|

نگاهی به نمایش فصل شکار بادبادک‌ها کار جلال تهرانی

روی پنهان انسان معاصر

سارا عابدی‌فرد

روایت نمایش «فصل شکار بادبادک‌ها»، از زبان روح دختری است مرده که داستان زندگی خود را در بخش‌های مختلف بازگو می‌کند. او خودش را گم کرده است و مدام در پی خود، سال‌ها را طی کرده اما نتوانسته خود گمشده‌اش را که در گذشته جا گذاشته است، پیدا کند. پس از مدتی نسرین دخترعمویش را که برای تحصیل به تهران رفته بود، گم می‌کند.
او به‌دنبال نسرین به تهران می‌آید، پس از گشتن‌های زیاد، دخترعمویش را در ترمینال‌جنوب روی صندلی با لباس صورتی پیدا می‌کند، اما کسی آنها را نمی‌بیند چون هر دو مرده‌اند. نسرین بنا به عللی دستگیر می‌شود و پس از گذراندن حبس، اعدام می‌شود. او پس از پیداکردن نسرین، خانواده‌اش را گم می‌کند. چون هر دو به عالم متافیزیک رفته‌ و از موجودات زمینی جدا شده‌اند و قاعدتا زمینیان را گم خواهند کرد و چشم معمولی قادر به دیدن آنها نیست. این نمایش کنایه از گمگشتگی‌های بشر در قرن حاضر است. او در یک دور تسلسل، با سرگرمی‌های روزمره و بی‌پایه، خود را گم کرده است. به قول هیدگر «تقدیر بشر مدرن بی‌خانمانی است» و این بی‌خانمانی‌های پی‌درپی باعث می‌شود خودهایمان را در تودرتوهای ذهنمان فراموش کنیم.
طوری که با یافتن یکی، دیگری را از دست می‌دهیم. این تقدیر بشر است که مدام باید بگردد و به‌دنبال خودشناسی و شناخت هستی پیرامونش باشد و هرگز از یافتن و کشف و شهود دست برندارد.
نمایش فصل شکار بادبادک‌ها با تک‌بازیگری که نقش آن را بهنوش طباطبایی ایفا می‌کند، آغاز می‌شود. او در گوشه سمت چپ سالن با نور موضعی شروع به دیالوگ می‌کند. گویا قرار است روایتی از زندگی این دختر را بشنویم. در لحظه اول با دیدن طراحی صحنه که بادبادک بزرگی است و بازیگر روی آن فرازونشیب بالا و پایین می‌آید، به‌همراه طراحی نور چشم‌نواز، بسیار زیبا به‌نظر می‌آید و مشتاقیم ببینیم چه اتفاقی قرار است رخ دهد، چراکه با سابقه قبلی و شناختی که مخاطب از کارنامه تهرانی دارد، انتظارها دوچندان می‌شود.
اما این انتظار رفته‌رفته تحلیل می‌رود. تصاویر زیبا به‌همراه موسیقی لذت‌بخش در کنار بازی سرد و بی‌روح و بیان یکنواخت طباطبایی، هیچ‌گونه انسجامی ندارد. زمانی که یک سالن بسیار بزرگ و طویل مانند سالن اصلی تئاترشهر را برای اجرای تک‌نفره انتخاب می‌کنیم بیان و حرکات بازیگر به‌همراه داستانی جذاب، حرف اول را برای تحمل مخاطب می‌زند. در اینجا داستان از انسجام خاصی برخوردار نیست، مسائل گنگ زیاد هستند. این دختر مدام می‌گوید خودش را گم کرده است؛ از عشق دوره جوانی‌اش با موسی حرف می‌زند و عمویش به‌کرات نیز به او می‌گوید: تمام راه‌ها به رم ختم می‌شود. این تکرار چنان است که در اواسط کار با تکرار این دیالوگ، خنده را از مخاطب می‌گیرد. چرا؟ نمی‌دانم و در آخر هر زمان که بازیگر این دیالوگ را می‌گوید، سالن غرق در خنده می‌شود! ممکن است منظور از رم نماد جهان دیگر باشد. انسان هر کاری را که انجام دهد و به هر جایگاهی که برسد، لاجرم، سرنوشتی جز رم که همان مرگ است، در انتظارش نخواهد بود. این دختر قبلا از طبقه ارباب و اشراف بوده، از نوکر خانه‌زادشان نیز سخن می‌گوید اما اکنون در خانه ارباب دیگری کنیز شده است. چه اتفاقی افتاده؟ نمی‌دانیم چون متن گویا نیست. حرکات بازیگر به‌صورت مکانیکی است. گویا او در خوابی عمیق فرورفته است، او مرده و اکنون جسدی بی‌روح است، که برای ما تصاویری که در خوابش دیده را بازگو می‌کند. حرکاتش مرا یاد شخصیت کارتونی لوسی می، دختری در کارتون مهاجران می‌اندازد. او نیز وقتی خواب می‌دید، به همین شکل راه می‌رفت و حرف می‌زد.
