|

مروری بر کتاب «گزارش یک زندگی» اثر نصراله کسرائیان

فروافتادن برگ‌های یک زندگی

برای بسیاری عکس بازنمایانگر فعالیت‌ها و احساسات انسانی است. برای برخی دیگر تنها گزارشی است موقت و ناپایدار از یک موقعیت انسانی و برای بعضی دیگر چیزی نیست جز ابژه‌ای که خبر از آرزویی می‌دهد. گاه پوستری می‌شود بر دیواری تا سطح خالی‌اش را پر کند و گاه نماینده خود عکاس است که از عمق و سطح شخصیتش سخن می‌گوید. گاهی نیز تمام اینهاست. پدیده‌ای است نامنظم و مغشوش از آنچه «می‌خواهیم» ببینیم. در تلاش هستیم با جبری خودخواسته یا ناخواسته تصویر را با واقعیت پیوند ‌زنیم. در بدبینانه‌ترین شکل آن عکس بهانه‌ای می‌شود برای سودجویی‌های موقت که عمری کوتاه دارد و نباید بدان پرداخت و به رسمیتش شناخت. گزارش زندگی نصراله کسرائیان عکاس پیش‌کسوت ایرانی از کدام دسته است؟ پاسخ به این سؤال کمی پیچیده است زیرا کتاب خود با پیچیدگی‌ها و تناقضات فراوانی همراه است. اما شاید همین تناقضات محتوایی نشان‌دهنده چندلایه‌بینی عکاس و مؤلف آن باشد. تناقض در همه جا باری منفی را به همراه ندارد. کسرائیان هم به زیبایی طبیعی نظر دارد و هم خود زیبایی‌آفرین است. عکس را دستکاری می‌کند اما به واقعیت تا حدود زیادی پایبند است. برخی مواقع عکاسی‌اش سمبلیک (نمادین) می‌شود. چیزی را فرا و ورای عکس می‌بیند و دوست دارد با اشاره‌هایی ناپیدا چیزی بگوید. البته آنچه او می‌گوید منحصر‌به‌فرد نیست. روایت وی نیز چکیده‌ای از ابرروایت مدرن است. روایتی تکراری. روایت زشت و زیبا/ نیک و بد/ آرام و آشوبناک... حضور و غیبت/ پوشیده و آشکار... دوقطبی‌های دوست‌داشتنی... عکاسی رسانه‌ای دوقطبی‌نگر است. این همان چیزی است که عکاسان تکرار می‌کنند. پس محتوای عکس از خود عکس بیرون نیست. همان لحظه است که دیده می‌شود و شکار می‌شود. لحظه‌ای که دیگر تکرار نمی‌شود. حال باید پرسید چه چیز یک عکاس را از دیگران متمایز می‌سازد؟ نحوه بیان داستان متمایزکننده یک عکاس از عکاسان دیگر است. این شیوه‌ها هستند که تفاوت‌ها را ایجاد می‌کنند. وگرنه تصویر جهان مدت‌هاست به تکراری عبث و بیهوده رسیده. تکراری که انسان را مجبور به لذت‌بردن از همان تکرار می‌کند. در کسری از ثانیه از شهری به شهری دیگر. از کشوری به کشوری دیگری و سپس تکثیر بی‌نهایت یک تصویر (ایماژ) که دیگر نمی‌توان نامش را عکس (فتو) گذاشت. نحوه بیان کسرائیان نیز چندگانه است. گاه گزارشی و مستندنگارانه. گویی یک خبرنگار- عکاس است و گاه متمایل به نقاشی و برخی مواقع با نگاهی معمارانه به طبیعت. به کسرائیان حق می‌دهیم که این‌چنین بی‌قرار و ناآرام باشد. می‌توان کمی فراتر رفت و او را تمجید کرد. او بی‌قراری ناآرامی‌اش را پنهان نمی‌کند. تجربه‌های زیستی کسرائیان مصداق‌هایی عینی دارد: «عکس‌های او». بی‌ادعا عملکرد خود را به قضاوت می گذارد. ادعای این را ندارد که اولین عکاس فلان سبک و رشته در ایران است. سادگی عکاسی او در کنار پیچیدگی‌های