مردي كه تا آخر از بقايي دفاع كرد
مهسا جزيني
در سایت رسمی «شهید آیت» در بخش زندگینامه، هیچ اشارهای به سابقه عضویت حسن آیت در حزب زحمتکشان نشده است. این در حالی است که او اصفهانیزادهای اهل نجفآباد بود که اواخر سال 39 به عضویت حزب زحمتکشان درآمد و پیش از آن هم دو نامه برای «مظفر بقایی»، رئیس حزب، نوشته بود که البته به دلایلی آنها را ارسال نمیکند. به نظر میرسد او علاقه زیادی به نامهنگاری با «بقایی» داشته که در نهایت موفق میشود نامه 94صفحهای خود را به او بنویسد. خودش در همین نامه درباره ورودش به حزب مینویسد: «موقعی که من به حزب آمدم موقعی بود که جنابعالی در زندان بودید و دادستان ارتش برایتان تقاضای اعدام کرده بود. سروصدای جبهه جدید ملی، ایران را پر کرده بود و جراید تقریبا بالاتفاق در تمجید و تحسین و تعظیم جبهه ملی میکوشیدند و گویا در این مورد با یکدیگر مسابقه گذارده بودند. عده زیادی به این جبهه پیوسته بودند. گروهی از روی ایمان، گروهی از روی ترس و گروهی از روی طمع. در چنین موقعیتی بر خود فرض دانستم که رسماً افتخار عضویت حزب زحمتکشان ملت ایران را با وجود تمام مشکلاتی که در زندگی خصوصی من وجود داشت بیابم. با وجودی که تا آنجا که مقدور بوده است
از نقاط قوت و ضعف جنابعالی با اطلاع بودم». یکی از دلایل ورود آیت به حزب زحمتکشان طبق گفته خودش مخالفت با جبهه ملی بود. آیت به وضوح از مخالفان بازرگان، جبهه ملی و مصدق بود. چرا؟ مشخص نیست، به جز یک چیز، آن هم اینکه او بهشدت تمایل داشت گستره نفوذ حزب زحمتکشان بیش از آنچه بود، بشود. بقایی بدل به خطیب پرحرارتی برای رهبر فقيد انقلاب شود و حزب زحمتکشان هم بدیل نهضت آزادی و چون هیچکدام اینها میسر نبود، آیت با تشکیلاتی به نام کانون تشیع که توسط فرهنگ نخعی شکل گرفته بود، همراه شد تا به مقابله با نهضت آزادی، بازرگان و یارانش بپردازد. درعینحال عضو حزب زحمتکشان بود و تلاش میکرد اعضای کانون تشیع را از میان هواداران بقایی انتخاب کند. در بخشی از نامه معروفش به بقایی درهمینباره نوشته است: «کار این کانون به جایی رسید که توانست در حدود صد نفر دانشجو را جلب کند. اکثر این دانشجویان در اثر تبلیغات ما متمایل به حزب زحمتکشان شدند و هماکنون بسیار از آنان مستقیم و غیرمستقیم با ما همکاری میکنند». آیت در ادامه از نزدیکی این کانون به جریان هوادار آیتالله کاشانی میگوید و اینکه توانستهاند برای آیتالله کاشانی مراسم ختمی
بگیرند.