اگر با شیوه اجرائی جلال تهرانی آشنا نباشید، ممکن است حرکات بازیگر و شیوه‌ای که او برای بیان بازیگر انتخاب می‌کند را هرگز نپسندید. باید اشاره کنم بازیگر از همان ابتدا در هنگام توصیف شرایطش به گنگ‌بودن کلمات اعتراض می‌کند و می‌گوید چرا باید هرچه می‌گوییم ‌هزار معنی داشته باشد؛ اشاره‌ای که به‌درستی شرایط متن را به تماشاگر متذکر می‌شود، چراکه در این نمایش باید به‌دنبال نشانه‌ها و اشاراتی باشیم که رموز متن را برایمان بازمی‌گشاید.
در این نمایش بیان یکنواخت بازیگر در بعضی مواقع باعث می‌شود مخاطب چرت کوتاهی بزند و با فریاد بازیگر که می‌گوید: «من قوی‌ام. من مهمم. من با اراده‌ام»، چرت تماشاکنان پاره می‌شود. این روند تا پایان نمایش سه مرتبه تکرار می‌شود باز با صدای یکنواخت بازیگر که شبیه لالایی است، دوباره به خواب می‌رود و با فریاد بازیگر از خواب می‌پرد.
صحنه‌ای که تهرانی برای این کار طراحی کرده، انتزاعی از بادبادکی بزرگ در آسمان است که در پشت میله‌های زندان محصور شده است. بادبادک‌هایی در اطراف تیری خاکستری که وسط شهر برافراشته شده، هر روز در آسمان اطراف آن تیر پرواز می‌کنند. این موضوع را بازیگر در وصف لحظه پیدا کردن نسرین به‌خوبی توصیف می‌کند که گوشه چشم نسرین قطره‌ای خون بود که بر پیراهن صورتی‌رنگش چکید و بعد روی پاهایش و کنار کفشش ریخته شد، این متن گویای انسانی است که برای رسیدن به تعادل روحی و آرامش درونی خویش، با خودش حرف می‌زند و مملو از دیالکتیک‌های تنهایی است که مخاطب را وارد دایره تن‌های خود می‌کند تا خودِ گمشده‌اش را بیابد؛ خودی که جایی در گذشته مانده و نتوانسته است با او همسو شود؛ خودی که مفاهیم مهم انسانی، یعنی عشق، آزادی و هستی را گم کرده است. او می‌خواهد در حوض فیروزه‌ای دراز بکشد نه غرق شود.
لباس فیروزه‌ای‌رنگ دختر از طرفی گویای همان حوض فیروزه‌ای است که از گذشته او یاد می‌کند و از سویی نماد آسمان را دارد. نوری که تهرانی برای اجرا طراحی کرده، نشانی است که مخاطب را به جهان پس ذهن و ‌هزارتویمان می‌برد. همچنین موسیقی نمایش نیز بخشی از دیالوگ‌های خاموش و پنهان متن است که با نوایی دلنشین در راستای حوصله تماشاگر و جلوگیری از یکنواختی اجراست. این نت‌ها، فاصله بین دیالوگ و مخاطب یعنی همان خطوط سفید متن است. در آخر سؤالی که مخاطب زمان بیرون‌آمدن از سالن، به ذهنش خطور می‌کند، این است که ضرورت اجرای چنین نمایشی در این برهه از زمان چیست؟ صرف نشان‌دادن بابادکی عظیم و اشغال‌کردن سالنی بزرگ با تک‌گویی‌های تخت، سرد و بی‌روح و یکنواخت، چه لزومی دارد؟

روایت نمایش «فصل شکار بادبادک‌ها»، از زبان روح دختری است مرده که داستان زندگی خود را در بخش‌های مختلف بازگو می‌کند. او خودش را گم کرده است و مدام در پی خود، سال‌ها را طی کرده اما نتوانسته خود گمشده‌اش را که در گذشته جا گذاشته است، پیدا کند. پس از مدتی نسرین دخترعمویش را که برای تحصیل به تهران رفته بود، گم می‌کند.