زیباشناختی عکس‌هایش کمی لج مرا درآورده است. در هرحال مجموعه عکس‌های کسرائیان خط ممتد یک زندگی فعال و پاسخ‌گو را نشان می‌دهد. حتی خود عکاس هم در بخشی از یادداشت‌هایی ابتدایی و طولانی کتاب هم به این پاسخ‌گویی اشاره می‌کند. وی در این یادداشت مقدماتی سعی دارد که بگوید چگونه عکاس شده و در نهایت هم نمی‌تواند بگوید. چون عکاس است و نه نویسنده. ما خود درخواهیم یافت که روند شکل‌گیری شخصیت عکاسانه وی چگونه بوده، از کجا آمده و به کجا رفته. مخاطب خودش می‌تواند به کمک تنظیم‌های مطلوب و زمان‌بندی‌های کتاب این روند را کشف کند. از سمتی دیگر کتاب کسرائیان توصیف است. توصیف رنج‌هایی که در سفر بر او و همسرش تحمیل شده. که هر سفر رنج‌هایی دارد و لذت‌هایی غیر‌قابل‌ بیان. از نکات جالب توجه این مجموعه حضور مستمر همسر عکاس به اشکال مختلف است که بر هنرمندانه زندگی‌کردن عکاس دلالت دارد. زندگی و حرفه او از هم جدا نیست. هنرمندانه می‌زید و کار می‌کند و مستقل است. چیزی که بسیاری فاقد آن هستند. کسرائیان همین بوده که می‌بینید. در سیراف همان است که در دهکده‌های گیلان. عبور کنیم از تحلیل شخصیت که باعث دردسرهای چندلایه می‌شود. کتاب کسرائیان متشکل از 14 بخش است. بخش نخست با زیباترین عکس او (سیلقه شخصی من است) آغاز می‌شود. دختری نشسته بر درگاه پنجره که خود تحلیلی مستقل از این یادداشت را طلب می‌کند. عکس‌های این بخش به‌طور کل سیاه و سفید است از مناطقی چون لرستان، ترکمن صحرا، بلوچستان و... که نوعی گشایش است و شاید نوعی افتتاح، معرفی یا ورودیِ روند عکاسی کسرائیان که بین سال‌های 46 تا 59 گرفته شده است. بخش‌های دوم تا ششم هرکدام به شکلی مستقل و متفاوت به مردم نواحی جنوب ایران، کردستان، گیلان و بلوچستان می‌پردازد. همان‌طور که در قبل اشاره شد نگاه عکاس در این مجموعه متنوع است. گاه مردم‌شناخت و گاه نماد‌پرداز. اما نکته بسیار مهم در کل اثر حضور مداوم و پر‌رنگ زنان به عنوان سوژه‌هایی فعال است که به زیبایی شناسی کتاب دوچندان افزوده. در درجه دوم کودکان در اهمیت قرار دارند. عکاس ارتباط این دو گروه با طبیعت را کاملا منطقی و عرفی پیش برده است. کسرائیان عکاس محافظه‌کاری است. با احتیاط عکس می‌گیرد و از هرگونه هیجان اجتناب می‌کند. پویایی و حرکت در عکس را فراموش نمی‌کند اما در چینش و حرکت هیجان‌گرا نیست. از جمله اما و اگر‌های این مجموعه می‌توان به چاپ برخی عکس‌ها در ابعاد بزرگ اشاره کرد که باعث افت شدید کیفیت عکس‌ها شده که به‌درستی نمی‌توان دلیل این آگراندیسمان‌ها را فهمید. یکی دیگر از اما‌های این مجموعه بخش «میان‌پرده‌ها»ست که به‌هیچ‌وجه با کل مجموعه مرتبط نیست. بخش‌های کویرهای ایران، کوچ، آیین‌ها، بازارهای ایران و معماری ایران را نیز با کمی تساهل می‌توان به بخش‌های جغرافیایی دوم تا ششم متصل کرد. در نهایت کسرائیان با مروری عجولانه به سفرهای خارجی‌اش کتاب را به پایان رسانده که وجود این بخش نیز غیرملزوم به نظر می‌آید.