نامه معروف 94صفحهای در سوم آذر 42 را برخی سرآغاز جدایی او از حزب زحمتکشان میدانند، اما این نمیتواند چندان قرین به واقعیت باشد؛ چراکه او درهمین نامه «بقایی» را «رهبر ارجمند» خطاب میکند و دوم اینکه او با پای خود از حزب نرفت. ابتدا موقتا برای چند سال،10 سال بعد، برای همیشه از حزب اخراج شد. به استناد اسناد منتشرشده ساواک آیت تا سالهای 46-45 هم به منزل بقایی رفتوآمد داشته و در جلسات حزبی شرکت میکرده است. بقایی هم بعدا در خاطراتش گفته است گویا بعد از انقلاب آیت را یکی، دوبار دیده است، اما نامه مفصل آیت به بقایی را درحالیکه عضو حزب است میتوان آرزوهای او برای حزب و بقایی دانست؛ درحالیکه نه بقایی آنی بود که آیت آرزو داشت و نه حزب زحمتکشان قرار بود آنطور که آیت انتظار داشت انقلابی عمل کند و تغییر مشی دهد. بقایی سوگند خورده بود حزبش در چارچوب قانون اساسی فعالیت کند. همین انتظارات اما بانی نوشتن آن نامه شد. نامهای که اگرچه به اعتقاد دکتر آبادیان نویسنده کتاب «زندگی سیاسی دکتر بقایی» لحن گستاخش حاکی از شورش مرید علیه مراد است، اما برعکس نگاه ایشان، به نظر میرسد این شورش ناشی از بریدن و ناامیدشدن از مراد
نیست. این خشم مریدی است که مرادش را در جایگاهی بزرگتر میخواهد، اما چون از خواست و رسم مراد خارج است این گونه علیه او سر به شورش برمیدارد. آیت مرادش را آنطور که دوست دارد میبیند نه آنطور که هست. برای همین لباس آرزوهای خود را بر تن او میکند که اگر نبود او را شایسته «کاوه ایران شدن» خطاب نمیکرد. او میخواست بقایی برایش آنطور باشد که او به دنبال یک کاوه آهنگر است که مردم را نجات دهد: «خواه و ناخواه چنین کاوهای پیدا خواهد شد.... آن عده از مردم که عمیق فکر میکنند و تاریخ معاصر را به خوبی مطالعه کردهاند و از مقتضیات زمان به خوبی آگاهاند و غرض و مرضی هم ندارند، بدون استثنا چشم انتظارشان به شما دوخته شده و آن کاوه را در وجود شما جستوجو میکنند».آیت از همان سالهای اولیه دهه 40 اصرار داشته که حزب زحمتکشان رنگ و لعابی مذهبی پیدا کند. در همان نامه مینویسد: «در مرامنامه حزب باید به اجرای قوانین مذهبی اشاره شود تا ضمن پیوستن عدهای به حزب در آینده هم از حربه دین علیه ما استفادهای نتوانند بکنند».
آیت با خلیل ملکی هم مخالف است و معتقد است حزب چوب مقالات ضدمذهبی خلیل ملکی را میخورد: «باید در آینده شدیدا از چنین اموری بپرهیزیم». مشخص نیست که این اصرار آیت برای رنگولعاب مذهبی دادن به حزب برای چیست؟ درحالیکه هم از مرامنامه حزب زحمتکشان که پیش از آمدن او تدوین شده خبر داشته هم بقایی و منش او را میشناخته است. آیا برای آیت رویکرد مذهبی حزب چیزی بیش از یک ابزار نبوده است. به نظر میرسد که او به تلاشهای احزاب مذهبی رقیب و موفقیت فعالیت امثال بازرگان و آیتالله طالقانی در جلب نظر مردم مذهبی برای مبارزه با شاه نظر داشته و به آنها به چشم رقیب مینگریسته است. او حتی به مسجد هدایت که محل سخنرانیهای مشهور و مبارزه آیتالله طالقانی بوده هم مشکوک است و مینویسد: «... جمعیت نهضت آزادی با وجودی که گردانندگان آن در باطن اعتقادی به مذهب ندارند از این نیرو حداکثر استفاده را میبرند و مسجد هدایت را سنگر خود قرار داده و بدین وسیله جمع کثیری را به طرف خود جلب کردهاند». آیت هم شاید مانند شریعتی به قابلیت انقلابی مذهب شیعه واقف بود و از اینکه حزب متبوعش به آن شاکی بود. در نامهاش به بقایی مینویسد که مسئله مذهب و
استفاده از نیروی عظیم مذهبی از مسائلی است که باید مورد توجه کامل حزب قرار گیرد: «این همه پول و انرژی که صرف ساختمان مسجد و امور مذهبی میگردد به سان نهر عظیم خروشانی میماند که استفادهای که باید از آن عاید نمیگردد و بعضی اوقات موجب تخریب نیز میشود، ولی وقتی همان رود را به وسیله بستن سد مهار کردیم میتوانیم حداکثر استفاده را از آن بنماییم». این ایده تا آخر با آیت امتداد پیدا میکند؛ درباره اینکه آیا آیت به مذهب نگاهی صرفا ابزاری داشت یا نه، نظرها متفاوت است. حمید سیفزاده از اعضای حزب زحمتکشان که با آیت آشنایی هم داشته است دراینباره سال گذشته در حاشیه سالگرد بزرگداشت آیت به «شرق» گفت: «به سياست ديني و به ولايت فقيه اعتقاد داشت. البته من رفتار خلاف دين از او نديدم. منزل ما زياد ميآمد. موردي که از آن زمان خاطرم هست «آيت» زياد دربارهاش صحبت ميکرد نگاه مثبتش به سلسله صفوي بود. معتقد بود اين سلسله توانست به ايران يک سياست مذهبي مستقل بدهد و شيعه را رسمي کند».
