درباره فیلم «قضیه صفر»
کاریکاتور اورولی
رؤیا و خیال همیشه برای تری گیلیام موضوعی جذاب و محبوب بوده و آدمهایی که با استفاده از رؤیا و خیال وارد دنیایی امنتر و بهتر از دنیای روزمره میشدند همیشه برایتری گیلیام جذابیت داشتند و اصلا برای همین است که چندین و چند سال است که دوست دارد پروژه «دن کیشوت» را جلوی دوربین ببرد و هرچند بارها پروژه متوقف شده اما گیلیام از صرافت ساخت آن نیفتاده است. «قضیه صفر» در ادامه همین علاقه به دنیاهای غیرواقعی ساخته شده و ماجرای مردی است که نابغه کامپیوتر است اما به نظرش زندگی پوچ است و ارزش زیستن ندارد. او یک بدبین تمامعیار به نام کوئن لث (با بازی کریستوف والتس) است که بهدنبال پیداکردن فرمولی است که به زندگی معنا میدهد و شرکتی که لث برایش کار میکند با متوجهشدن این موضوع احساس خطر و سعی میکند با فرستادن لث به خانه به این بهانه که کارهایش را در خانه انجام دهد، کاری کند که لث پیداکردن معنایی برای زندگی را فراموش کند. «قضیه صفر» هم مثل «راهزنان زمان» و «ماجراجوییهای بارون مونشهاوزن» درباره قدرت تخیل و تأثیر مثبتش بر زندگی است، اینکه چطور تخیل و دنیاهای ذهنی و خیالی میتوانند به زندگی سرد و بدون سرگرمی کودکی (در «راهزنان زمان») معنا بخشند یا چطور سختی جنگ را (در «ماجراجوییهای بارون مونشهاوزن») برطرف کنند و حالا در «قضیه صفر» معنایی برای زندگی لث بدبین پیدا کنند. از طرفی فیلم ادامه «12 میمون» و «برزیل» (بهترین فیلم گیلیام) هم هست و جامعهای ضدآرمانشهری را توصیف میکند که در آن همه چیز زیر نظر برادر بزرگ است و آدمها تا زمانی ارزش دارند که در خدمت سیستم باشند وگرنه درست مثل یک دستگاه سوخته، باید از شر آنها خلاص شد. گیلیام در بیش از40 سالی که در سینما مشغول بهکار بوده، بدون تغییر در سبک سینمایی خودش مسیری یکسان را ادامه داده است؛ فیلمهای او از نظر بصری متکی بر تصویرسازیهایی شبیه انیمیشن هستند با رنگآمیزیهای غلوشده و «قضیه صفر» هم همین مسیر بصری را دنبال میکند و المان دیگر تکرارشونده کارهای گیلیام یعنی شوخیهای اسلپ استیکی را هم دارد. بااینحال «قضیه صفر» نمیتواند به اثری ماندگار درباره پیروزی تخیل بر واقعیت و همچنین اهمیت عشق بهعنوان عنصری معنابخش به زندگی بدل شود. گیلیام در «قضیه صفر» حالت همان پسرک «راهزنان زمان» را دارد که درک دنیای پیرامونش برایش دشوار شده و برای همین شوخیهایش با تکنولوژیهای روز (مثل میهمانیای که همه در آن دارند با گوشی یا تبلت خود کار میکنند) حالت کاریکاتوری از دنیایی جرج اورولی دارد تا انتقادی. اما راستش کاریکاتوریسم یکی از اصول سینمایی گیلیام است و اصلا برای او سینما؛ یعنی طراحی فکاهیها و کاریکاتورهایی متصل به هم و با این منطق «قضیه صفر» شاید جاهایی بسیار تکراری و خستهکننده شود، اما فیلمی است کاملا گیلیامی؛ فیلمی که مخاطبان جدی سینما آن را نمیپسندند چون به نظرشان سطحی است و دوستداران گیلیام هرچند میدانند فیلم در اندازه بهترینهای گیلیام نیست اما به یاد فیلمهای محبوبشان آن را تا انتها تماشا میکنند.
