن فضاهای خالی و ضعفهای دراماتورژیک متن نمایش ایشان دارند، زیرا با تحرک زیاد و ایجادکردن شکلهای کُرِگرافیک، فرصت اندیشهکردن را از تماشاگر میگیرند. ضرباهنگ آنها آنقدر بالاست که در پارهای از لحظات، اگر نگویم غالبا، مانع شنیدن دیالوگهای پرسوناژها میشوند. اگر سیستم تقویت صدا در این سالن وجود نداشت، بهسختی میشد دیالوگهای برخی پرسوناژها را بهدرستی فهمید. برای من که با متن آشنا هستم بعضی از دیالوگها نامفهوم بود. با اینهمه این را بگویم که اتفاقا نقطه قوت این اجرا در دو سطح قابل توجه است: یکی در کار همسرایان و دیگری در بازی جذاب و حضور بازیگر خردسالی که به این اجرا شادابی قابلتوجهی میبخشید.
آیا این اجرای اخیر میتواند بیانگر جایگاه خاص «فهرست» در میان نمایشنامههای پس از جنگ جهانیدوم باشد؟
بسیاری از پژوهشگران و تئاترشناسان اروپایی «فهرست» را یکی از مهمترین نمایشنامههای نوشتهشده درباره جنگ جهانی دوم قلمداد کردهاند؛ اما در این اجرا، بحثی از جنگ به عنوان موضوع محوری نمایش در میان نیست. هیچیک از ارجاعات صحنهای و میزانسن (چه صدایی و چه صحنهای) این اجرا، ربط مستقیم و ملموسی به جنگ ندارد. فقط در یکی از دیالوگها، اشارهای گذرا به این مسئله میشود و بس. به گمان من تمرکز کارگردان بیشتر از آنکه متوجه القای مفاهیم درونمتنی و تجزیهوتحلیل روابط پرسوناژها باشد، متوجه جنبههای تصویری و صدایی شده و فلسفه وجود گروه سهنفره همسرایان در نمایشنامه فهرست روژه ویچ، فدای حرکتهای کُرِگرافی جمعیت همسرایان و ایجاد فرمهای مورد نظر آقای ثروتی شده است. توجه به فرم، نقشی محوری در این اجرا دارد و با آنکه تازگیها و نقاط قوت بسیاری در این اجرا وجود دارد، اما توجه بیش از اندازه لازم به فُرم، درک نمایش را برای مخاطب به مقدار زیادی دشوار میکند. برای درک بهتر جایگاه و ارزش نمایشنامه «فهرست» و چگونگی بیان مسئله جنگ در آن، توصیه میکنم به متن نمایشنامه روژه ویچ مراجعه کنید.
بهنظرتان دراماتورژی در اجرای فهرست، چگونه میتوانست نتیجه و برایند مطلوبتری بهخود گیرد؟
همانطور که عرض کردم، آقای ثروتی نمایش دیگری اجرا کرده است که ارتباطی با اصل اثر ندارد. از نظر من مطلوبتر آن بود که اصل اثر حفظ و تماشاگر با فهرست روُژه ویچ آشنا میشد. البته باید این نکته را هم یادآوری کنم که اجرای متن اصلی فهرست، کار سادهای نیست و نیازمند آشنایی دقیق کارگردان با طرز تفکر و تکنیک نویسنده نمایش و دراختیارداشتن بازیگرانی کاملا حرفهای و پرتوان است و تا آنجایی که من میدانم و خود کارگردان اعلام کرده، در اجرای اخیر، چنین شرایطی فراهم نبوده است و اغلب بازیگران هنرجو و از رشتههای غیرمرتبط با تئاتر بودهاند.
فردا و چشمانداز روشنی پیشروی تئاترمان با اینگونه برخوردها و عناوینی چون دراماتورژی و... قابل تصور است؟
تئاترمان مسیری دشوار دارد و کار در این مسیر، پر از آزمون و خطاست. اگر از پارهای خودبزرگبینیها و توهمها دست برداریم و فکر نکنیم یکشبه میتوانیم راه صدساله برویم؛ اگر خود را وکیل و وصی راه صدساله تئاترمان ندانیم و شلوغبازی نکنیم و راه پرخاش و توهین را نرویم و مدام من و من و من نکنیم و صبور باشیم و با کارکردن صادقانهمان به هموارکردن اندکی از این مسیر دشوار بپردازیم، حتما چشمانداز روشنی پیشروی تئاتر ما گشوده خواهد شد.
