|

تضاد به‌مثابه حقیقت

بافت و نحوه مواجهه با آن، همیشه یکی از چالشی‌ترین پرسش‌های مبتلا‌به معماری بوده است. بافت را نوعی پرسش می‌دانم، چراکه وجوه بی‌نهایت گنگ و ناشناخته‌ای دارد؛ وضعیتی که امکان تبدیل آن به مسئله‌ای قابل‌حل را تا اندازه‌ای کاهش می‌دهد، اما باوجود این پیچیدگی موضوعی و مفهومی، غالبا مواجهه با بافت در دو قالب صورت‌بندی می‌شود:
حداکثر مداخله در بافت
نوشتار از پیامد، بر هستی‌شناسی مداخله حداکثری در بافت تأکید دارد تا بتواند اخلاقیات تضاد در مواجهه یا بافت را به لحاظ نظری صورت‌بندی کند و به واسطه طرح تعدادی نمونه موردی بدان مشروعیت بخشد. برای نیل به این هدف، سه پیش‌فرض مطرح می‌شود:
همیشه برابر تغییر مقاومت وجود دارد
برای مثال آن‌گونه که توماس فریدمن در کتاب «جهان مسطح است» اشاره می‌کند، زمانی که راه‌آهن به نیومکزیکو رسید مردم شهر بلافاصله متوجه ظرفیتی مازاد شدند، بسیاری از کارگاه‌ها یا کارخانه‌هایی که در طول مسیر راه‌آهن احداث شده بودند از شمول رابطه ارگانیک خارج و ورشکسته شدند، اما آرام‌آرام این سرمایه‌ها به نقاط دیگری در امتداد مسیر راه‌آهن منتقل شد و در بلندای تاریخ همگی نفع بردند. این روند حین اتصال نیویورک به کالیفرنیا نیز پیش آمد و در مقیاسی وسیع‌تر، وقتی اروپا و آمریکا و ژاپن به‌هم متصل و زمانی که چین و هند به این زنجیره متصل شدند نیز تکرار شد. ابتدا برابر روابط جدید، مقاومت شکل گرفت ولی آرام‌آرام مناسبات حاکم بر این روابط تفسیر و درک و قابل فهم شدند.
ما با جهانی کوچک‌تر، فشرده‌تر، پیچیده‌تر و کوتاه‌تر مواجهیم
دیوید هاروی، جغرافی‌دان معروف و برجسته، در کتاب «وضعیت پست‌مدرنیته» دیاگرامی از جهان درحال انقباض آورده است که براساس مناسبات مکانی و زمانی شکل‌گرفته، او نشان می‌دهد جهان حدفاصل سال‌های 1500 تا 1840، جهانی بزرگ‌مقیاس و دور بوده که سرعت سریع‌ترین کشتی‌های دریانوردی‌اش به 16 کیلومتر در ساعت می‌رسیده. جهان حدفاصل سال‌های 1850 تا 1930 به جهانی متوسط‌مقیاس و نسبتا در دسترس تبدیل می‌شود که میانگین سرعت لوکوموتیو‌های بخار در آن صد کیلومتر بوده‌اند. جهان در دهه 1950، جهانی کوچک‌مقیاس و نزدیک با هواپیماهای ملخی‌ای بوده که سرعتشان به 640 کیلومتر در ساعت می‌رسیده است. جهان در دهه 1960 به جهانی بی‌نهایت کوچک و به‌شدت نزدیک بدل شده است که سرعت هواپیماهای مسافربری جت در آن به هزارو صد کیلومتر در ساعت می‌رسد.
از پی‌آیند این واقعیت‌ها می‌توان نتیجه گرفت ما با جهانی مواجه هستیم مملو از روابط به‌شدت سیال، پیچیده، متنوع و بعضا متخاصمِ شکل‌گرفته بر مدار مناسبات مکانی‌زمان.
با نگاهی وامدار فیلسوف پدیدارشناس فرانسوی، موریس مرلوپنتی، می‌توان نتیجه گرفت بستر شکل‌گیری هر پدیده‌ای خواصی مکانی دارد که در زمان فرومی‌ریزند تا نوعی بده‌بستان و بازی میان پیش‌زمینه و پس‌زمینه شکل گیرد. بنابراین ما با حداقل دو روایت از زمان مواجه هستیم؛ زمانِ جهانی و زمانِ محلی که رابطه بین این دو غالبا به مواجهه‌ای متخاصمانه ختم می‌شود.