برای بسیاری عکس بازنمایانگر فعالیت‌ها و احساسات انسانی است. برای برخی دیگر تنها گزارشی است موقت و ناپایدار از یک موقعیت انسانی و برای بعضی دیگر چیزی نیست جز ابژه‌ای که خبر از آرزویی می‌دهد. گاه پوستری می‌شود بر دیواری تا سطح خالی‌اش را پر کند و گاه نماینده خود عکاس است که از عمق و سطح شخصیتش سخن می‌گوید. گاهی نیز تمام اینهاست. پدیده‌ای است نامنظم و مغشوش از آنچه «می‌خواهیم» ببینیم. در تلاش هستیم با جبری خودخواسته یا ناخواسته تصویر را با واقعیت پیوند ‌زنیم. در بدبینانه‌ترین شکل آن عکس بهانه‌ای می‌شود برای سودجویی‌های موقت که عمری کوتاه دارد و نباید بدان پرداخت و به رسمیتش شناخت. گزارش زندگی نصراله کسرائیان عکاس پیش‌کسوت ایرانی از کدام دسته است؟ پاسخ به این سؤال کمی پیچیده است زیرا کتاب خود با پیچیدگی‌ها و تناقضات فراوانی همراه است. اما شاید همین تناقضات محتوایی نشان‌دهنده چندلایه‌بینی عکاس و مؤلف آن باشد. تناقض در همه جا باری منفی را به همراه ندارد. کسرائیان هم به زیبایی طبیعی نظر دارد و هم خود زیبایی‌آفرین است. عکس را دستکاری می‌کند اما به واقعیت تا حدود زیادی پایبند است. برخی مواقع عکاسی‌اش سمبلیک (نمادین) می‌شود. چیزی را فرا و ورای عکس می‌بیند و دوست دارد با اشاره‌هایی ناپیدا چیزی بگوید. البته آنچه او می‌گوید منحصر‌به‌فرد نیست. روایت وی نیز چکیده‌ای از ابرروایت مدرن است. روایتی تکراری. روایت زشت و زیبا/ نیک و بد/ آرام و آشوبناک... حضور و غیبت/ پوشیده و آشکار... دوقطبی‌های دوست‌داشتنی... عکاسی رسانه‌ای دوقطبی‌نگر است. این همان چیزی است که عکاسان تکرار می‌کنند. پس محتوای عکس از خود عکس بیرون نیست. همان لحظه است که دیده می‌شود و شکار می‌شود. لحظه‌ای که دیگر تکرار نمی‌شود. حال باید پرسید چه چیز یک عکاس را از دیگران متمایز می‌سازد؟ نحوه بیان داستان متمایزکننده یک عکاس از عکاسان دیگر است. این شیوه‌ها هستند که تفاوت‌ها را ایجاد می‌کنند. وگرنه تصویر جهان مدت‌هاست به تکراری عبث و بیهوده رسیده. تکراری که انسان را مجبور به لذت‌بردن از همان تکرار می‌کند. در کسری از ثانیه از شهری به شهری دیگر. از کشوری به کشوری دیگری و سپس تکثیر بی‌نهایت یک تصویر (ایماژ) که دیگر نمی‌توان نامش را عکس (فتو) گذاشت. نحوه بیان کسرائیان نیز چندگانه است. گاه گزارشی و مستندنگارانه. گویی یک خبرنگار- عکاس است و گاه متمایل به نقاشی و برخی مواقع با نگاهی معمارانه به طبیعت. به کسرائیان حق می‌دهیم که این‌چنین بی‌قرار و ناآرام باشد. می‌توان کمی فراتر رفت و او را تمجید کرد. او بی‌قراری ناآرامی‌اش را پنهان نمی‌کند. تجربه‌های زیستی کسرائیان مصداق‌هایی عینی دارد: «عکس‌های او». بی‌ادعا عملکرد خود را به قضاوت می گذارد. ادعای این را ندارد که اولین عکاس فلان سبک و رشته در ایران است. سادگی عکاسی او در کنار پیچیدگی‌های زیباشناختی عکس‌هایش کمی لج مرا درآورده است. در هرحال مجموعه عکس‌های