در میان آثاری که تاکنون تحتالشعاع دراماتورژی کار شدهاند، نمونههای قابلتأملی هم یافتهاید؟
بله، به گمان من نمایش «مکبث»ی که همین آقای ثروتی کار کرد یا «ژولیوس سزار»ی که دکتر دلخواه اجرا کرد، نمونههای قابلتوجهی در حوزه دراماتورژی هستند. در این دو اجرا، رویکردهای دراماتورژی و تحلیلی کارگردانان نسبت به متنهای شکسپیر، مشهود بود. بهجز اینها، نمونههای قابلتوجه دیگری را هم دیدهام.
در دانشکدههای تئاتری درسی برای درک و ارائه دراماتورژی وجود دارد؟
خیر، وجود ندارد و این امر جای تأسف بسیار دارد. دراماتورژهای امروزی ما اغلبشان کارگردان، بازیگر و نویسندگانی هستند که سمتِ دراماتورژ را هم بهصورت دلبخواهی به عنوانهای کاری خود اضافه کردهاند. نمیدانم زمانی که از این عنوان استفاده نمیشد چه مشکلی وجود داشت و حالا که این عنوان اضافه شده، چه مشکلی برطرف شده است!؟ برای فهم جایگاه واقعی و کار دراماتورژ، تئاتر ما نیازمند نشر آثار مبانی و تئوریک خیلی زیادی است که باید زمینههای لازم را برای پدیدارشدن دراماتورژهای واقعی ایجاد کنند. ما هنوز اول این راه هستیم.
میشود این برداشتهای جهتدار را که متون پرمغز را به نحوی خالی از معنا ارائه میکنند، مربوط به جریانی آگاهانه دانست؟
نمیدانم. امیدوارم همانگونه که در ابتدای این گفتوگو عرض کردم، اتفاقی و محصول کجفهمی یا تنبلی ذهنی بخشی از جامعه تئاتری موجود ما در شناخت ملزومات نوین و خصوصا به دلیل فقدان منابع نظری تئاتری باشد. اما اگر این امر آگاهانه و از روی نیتهای ازپیش تعیینشده باشد، جای تأمل بسیار دارد و البته نگرانکننده خواهد بود.
خودتان چه برنامهای برای آیندهتان مدنظر دارید؟
مانند گذشته مشغول تدریس هستم و در اوقات فراغت ترجمه میکنم. آخرین کارهایی که به اتمام رساندهام، ترجمه نمایشنامههای «پیرزن کُرچ» اثر تادئوش روُژه ویچ و «آه، شب دلپذیر» اثر تادئوش کانتور، است که امیدوارم بهزودی آنها را به ناشر بسپارم. در مورد اجرا هم قرار بود در اردیبهشتماه گذشته نمایش «روال عادی» اثر ژان کلود کاریر را در تالار سمندریان مجموعه تئاتر ایرانشهر اجرا کنم که به دلایلی میسر نشد. در حال حاضر منتظر هستم تا در همین مجموعه برای نیمه دوم سال به من نوبت اجرا دهند. بسیار علاقهمندم اگر امکانش فراهم شود همین نمایش «فهرست» اثر روژه ویچ را که دربارهاش صحبت کردیم، در تئاترشهر اجرا کنم. از دو سال پیش نامه درخواست برای اجرای فهرست را به تئاترشهر فرستادهام، منتظر پاسخ هستم. امیدوارم فضای دشوار کنونی رفتهرفته پشتسر گذاشته شود و تعامل و دوستی همراه با نقد عالمانه و راهگشا، همه ما را در مسیری هموار و افقی روشن و خالی از کینه و عنادورزی قرار دهد. برای شما و برای تئاتر کشورمان روزگاری خوش آرزو میکنم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.