زبان پدیده‌ای‌ است پیچیده لایه‌بندی شده و دارای بُعدی جغرافیایی
آن‌گونه که فیلسوف فرانسوی؛ دنی دیدرو یادآور می‌شود، «من» می‌تواند در هر آن با 20 زبان سخن بگوید؛ نوعی گمگشتگی در زبان که حاصل جابه‌جایی بی‌حدوحصر میان زبان مبدأ و مقصد است؛ نوعی تغریق در ترجمه.
این دست‌وپازدن در زبان با رجعتی به پیش‌فرض قبلی، وجهی مکانی نیز به خود می‌گیرد؛ واقعیتی که لویی ژان کالوه از آن به عنوان محیط‌شناسی زبان‌ها یاد می‌کند و محصول نهایی آن، رابطه متخاصمانه میان زبان جهانی با زبان‌های محلی است، زبان جهانی همان انگلیسی است که با سلطه آمریکا بر مناسبات جهانی پیش می‌راند و تنها سد راهش زبان‌های محلی و منطفه‌ای هستند که غالبا بر محور هویت، به مواجهه انتقادی با این هجمه نشسته‌اند.
پس از مطرح‌کردن سه پیش‌فرض اساسیِ پیش‌آمده، فکر می‌کنم می‌توان مفهوم هویت را نقطه عزیمت از لایه‌های انتزاعی نوشتار به لایه‌های عینی‌تر آن و دخول به مسئله عمده آن، یعنی بافت و تعامل آن با معماری، قرار داد.
در بلندای تاریخ غالبا با دو برداشت کلی از هویت مواجه بوده‌ایم؛ یا هویت را مفهومی برآمده از رابطه‌ای درون‌ماندگار و متشکل‌کننده مناسبات داخلی هر سوژه یا پدیده‌ای می‌دانند و مدافع این خودِ از درون تقویت شوند و بسته در مواجهه با جهان و محیط پیرامون یا آن‌گونه که امثال ژاک دریدا مقرر کرده‌اند، هویت را معطوف به «رابطه» با دیگریِ بیرونی می‌بینند؛ دیگریِ بیرون از ما که می‌تواند با ما تفاوت‌های اساسی داشته باشد و مشروعیتش نیز اتفاقا در همین تفاوتش است. نوشتار مدافع گزاره دوم است؛ هویت مبتنی بر رابطه با دیگری متفاوت و بعضا متخاصم، بر اساس این رویکرد و با یادآوری این گمانه از مارتین هایدگر که هر چیزی با روابطش تعریف می‌شود، در ادامه دو گزاره تحلیلی از دو فیلسوف فرانسوی می‌آید که از درون این دو گزاره می‌توان به نتایجی مترتب بر تعریف بافت دست یافت.
آن‌گونه که میشل فوکو در صورت‌بندی زمانی دانش نشان می‌دهد:
ـ رابطه مبتنی بر شباهت آرام‌آرام و حین گذر از دوران رنسانس و کلاسیک و دخول به دوران مدرن، به رابطه مبتنی بر تفاوت تبدیل شده است، یعنی فهم از گذر مشروعیت‌دهی به تفاوت‌ها حادث می‌شود.
میشل سر، فیلسوف علم، نیز یادآور می‌شود:
ـ نویز یا پارازیت، بخش لاینفک و غیرقابل حذف از رابطه است و در دل آن خانه کرده.
اینجا پس از لایه‌چینی از مفهوم هویت و تدوین گونه‌شناسی رابطه، می‌توانیم به ساده‌ترین تعبیر از بافت بازگردیم، بافت محملی است برای برقراری رابطه؛ رابطه‌ای که در قالب این نوشتار بر مبنای تفاوت شکل می‌گیرد و به طور قطع حامل نویز است و البته تفسیری از هویت را نیز تحت شمول خود می‌آورد؛ هویتی که با حضور دیگری مخدوش نمی‌شود و بلکه قوام بیشتری می‌گیرد. بر مبنای این ماتریس می‌توان آن‌گونه که مارتین هایدگر می‌گوید:
ـ بافت را یک مفهوم مکانی‌زمانی دانست.