نامه آیت مفصل است و از برخی رفتارهای اعضای حزب هم گلایه دارد. پاسخ بقایی به نامه مفصل آیت فقط چند سؤال است. او از آیت میخواهد که به این سؤالها و ادعاهایی که در نامهاش طرح کرده جواب دهد و برایشان مصداق پیدا کند. مشخص نیست که آیا آیت پاسخی به این نامه میدهد و این نامهنگاریها ادامه پیدا میکند یا نه. آبادیان در کتاب زندگی سیاسی دکتر بقایی به نقل از اسناد خود بقایی مینویسد از نگاه قدیمیهای حزب زحمتکشان آیت فردی جوان، احساساتی و نپخته بود. مظفر بقایی در کتاب خاطرات خود که در ایران هم منتشر شده درباره آیت میگوید: «یک جوانی بود خیلی زحمتکش امکانات مالیاش هم خیلی محدود بود. بعد از قضایای 1340 او معتقد به مبارزه مسلحانه شد و چون گوینده دو تا از حوزهها هم بود در حوزه این موضوع را تبلیغ میکرد . . در صورتی که شعار ما مبارزهمان در چارچوب قانون با حفظ نظم و سکوت بود».
اخراج از حزب زحمتکشان طبق نوشته کتاب زندگی سیاسی مظفر بقایی به خاطر مواضع تند سیاسی او بوده است. اما «مظفر بقایی» درباره این اخراج میگوید: «یکبار به او تذکر داده شد که تبلیغ نکند اما ادامه داده بود... این ممکن بود برای حزب یک نقطه ضعف باشد... این تذکرات به جایی نرسید رویش تصمیم گرفته شد، یعنی با او صحبت شد که از این عقیدهاش باید عدول کند حاضر نشد، مطابق مقررات حزب محکوم به اخراج موقت از حزب شد. تغییر عقیده هم نداد». بقایی میگوید اخراج کامل او سال 52 رخ داد زمانی که به گفته او آیت وارد کار تشکیلاتی برای مبارزه مسلحانه شده بود و درصورت لو رفتن سابقه عضویتش در حزب ممکن بوده گزکی به دستگاه بدهد. همسر«آیت» هم در گفتوگویی تأیید کرده بود که او با برخی ارتشیها ارتباط برقرار کرده و دنبال تشکیلات بود. احتمالا همینها بوده که به گفته بقایی: «پیشنهاد کردند که همان ماده اخراج(کامل) درباره او اجرا بشود». نکته جالب این خاطرات اما این است که بقایی باوجود همه اینها از آیت هیچ وقت بد نمیگوید، بلکه او را به مردانگی متصف میکند و میگوید که بعد از انقلاب درجریان تصویب اعتبارنامهاش وقتی از سوی برخی نمایندگان از جمله
خلخالی متهم به عضویت در حزب زحمتکشان و حمایت از بقایی میشود مردانه پشت بقایی میایستد و از گذشتهاش دفاع میکند. آیت در دفاع از اعتبارنامهاش در مجلس گفته بود: «سال 41 بقایی اولین فردی بود که از طرف سیاسیون اعلامیه داد.اولین فردی بود که ضد کاپیتولاسیون اعلامیه داد.»