رؤیا و خیال همیشه برای تری گیلیام موضوعی جذاب و محبوب بوده و آدمهایی که با استفاده از رؤیا و خیال وارد دنیایی امنتر و بهتر از دنیای روزمره میشدند همیشه برایتری گیلیام جذابیت داشتند و اصلا برای همین است که چندین و چند سال است که دوست دارد پروژه «دن کیشوت» را جلوی دوربین ببرد و هرچند بارها پروژه متوقف شده اما گیلیام از صرافت ساخت آن نیفتاده است. «قضیه صفر» در ادامه همین علاقه به دنیاهای غیرواقعی ساخته شده و ماجرای مردی است که نابغه کامپیوتر است اما به نظرش زندگی پوچ است و ارزش زیستن ندارد. او یک بدبین تمامعیار به نام کوئن لث (با بازی کریستوف والتس) است که بهدنبال پیداکردن فرمولی است که به زندگی معنا میدهد و شرکتی که لث برایش کار میکند با متوجهشدن این موضوع احساس خطر و سعی میکند با فرستادن لث به خانه به این بهانه که کارهایش را در خانه انجام دهد، کاری کند که لث پیداکردن معنایی برای زندگی را فراموش کند. «قضیه صفر» هم مثل «راهزنان زمان» و «ماجراجوییهای بارون مونشهاوزن» درباره قدرت تخیل و تأثیر مثبتش بر زندگی است، اینکه چطور تخیل و دنیاهای ذهنی و خیالی میتوانند به زندگی سرد و بدون سرگرمی کودکی (در «راهزنان زمان») معنا بخشند یا چطور سختی جنگ را (در «ماجراجوییهای بارون مونشهاوزن») برطرف کنند و حالا در «قضیه صفر» معنایی برای زندگی لث بدبین پیدا کنند. از طرفی فیلم ادامه «12 میمون» و «برزیل» (بهترین فیلم گیلیام) هم هست و جامعهای ضدآرمانشهری را توصیف میکند که در آن همه چیز زیر نظر برادر بزرگ است و آدمها تا زمانی ارزش دارند که در خدمت سیستم باشند وگرنه درست مثل یک دستگاه سوخته، باید از شر آنها خلاص شد. گیلیام در بیش از40 سالی که در سینما مشغول بهکار بوده، بدون تغییر در سبک سینمایی خودش مسیری یکسان را ادامه داده است؛ فیلمهای او از نظر بصری متکی بر تصویرسازیهایی شبیه انیمیشن هستند با رنگآمیزیهای غلوشده و «قضیه صفر» هم همین مسیر بصری را دنبال میکند و المان دیگر تکرارشونده کارهای گیلیام یعنی شوخیهای اسلپ استیکی را هم دارد. بااینحال «قضیه صفر» نمیتواند به اثری ماندگار درباره پیروزی تخیل بر واقعیت و همچنین اهمیت عشق بهعنوان عنصری معنابخش به زندگی بدل شود. گیلیام در «قضیه صفر» حالت همان پسرک «راهزنان زمان» را دارد که درک دنیای پیرامونش برایش دشوار شده و برای همین شوخیهایش با تکنولوژیهای روز (مثل میهمانیای که همه در آن دارند با گوشی یا تبلت خود کار میکنند) حالت کاریکاتوری از دنیایی جرج اورولی دارد تا انتقادی. اما راستش کاریکاتوریسم یکی از اصول سینمایی گیلیام است و اصلا برای او سینما؛ یعنی طراحی فکاهیها و کاریکاتورهایی متصل به هم و با این منطق «قضیه صفر» شاید جاهایی بسیار تکراری و خستهکننده شود، اما فیلمی است کاملا گیلیامی؛ فیلمی که مخاطبان جدی سینما آن را نمیپسندند چون به نظرشان سطحی است و دوستداران گیلیام هرچند میدانند فیلم در اندازه بهترینهای گیلیام نیست اما به یاد فیلمهای محبوبشان آن را تا انتها تماشا میکنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.