آ‌ن‌گونه که ژیل دلوز می‌گوید:
ـ بافت را یک میانجی دانست
آن‌گونه که ادگار مورن می‌گوید:
ـ بافت را یک پیوستار ناهمگون از متغیرهای متخاصمِ متنوع دانست
با این صورت‌بندی، هر گونه مداخله واجد ارزش معمارانه در بافت مشروع و اخلاقی می‌نماید. مثال‌های ازپی‌آمده نیز گونه‌های متفاوت مواجهه با بافت را تدقیق می‌کنند:
ـ پیتر زومتور، معمار سوئیسی، برای طراحی موزه کلمبا در شهر کلن آلمان، که عملا بر خرابه‌های یک کلیسای بمباران‌شده در جنگ جهانی دوم بنا شده است، سعی می‌کند به حداقل میزان مداخله اکتفا کند و صرفا جهان‌های موازی هر دو بنا را کنار هم قرار می‌دهد و به گفت‌وگویی شاعرانه با شبحی از گذشته می‌نشیند.
ـ اراتا ایسوزاکی، معمار ژاپنی، برای پروژه طراحی مجتمع‌های مسکونی در شهر هیروشیمای پس از جنگ جهانی‌دوم، مشروعیت‌دهی به مخروبه‌ها را پیشه می‌کند و سازه‌های عظیم طرحش را بر مخروبه‌ها بنا می‌کند، طرح قصدی بر پاک‌کردن لایه تاریخی حامل فاجعه ندارد و گفت‌وگو با بافت بر محور حفظ فاجعه و البته اعتراض بی‌واسطه و بی‌پرده به گذشته تاریخی شکل می‌گیرد.
ـ ژان نوول، معمار فرانسوی، در پاویون مونولیت، که برای اکسپوی 2002 سوئیس طراحی می‌کند، حجمی مکعب‌شکل و زنگ‌زده را بر بستر دریاچه رشد می‌دهد، تضاد مصالح و فرم بنا مشهود است و صلبیت ساختاری فرم نیز در تعارض با سیالیت بستر، که همان دریاچه است تعریف می‌شود، معمار، ادراک اثر را بر مبنای تعارض بصری از مقیاس دور و لمس محیطی و حسی در مقیاس نزدیک قرار داده، اما مواجهه با بافت را بر مبنای تضاد تعریف کرده است.
ـ دفتر معماری هلندی، ام وی آر دی وی، در اولین پروژه‌شان در آمستردام، الحاقیه‌ای مسکونی بر سقف خانه خانواده‌دیدن طراحی می‌کند که در تضاد آشکار با بافت است، چه به لحاظ فرم و چه به لحاظ مصالح و چه رنگ، الحاقیه خانه‌ای است زیر شیروانی که هیچ نوع تزئیناتی ندارد و با آن آبی صامتش تقریبا به‌مثابه نوعی نویز در بافت شهری و خط آسمان آن به‌نظر می‌آید و گفت‌وگوی فرمی و بصری را به حالت اغما درآورده است، اما نکته جالب درباره این پروژه استقبال بافت اجتماعی از آن است، این پروژه مؤید این گزاره است که فهم بافت اجتماعی که غالبا بر محور زمان جهانی رخ می‌دهد، اجازه دخول زبان معماری نآاشنا در بافت‌های کلاسیک و متصلب را خواهد داد.
ـ دفتر معمار دیلر اسکوفیدیو رنفرو نیز در طرحش برای اکسپوی 2002 سوئیس، طرحی که به پاویون مه مشهور شد، از ایده نویز به‌مثابه بخشی از رابطه استفاده می‌کند؛ طرح از آب به‌مثابه ماده اولیه ساخت خود استفاده کرده، اما این عنصر اولیه عمیقا علیه بستر یا بافت خود به کار رفته است، یعنی طراحان توانسته‌اند ایده ماده علیه بافت یا ماده به‌مثابه نویزی محیطی را محقق و رابطه با محیط را نیز تا سرحد امکان لغو کنند.مثال‌های ازپیش‌آمده بر اخلاقیات مداخله حداکثری در بافت مؤکد شده‌اند، چراکه حقیقت، آن‌گونه که اسلاوی ژیژک می‌گوید، در تضاد نهفته است.