او به‌دنبال نسرین به تهران می‌آید، پس از گشتن‌های زیاد، دخترعمویش را در ترمینال‌جنوب روی صندلی با لباس صورتی پیدا می‌کند، اما کسی آنها را نمی‌بیند چون هر دو مرده‌اند. نسرین بنا به عللی دستگیر می‌شود و پس از گذراندن حبس، اعدام می‌شود. او پس از پیداکردن نسرین، خانواده‌اش را گم می‌کند. چون هر دو به عالم متافیزیک رفته‌ و از موجودات زمینی جدا شده‌اند و قاعدتا زمینیان را گم خواهند کرد و چشم معمولی قادر به دیدن آنها نیست. این نمایش کنایه از گمگشتگی‌های بشر در قرن حاضر است. او در یک دور تسلسل، با سرگرمی‌های روزمره و بی‌پایه، خود را گم کرده است. به قول هیدگر «تقدیر بشر مدرن بی‌خانمانی است» و این بی‌خانمانی‌های پی‌درپی باعث می‌شود خودهایمان را در تودرتوهای ذهنمان فراموش کنیم.
طوری که با یافتن یکی، دیگری را از دست می‌دهیم. این تقدیر بشر است که مدام باید بگردد و به‌دنبال خودشناسی و شناخت هستی پیرامونش باشد و هرگز از یافتن و کشف و شهود دست برندارد.
نمایش فصل شکار بادبادک‌ها با تک‌بازیگری که نقش آن را بهنوش طباطبایی ایفا می‌کند، آغاز می‌شود. او در گوشه سمت چپ سالن با نور موضعی شروع به دیالوگ می‌کند. گویا قرار است روایتی از زندگی این دختر را بشنویم. در لحظه اول با دیدن طراحی صحنه که بادبادک بزرگی است و بازیگر روی آن فرازونشیب بالا و پایین می‌آید، به‌همراه طراحی نور چشم‌نواز، بسیار زیبا به‌نظر می‌آید و مشتاقیم ببینیم چه اتفاقی قرار است رخ دهد، چراکه با سابقه قبلی و شناختی که مخاطب از کارنامه تهرانی دارد، انتظارها دوچندان می‌شود.
اما این انتظار رفته‌رفته تحلیل می‌رود. تصاویر زیبا به‌همراه موسیقی لذت‌بخش در کنار بازی سرد و بی‌روح و بیان یکنواخت طباطبایی، هیچ‌گونه انسجامی ندارد. زمانی که یک سالن بسیار بزرگ و طویل مانند سالن اصلی تئاترشهر را برای اجرای تک‌نفره انتخاب می‌کنیم بیان و حرکات بازیگر به‌همراه داستانی جذاب، حرف اول را برای تحمل مخاطب می‌زند. در اینجا داستان از انسجام خاصی برخوردار نیست، مسائل گنگ زیاد هستند. این دختر مدام می‌گوید خودش را گم کرده است؛ از عشق دوره جوانی‌اش با موسی حرف می‌زند و عمویش به‌کرات نیز به او می‌گوید: تمام راه‌ها به رم ختم می‌شود. این تکرار چنان است که در اواسط کار با تکرار این دیالوگ، خنده را از مخاطب می‌گیرد. چرا؟ نمی‌دانم و در آخر هر زمان که بازیگر این دیالوگ را می‌گوید، سالن غرق در خنده می‌شود! ممکن است منظور از رم نماد جهان دیگر باشد. انسان هر کاری را که انجام دهد و به هر جایگاهی که برسد، لاجرم، سرنوشتی جز رم که همان مرگ است، در انتظارش نخواهد بود. این دختر قبلا از طبقه ارباب و اشراف بوده، از نوکر خانه‌زادشان نیز سخن می‌گوید اما اکنون در خانه ارباب دیگری کنیز شده است. چه اتفاقی افتاده؟ نمی‌دانیم چون متن گویا نیست. حرکات بازیگر به‌صورت مکانیکی است. گویا او در خوابی عمیق فرورفته است، او مرده و اکنون جسدی بی‌روح است، که برای ما تصاویری که در خوابش دیده را بازگو می‌کند. حرکاتش مرا یاد شخصیت کارتونی لوسی می، دختری در کارتون مهاجران می‌اندازد. او نیز وقتی خواب می‌دید، به همین شکل راه می‌رفت و حرف می‌زد.