کسرائیان خط ممتد یک زندگی فعال و پاسخ‌گو را نشان می‌دهد. حتی خود عکاس هم در بخشی از یادداشت‌هایی ابتدایی و طولانی کتاب هم به این پاسخ‌گویی اشاره می‌کند. وی در این یادداشت مقدماتی سعی دارد که بگوید چگونه عکاس شده و در نهایت هم نمی‌تواند بگوید. چون عکاس است و نه نویسنده. ما خود درخواهیم یافت که روند شکل‌گیری شخصیت عکاسانه وی چگونه بوده، از کجا آمده و به کجا رفته. مخاطب خودش می‌تواند به کمک تنظیم‌های مطلوب و زمان‌بندی‌های کتاب این روند را کشف کند. از سمتی دیگر کتاب کسرائیان توصیف است. توصیف رنج‌هایی که در سفر بر او و همسرش تحمیل شده. که هر سفر رنج‌هایی دارد و لذت‌هایی غیر‌قابل‌ بیان. از نکات جالب توجه این مجموعه حضور مستمر همسر عکاس به اشکال مختلف است که بر هنرمندانه زندگی‌کردن عکاس دلالت دارد. زندگی و حرفه او از هم جدا نیست. هنرمندانه می‌زید و کار می‌کند و مستقل است. چیزی که بسیاری فاقد آن هستند. کسرائیان همین بوده که می‌بینید. در سیراف همان است که در دهکده‌های گیلان. عبور کنیم از تحلیل شخصیت که باعث دردسرهای چندلایه می‌شود. کتاب کسرائیان متشکل از 14 بخش است. بخش نخست با زیباترین عکس او (سیلقه شخصی من است) آغاز می‌شود. دختری نشسته بر درگاه پنجره که خود تحلیلی مستقل از این یادداشت را طلب می‌کند. عکس‌های این بخش به‌طور کل سیاه و سفید است از مناطقی چون لرستان، ترکمن صحرا، بلوچستان و... که نوعی گشایش است و شاید نوعی افتتاح، معرفی یا ورودیِ روند عکاسی کسرائیان که بین سال‌های 46 تا 59 گرفته شده است. بخش‌های دوم تا ششم هرکدام به شکلی مستقل و متفاوت به مردم نواحی جنوب ایران، کردستان، گیلان و بلوچستان می‌پردازد. همان‌طور که در قبل اشاره شد نگاه عکاس در این مجموعه متنوع است. گاه مردم‌شناخت و گاه نماد‌پرداز. اما نکته بسیار مهم در کل اثر حضور مداوم و پر‌رنگ زنان به عنوان سوژه‌هایی فعال است که به زیبایی شناسی کتاب دوچندان افزوده. در درجه دوم کودکان در اهمیت قرار دارند. عکاس ارتباط این دو گروه با طبیعت را کاملا منطقی و عرفی پیش برده است. کسرائیان عکاس محافظه‌کاری است. با احتیاط عکس می‌گیرد و از هرگونه هیجان اجتناب می‌کند. پویایی و حرکت در عکس را فراموش نمی‌کند اما در چینش و حرکت هیجان‌گرا نیست. از جمله اما و اگر‌های این مجموعه می‌توان به چاپ برخی عکس‌ها در ابعاد بزرگ اشاره کرد که باعث افت شدید کیفیت عکس‌ها شده که به‌درستی نمی‌توان دلیل این آگراندیسمان‌ها را فهمید. یکی دیگر از اما‌های این مجموعه بخش «میان‌پرده‌ها»ست که به‌هیچ‌وجه با کل مجموعه مرتبط نیست. بخش‌های کویرهای ایران، کوچ، آیین‌ها، بازارهای ایران و معماری ایران را نیز با کمی تساهل می‌توان به بخش‌های جغرافیایی دوم تا ششم متصل کرد. در نهایت کسرائیان با مروری عجولانه به سفرهای خارجی‌اش کتاب را به پایان رسانده که وجود این بخش نیز غیرملزوم به نظر می‌آید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.