بافت و نحوه مواجهه با آن، همیشه یکی از چالشی‌ترین پرسش‌های مبتلا‌به معماری بوده است. بافت را نوعی پرسش می‌دانم، چراکه وجوه بی‌نهایت گنگ و ناشناخته‌ای دارد؛ وضعیتی که امکان تبدیل آن به مسئله‌ای قابل‌حل را تا اندازه‌ای کاهش می‌دهد، اما باوجود این پیچیدگی موضوعی و مفهومی، غالبا مواجهه با بافت در دو قالب صورت‌بندی می‌شود:
حداکثر مداخله در بافت
نوشتار از پیامد، بر هستی‌شناسی مداخله حداکثری در بافت تأکید دارد تا بتواند اخلاقیات تضاد در مواجهه یا بافت را به لحاظ نظری صورت‌بندی کند و به واسطه طرح تعدادی نمونه موردی بدان مشروعیت بخشد. برای نیل به این هدف، سه پیش‌فرض مطرح می‌شود:
همیشه برابر تغییر مقاومت وجود دارد
برای مثال آن‌گونه که توماس فریدمن در کتاب «جهان مسطح است» اشاره می‌کند، زمانی که راه‌آهن به نیومکزیکو رسید مردم شهر بلافاصله متوجه ظرفیتی مازاد شدند، بسیاری از کارگاه‌ها یا کارخانه‌هایی که در طول مسیر راه‌آهن احداث شده بودند از شمول رابطه ارگانیک خارج و ورشکسته شدند، اما آرام‌آرام این سرمایه‌ها به نقاط دیگری در امتداد مسیر راه‌آهن منتقل شد و در بلندای تاریخ همگی نفع بردند. این روند حین اتصال نیویورک به کالیفرنیا نیز پیش آمد و در مقیاسی وسیع‌تر، وقتی اروپا و آمریکا و ژاپن به‌هم متصل و زمانی که چین و هند به این زنجیره متصل شدند نیز تکرار شد. ابتدا برابر روابط جدید، مقاومت شکل گرفت ولی آرام‌آرام مناسبات حاکم بر این روابط تفسیر و درک و قابل فهم شدند.
ما با جهانی کوچک‌تر، فشرده‌تر، پیچیده‌تر و کوتاه‌تر مواجهیم
دیوید هاروی، جغرافی‌دان معروف و برجسته، در کتاب «وضعیت پست‌مدرنیته» دیاگرامی از جهان درحال انقباض آورده است که براساس مناسبات مکانی و زمانی شکل‌گرفته، او نشان می‌دهد جهان حدفاصل سال‌های 1500 تا 1840، جهانی بزرگ‌مقیاس و دور بوده که سرعت سریع‌ترین کشتی‌های دریانوردی‌اش به 16 کیلومتر در ساعت می‌رسیده. جهان حدفاصل سال‌های 1850 تا 1930 به جهانی متوسط‌مقیاس و نسبتا در دسترس تبدیل می‌شود که میانگین سرعت لوکوموتیو‌های بخار در آن صد کیلومتر بوده‌اند. جهان در دهه 1950، جهانی کوچک‌مقیاس و نزدیک با هواپیماهای ملخی‌ای بوده که سرعتشان به 640 کیلومتر در ساعت می‌رسیده است. جهان در دهه 1960 به جهانی بی‌نهایت کوچک و به‌شدت نزدیک بدل شده است که سرعت هواپیماهای مسافربری جت در آن به هزارو صد کیلومتر در ساعت می‌رسد.
از پی‌آیند این واقعیت‌ها می‌توان نتیجه گرفت ما با جهانی مواجه هستیم مملو از روابط به‌شدت سیال، پیچیده، متنوع و بعضا متخاصمِ شکل‌گرفته بر مدار مناسبات مکانی‌زمان.
با نگاهی وامدار فیلسوف پدیدارشناس فرانسوی، موریس مرلوپنتی، می‌توان نتیجه گرفت بستر شکل‌گیری هر پدیده‌ای خواصی مکانی دارد که در زمان فرومی‌ریزند تا نوعی بده‌بستان و بازی میان پیش‌زمینه و پس‌زمینه شکل گیرد. بنابراین ما با حداقل دو روایت از زمان مواجه هستیم؛ زمانِ جهانی و زمانِ محلی که رابطه بین این دو غالبا به مواجهه‌ای متخاصمانه ختم می‌شود.