اگر با شیوه اجرائی جلال تهرانی آشنا نباشید، ممکن است حرکات بازیگر و شیوه‌ای که او برای بیان بازیگر انتخاب می‌کند را هرگز نپسندید. باید اشاره کنم بازیگر از همان ابتدا در هنگام توصیف شرایطش به گنگ‌بودن کلمات اعتراض می‌کند و می‌گوید چرا باید هرچه می‌گوییم ‌هزار معنی داشته باشد؛ اشاره‌ای که به‌درستی شرایط متن را به تماشاگر متذکر می‌شود، چراکه در این نمایش باید به‌دنبال نشانه‌ها و اشاراتی باشیم که رموز متن را برایمان بازمی‌گشاید.
در این نمایش بیان یکنواخت بازیگر در بعضی مواقع باعث می‌شود مخاطب چرت کوتاهی بزند و با فریاد بازیگر که می‌گوید: «من قوی‌ام. من مهمم. من با اراده‌ام»، چرت تماشاکنان پاره می‌شود. این روند تا پایان نمایش سه مرتبه تکرار می‌شود باز با صدای یکنواخت بازیگر که شبیه لالایی است، دوباره به خواب می‌رود و با فریاد بازیگر از خواب می‌پرد.
صحنه‌ای که تهرانی برای این کار طراحی کرده، انتزاعی از بادبادکی بزرگ در آسمان است که در پشت میله‌های زندان محصور شده است. بادبادک‌هایی در اطراف تیری خاکستری که وسط شهر برافراشته شده، هر روز در آسمان اطراف آن تیر پرواز می‌کنند. این موضوع را بازیگر در وصف لحظه پیدا کردن نسرین به‌خوبی توصیف می‌کند که گوشه چشم نسرین قطره‌ای خون بود که بر پیراهن صورتی‌رنگش چکید و بعد روی پاهایش و کنار کفشش ریخته شد، این متن گویای انسانی است که برای رسیدن به تعادل روحی و آرامش درونی خویش، با خودش حرف می‌زند و مملو از دیالکتیک‌های تنهایی است که مخاطب را وارد دایره تن‌های خود می‌کند تا خودِ گمشده‌اش را بیابد؛ خودی که جایی در گذشته مانده و نتوانسته است با او همسو شود؛ خودی که مفاهیم مهم انسانی، یعنی عشق، آزادی و هستی را گم کرده است. او می‌خواهد در حوض فیروزه‌ای دراز بکشد نه غرق شود.
لباس فیروزه‌ای‌رنگ دختر از طرفی گویای همان حوض فیروزه‌ای است که از گذشته او یاد می‌کند و از سویی نماد آسمان را دارد. نوری که تهرانی برای اجرا طراحی کرده، نشانی است که مخاطب را به جهان پس ذهن و ‌هزارتویمان می‌برد. همچنین موسیقی نمایش نیز بخشی از دیالوگ‌های خاموش و پنهان متن است که با نوایی دلنشین در راستای حوصله تماشاگر و جلوگیری از یکنواختی اجراست. این نت‌ها، فاصله بین دیالوگ و مخاطب یعنی همان خطوط سفید متن است. در آخر سؤالی که مخاطب زمان بیرون‌آمدن از سالن، به ذهنش خطور می‌کند، این است که ضرورت اجرای چنین نمایشی در این برهه از زمان چیست؟ صرف نشان‌دادن بابادکی عظیم و اشغال‌کردن سالنی بزرگ با تک‌گویی‌های تخت، سرد و بی‌روح و یکنواخت، چه لزومی دارد؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.