در سایت رسمی «شهید آیت» در بخش زندگینامه، هیچ اشارهای به سابقه عضویت حسن آیت در حزب زحمتکشان نشده است. این در حالی است که او اصفهانیزادهای اهل نجفآباد بود که اواخر سال 39 به عضویت حزب زحمتکشان درآمد و پیش از آن هم دو نامه برای «مظفر بقایی»، رئیس حزب، نوشته بود که البته به دلایلی آنها را ارسال نمیکند. به نظر میرسد او علاقه زیادی به نامهنگاری با «بقایی» داشته که در نهایت موفق میشود نامه 94صفحهای خود را به او بنویسد. خودش در همین نامه درباره ورودش به حزب مینویسد: «موقعی که من به حزب آمدم موقعی بود که جنابعالی در زندان بودید و دادستان ارتش برایتان تقاضای اعدام کرده بود. سروصدای جبهه جدید ملی، ایران را پر کرده بود و جراید تقریبا بالاتفاق در تمجید و تحسین و تعظیم جبهه ملی میکوشیدند و گویا در این مورد با یکدیگر مسابقه گذارده بودند. عده زیادی به این جبهه پیوسته بودند. گروهی از روی ایمان، گروهی از روی ترس و گروهی از روی طمع. در چنین موقعیتی بر خود فرض دانستم که رسماً افتخار عضویت حزب زحمتکشان ملت ایران را با وجود تمام مشکلاتی که در زندگی خصوصی من وجود داشت بیابم. با وجودی که تا آنجا که مقدور بوده است
از نقاط قوت و ضعف جنابعالی با اطلاع بودم». یکی از دلایل ورود آیت به حزب زحمتکشان طبق گفته خودش مخالفت با جبهه ملی بود. آیت به وضوح از مخالفان بازرگان، جبهه ملی و مصدق بود. چرا؟ مشخص نیست، به جز یک چیز، آن هم اینکه او بهشدت تمایل داشت گستره نفوذ حزب زحمتکشان بیش از آنچه بود، بشود. بقایی بدل به خطیب پرحرارتی برای رهبر فقيد انقلاب شود و حزب زحمتکشان هم بدیل نهضت آزادی و چون هیچکدام اینها میسر نبود، آیت با تشکیلاتی به نام کانون تشیع که توسط فرهنگ نخعی شکل گرفته بود، همراه شد تا به مقابله با نهضت آزادی، بازرگان و یارانش بپردازد. درعینحال عضو حزب زحمتکشان بود و تلاش میکرد اعضای کانون تشیع را از میان هواداران بقایی انتخاب کند. در بخشی از نامه معروفش به بقایی درهمینباره نوشته است: «کار این کانون به جایی رسید که توانست در حدود صد نفر دانشجو را جلب کند. اکثر این دانشجویان در اثر تبلیغات ما متمایل به حزب زحمتکشان شدند و هماکنون بسیار از آنان مستقیم و غیرمستقیم با ما همکاری میکنند». آیت در ادامه از نزدیکی این کانون به جریان هوادار آیتالله کاشانی میگوید و اینکه توانستهاند برای آیتالله کاشانی مراسم ختمی
بگیرند.