زبان پدیده‌ای‌ است پیچیده لایه‌بندی شده و دارای بُعدی جغرافیایی
آن‌گونه که فیلسوف فرانسوی؛ دنی دیدرو یادآور می‌شود، «من» می‌تواند در هر آن با 20 زبان سخن بگوید؛ نوعی گمگشتگی در زبان که حاصل جابه‌جایی بی‌حدوحصر میان زبان مبدأ و مقصد است؛ نوعی تغریق در ترجمه.
این دست‌وپازدن در زبان با رجعتی به پیش‌فرض قبلی، وجهی مکانی نیز به خود می‌گیرد؛ واقعیتی که لویی ژان کالوه از آن به عنوان محیط‌شناسی زبان‌ها یاد می‌کند و محصول نهایی آن، رابطه متخاصمانه میان زبان جهانی با زبان‌های محلی است، زبان جهانی همان انگلیسی است که با سلطه آمریکا بر مناسبات جهانی پیش می‌راند و تنها سد راهش زبان‌های محلی و منطفه‌ای هستند که غالبا بر محور هویت، به مواجهه انتقادی با این هجمه نشسته‌اند.
پس از مطرح‌کردن سه پیش‌فرض اساسیِ پیش‌آمده، فکر می‌کنم می‌توان مفهوم هویت را نقطه عزیمت از لایه‌های انتزاعی نوشتار به لایه‌های عینی‌تر آن و دخول به مسئله عمده آن، یعنی بافت و تعامل آن با معماری، قرار داد.
در بلندای تاریخ غالبا با دو برداشت کلی از هویت مواجه بوده‌ایم؛ یا هویت را مفهومی برآمده از رابطه‌ای درون‌ماندگار و متشکل‌کننده مناسبات داخلی هر سوژه یا پدیده‌ای می‌دانند و مدافع این خودِ از درون تقویت شوند و بسته در مواجهه با جهان و محیط پیرامون یا آن‌گونه که امثال ژاک دریدا مقرر کرده‌اند، هویت را معطوف به «رابطه» با دیگریِ بیرونی می‌بینند؛ دیگریِ بیرون از ما که می‌تواند با ما تفاوت‌های اساسی داشته باشد و مشروعیتش نیز اتفاقا در همین تفاوتش است. نوشتار مدافع گزاره دوم است؛ هویت مبتنی بر رابطه با دیگری متفاوت و بعضا متخاصم، بر اساس این رویکرد و با یادآوری این گمانه از مارتین هایدگر که هر چیزی با روابطش تعریف می‌شود، در ادامه دو گزاره تحلیلی از دو فیلسوف فرانسوی می‌آید که از درون این دو گزاره می‌توان به نتایجی مترتب بر تعریف بافت دست یافت.
آن‌گونه که میشل فوکو در صورت‌بندی زمانی دانش نشان می‌دهد:
ـ رابطه مبتنی بر شباهت آرام‌آرام و حین گذر از دوران رنسانس و کلاسیک و دخول به دوران مدرن، به رابطه مبتنی بر تفاوت تبدیل شده است، یعنی فهم از گذر مشروعیت‌دهی به تفاوت‌ها حادث می‌شود.
میشل سر، فیلسوف علم، نیز یادآور می‌شود:
ـ نویز یا پارازیت، بخش لاینفک و غیرقابل حذف از رابطه است و در دل آن خانه کرده.
اینجا پس از لایه‌چینی از مفهوم هویت و تدوین گونه‌شناسی رابطه، می‌توانیم به ساده‌ترین تعبیر از بافت بازگردیم، بافت محملی است برای برقراری رابطه؛ رابطه‌ای که در قالب این نوشتار بر مبنای تفاوت شکل می‌گیرد و به طور قطع حامل نویز است و البته تفسیری از هویت را نیز تحت شمول خود می‌آورد؛ هویتی که با حضور دیگری مخدوش نمی‌شود و بلکه قوام بیشتری می‌گیرد. بر مبنای این ماتریس می‌توان آن‌گونه که مارتین هایدگر می‌گوید:
ـ بافت را یک مفهوم مکانی‌زمانی دانست.