نامه معروف 94صفحهای در سوم آذر 42 را برخی سرآغاز جدایی او از حزب زحمتکشان میدانند، اما این نمیتواند چندان قرین به واقعیت باشد؛ چراکه او درهمین نامه «بقایی» را «رهبر ارجمند» خطاب میکند و دوم اینکه او با پای خود از حزب نرفت. ابتدا موقتا برای چند سال،10 سال بعد، برای همیشه از حزب اخراج شد. به استناد اسناد منتشرشده ساواک آیت تا سالهای 46-45 هم به منزل بقایی رفتوآمد داشته و در جلسات حزبی شرکت میکرده است. بقایی هم بعدا در خاطراتش گفته است گویا بعد از انقلاب آیت را یکی، دوبار دیده است، اما نامه مفصل آیت به بقایی را درحالیکه عضو حزب است میتوان آرزوهای او برای حزب و بقایی دانست؛ درحالیکه نه بقایی آنی بود که آیت آرزو داشت و نه حزب زحمتکشان قرار بود آنطور که آیت انتظار داشت انقلابی عمل کند و تغییر مشی دهد. بقایی سوگند خورده بود حزبش در چارچوب قانون اساسی فعالیت کند. همین انتظارات اما بانی نوشتن آن نامه شد. نامهای که اگرچه به اعتقاد دکتر آبادیان نویسنده کتاب «زندگی سیاسی دکتر بقایی» لحن گستاخش حاکی از شورش مرید علیه مراد است، اما برعکس نگاه ایشان، به نظر میرسد این شورش ناشی از بریدن و ناامیدشدن از مراد
نیست. این خشم مریدی است که مرادش را در جایگاهی بزرگتر میخواهد، اما چون از خواست و رسم مراد خارج است این گونه علیه او سر به شورش برمیدارد. آیت مرادش را آنطور که دوست دارد میبیند نه آنطور که هست. برای همین لباس آرزوهای خود را بر تن او میکند که اگر نبود او را شایسته «کاوه ایران شدن» خطاب نمیکرد. او میخواست بقایی برایش آنطور باشد که او به دنبال یک کاوه آهنگر است که مردم را نجات دهد: «خواه و ناخواه چنین کاوهای پیدا خواهد شد.... آن عده از مردم که عمیق فکر میکنند و تاریخ معاصر را به خوبی مطالعه کردهاند و از مقتضیات زمان به خوبی آگاهاند و غرض و مرضی هم ندارند، بدون استثنا چشم انتظارشان به شما دوخته شده و آن کاوه را در وجود شما جستوجو میکنند».آیت از همان سالهای اولیه دهه 40 اصرار داشته که حزب زحمتکشان رنگ و لعابی مذهبی پیدا کند. در همان نامه مینویسد: «در مرامنامه حزب باید به اجرای قوانین مذهبی اشاره شود تا ضمن پیوستن عدهای به حزب در آینده هم از حربه دین علیه ما استفادهای نتوانند بکنند».
آیت با خلیل ملکی هم مخالف است و معتقد است حزب چوب مقالات ضدمذهبی خلیل ملکی را میخورد: «باید در آینده شدیدا از چنین اموری بپرهیزیم». مشخص نیست که این اصرار آیت برای رنگولعاب مذهبی دادن به حزب برای چیست؟ درحالیکه هم از مرامنامه حزب زحمتکشان که پیش از آمدن او تدوین شده خبر داشته هم بقایی و منش او را میشناخته است. آیا برای آیت رویکرد مذهبی حزب چیزی بیش از یک ابزار نبوده است. به نظر میرسد که او به تلاشهای احزاب مذهبی رقیب و موفقیت فعالیت امثال بازرگان و آیتالله طالقانی در جلب نظر مردم مذهبی برای مبارزه با شاه نظر داشته و به آنها به چشم رقیب مینگریسته است. او حتی به مسجد هدایت که محل سخنرانیهای مشهور و مبارزه آیتالله طالقانی بوده هم مشکوک است و مینویسد: «... جمعیت نهضت آزادی با وجودی که گردانندگان آن در باطن اعتقادی به مذهب ندارند از این نیرو حداکثر استفاده را میبرند و مسجد هدایت را سنگر خود قرار داده و بدین وسیله جمع کثیری را به طرف خود جلب کردهاند». آیت هم شاید مانند شریعتی به قابلیت انقلابی مذهب شیعه واقف بود و از اینکه حزب متبوعش به آن شاکی بود. در نامهاش به بقایی مینویسد که مسئله مذهب و
استفاده از نیروی عظیم مذهبی از مسائلی است که باید مورد توجه کامل حزب قرار گیرد: «این همه پول و انرژی که صرف ساختمان مسجد و امور مذهبی میگردد به سان نهر عظیم خروشانی میماند که استفادهای که باید از آن عاید نمیگردد و بعضی اوقات موجب تخریب نیز میشود، ولی وقتی همان رود را به وسیله بستن سد مهار کردیم میتوانیم حداکثر استفاده را از آن بنماییم». این ایده تا آخر با آیت امتداد پیدا میکند؛ درباره اینکه آیا آیت به مذهب نگاهی صرفا ابزاری داشت یا نه، نظرها متفاوت است. حمید سیفزاده از اعضای حزب زحمتکشان که با آیت آشنایی هم داشته است دراینباره سال گذشته در حاشیه سالگرد بزرگداشت آیت به «شرق» گفت: «به سياست ديني و به ولايت فقيه اعتقاد داشت. البته من رفتار خلاف دين از او نديدم. منزل ما زياد ميآمد. موردي که از آن زمان خاطرم هست «آيت» زياد دربارهاش صحبت ميکرد نگاه مثبتش به سلسله صفوي بود. معتقد بود اين سلسله توانست به ايران يک سياست مذهبي مستقل بدهد و شيعه را رسمي کند».
نامه آیت مفصل است و از برخی رفتارهای اعضای حزب هم گلایه دارد. پاسخ بقایی به نامه مفصل آیت فقط چند سؤال است. او از آیت میخواهد که به این سؤالها و ادعاهایی که در نامهاش طرح کرده جواب دهد و برایشان مصداق پیدا کند. مشخص نیست که آیا آیت پاسخی به این نامه میدهد و این نامهنگاریها ادامه پیدا میکند یا نه. آبادیان در کتاب زندگی سیاسی دکتر بقایی به نقل از اسناد خود بقایی مینویسد از نگاه قدیمیهای حزب زحمتکشان آیت فردی جوان، احساساتی و نپخته بود. مظفر بقایی در کتاب خاطرات خود که در ایران هم منتشر شده درباره آیت میگوید: «یک جوانی بود خیلی زحمتکش امکانات مالیاش هم خیلی محدود بود. بعد از قضایای 1340 او معتقد به مبارزه مسلحانه شد و چون گوینده دو تا از حوزهها هم بود در حوزه این موضوع را تبلیغ میکرد . . در صورتی که شعار ما مبارزهمان در چارچوب قانون با حفظ نظم و سکوت بود».
اخراج از حزب زحمتکشان طبق نوشته کتاب زندگی سیاسی مظفر بقایی به خاطر مواضع تند سیاسی او بوده است. اما «مظفر بقایی» درباره این اخراج میگوید: «یکبار به او تذکر داده شد که تبلیغ نکند اما ادامه داده بود... این ممکن بود برای حزب یک نقطه ضعف باشد... این تذکرات به جایی نرسید رویش تصمیم گرفته شد، یعنی با او صحبت شد که از این عقیدهاش باید عدول کند حاضر نشد، مطابق مقررات حزب محکوم به اخراج موقت از حزب شد. تغییر عقیده هم نداد». بقایی میگوید اخراج کامل او سال 52 رخ داد زمانی که به گفته او آیت وارد کار تشکیلاتی برای مبارزه مسلحانه شده بود و درصورت لو رفتن سابقه عضویتش در حزب ممکن بوده گزکی به دستگاه بدهد. همسر«آیت» هم در گفتوگویی تأیید کرده بود که او با برخی ارتشیها ارتباط برقرار کرده و دنبال تشکیلات بود. احتمالا همینها بوده که به گفته بقایی: «پیشنهاد کردند که همان ماده اخراج(کامل) درباره او اجرا بشود». نکته جالب این خاطرات اما این است که بقایی باوجود همه اینها از آیت هیچ وقت بد نمیگوید، بلکه او را به مردانگی متصف میکند و میگوید که بعد از انقلاب درجریان تصویب اعتبارنامهاش وقتی از سوی برخی نمایندگان از جمله
خلخالی متهم به عضویت در حزب زحمتکشان و حمایت از بقایی میشود مردانه پشت بقایی میایستد و از گذشتهاش دفاع میکند. آیت در دفاع از اعتبارنامهاش در مجلس گفته بود: «سال 41 بقایی اولین فردی بود که از طرف سیاسیون اعلامیه داد.اولین فردی بود که ضد کاپیتولاسیون اعلامیه داد.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.