آ‌ن‌گونه که ژیل دلوز می‌گوید:
ـ بافت را یک میانجی دانست
آن‌گونه که ادگار مورن می‌گوید:
ـ بافت را یک پیوستار ناهمگون از متغیرهای متخاصمِ متنوع دانست
با این صورت‌بندی، هر گونه مداخله واجد ارزش معمارانه در بافت مشروع و اخلاقی می‌نماید. مثال‌های ازپی‌آمده نیز گونه‌های متفاوت مواجهه با بافت را تدقیق می‌کنند:
ـ پیتر زومتور، معمار سوئیسی، برای طراحی موزه کلمبا در شهر کلن آلمان، که عملا بر خرابه‌های یک کلیسای بمباران‌شده در جنگ جهانی دوم بنا شده است، سعی می‌کند به حداقل میزان مداخله اکتفا کند و صرفا جهان‌های موازی هر دو بنا را کنار هم قرار می‌دهد و به گفت‌وگویی شاعرانه با شبحی از گذشته می‌نشیند.
ـ اراتا ایسوزاکی، معمار ژاپنی، برای پروژه طراحی مجتمع‌های مسکونی در شهر هیروشیمای پس از جنگ جهانی‌دوم، مشروعیت‌دهی به مخروبه‌ها را پیشه می‌کند و سازه‌های عظیم طرحش را بر مخروبه‌ها بنا می‌کند، طرح قصدی بر پاک‌کردن لایه تاریخی حامل فاجعه ندارد و گفت‌وگو با بافت بر محور حفظ فاجعه و البته اعتراض بی‌واسطه و بی‌پرده به گذشته تاریخی شکل می‌گیرد.
ـ ژان نوول، معمار فرانسوی، در پاویون مونولیت، که برای اکسپوی 2002 سوئیس طراحی می‌کند، حجمی مکعب‌شکل و زنگ‌زده را بر بستر دریاچه رشد می‌دهد، تضاد مصالح و فرم بنا مشهود است و صلبیت ساختاری فرم نیز در تعارض با سیالیت بستر، که همان دریاچه است تعریف می‌شود، معمار، ادراک اثر را بر مبنای تعارض بصری از مقیاس دور و لمس محیطی و حسی در مقیاس نزدیک قرار داده، اما مواجهه با بافت را بر مبنای تضاد تعریف کرده است.
ـ دفتر معماری هلندی، ام وی آر دی وی، در اولین پروژه‌شان در آمستردام، الحاقیه‌ای مسکونی بر سقف خانه خانواده‌دیدن طراحی می‌کند که در تضاد آشکار با بافت است، چه به لحاظ فرم و چه به لحاظ مصالح و چه رنگ، الحاقیه خانه‌ای است زیر شیروانی که هیچ نوع تزئیناتی ندارد و با آن آبی صامتش تقریبا به‌مثابه نوعی نویز در بافت شهری و خط آسمان آن به‌نظر می‌آید و گفت‌وگوی فرمی و بصری را به حالت اغما درآورده است، اما نکته جالب درباره این پروژه استقبال بافت اجتماعی از آن است، این پروژه مؤید این گزاره است که فهم بافت اجتماعی که غالبا بر محور زمان جهانی رخ می‌دهد، اجازه دخول زبان معماری نآاشنا در بافت‌های کلاسیک و متصلب را خواهد داد.
ـ دفتر معمار دیلر اسکوفیدیو رنفرو نیز در طرحش برای اکسپوی 2002 سوئیس، طرحی که به پاویون مه مشهور شد، از ایده نویز به‌مثابه بخشی از رابطه استفاده می‌کند؛ طرح از آب به‌مثابه ماده اولیه ساخت خود استفاده کرده، اما این عنصر اولیه عمیقا علیه بستر یا بافت خود به کار رفته است، یعنی طراحان توانسته‌اند ایده ماده علیه بافت یا ماده به‌مثابه نویزی محیطی را محقق و رابطه با محیط را نیز تا سرحد امکان لغو کنند.مثال‌های ازپیش‌آمده بر اخلاقیات مداخله حداکثری در بافت مؤکد شده‌اند، چراکه حقیقت، آن‌گونه که اسلاوی ژیژک می‌گوید، در تضاد نهفته است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.