حبسزدایی، اصلی مهم در نظام عدالت کیفری ایران
سیدمصطفی قاضوی. مدیرکل پیشگیریهای مردمی قوه قضائیه
با گسترش دیدگاههای جامعهشناختی جنایی، اندیشههای نوینی پدید آمد که بر چگونگی اجرای مجازات، اثرپذیری مجازات و نهایتا کاهش جمعیت کیفری متمرکز بودند. از آنجا که از جمله مهمترین مجازاتهای مورد استفاده و تأکید بشری مجازات حبس یا زندان است، نحلهها و رهیافتهای مختلفی برای اثربخشی و کارآمدی استفاده از حبس مطرح شدند. دراینبین مکاتبی چون مکتب اثباتی، پستمدرنیسم و...، و اندیشمندانی چون مارک آنسل و سایرین به طرح دیدگاههای خود در این زمینه پرداختند. در شرع انور اسلامی و بهویژه در سیاست جنایی اسلام نیز مجازات حبس تلویحا مطرح شده است. بهعنوان نمونه، خداوند متعال در آیه 33 سوره مائده میفرماید: «همانا کیفر آنان که با خدا و رسول به جنگ برخیزند و در زمین به فساد کوشند جز این نباشد که آنها را به قتل رسانده، یا به دار کشند یا دستوپایشان به خلاف یکدیگر بِبُرند یا به نفی و تبعید از سرزمین (صالحان) دور کنند. این ذلت و خواری عذاب دنیوی آنهاست و اما در آخرت به عذابی بزرگ معذب خواهند بود». در تفسیر این آیه، گروهی براساس روایتی از امام جواد (ع) معتقدند که «امام در این کسانی که رهزنی کردند بنگرد، اگر فقط راه را ناامن
کردند و کسی را نکشتند و مال کسی را هم نبردند، برای اینکه راه را ناامن کردند، حکم به زندانیشدن آنها کند» (وسائلالشیعه، ج28، ص312). در اسلام هم برای حبسزدایی و مجازات حبس تدابیری اجرا میشده است. نخستین زندان در اسلام را حضرت علی(ع) در کوفه از بوریای فارس ساخت و آنجا را «نافع» نامید و سپس زندان دیگری از خاک و گل بنا کرد و اسم آنجا را «مخیس» (خارکردن - نرمکردن) گذاشت. درواقع باید گفت محدودبودن مجازات زندان در اسلام مورد تأیید بسیاری از مراجع و علماست. از حضرت علی (ع) نقل شده است که آن حضرت به افرادی از زندانیان که قصد حضور در نمازجمعه را داشتند، اجازه میدادند به نمازجمعه بروند و پس از نماز دوباره به زندان برگردانده میشدند.
با این توصیف باید دید که با عنایت به روند رو به رشد جمعیت مرتکبان جرم و بزهکاری، آیا همچنان مجازات حبس بهعنوان یک ابزار مناسب برای ارعاب و تنبیه و سرزنش مجرمان در نظر گرفته خواهد شد. پاسخ به سؤال واضح است، چراکه شیوع بزهکاری و ارتکاب جرم و استفاده صرف از مجازات حبس و کمپرداختن به مجازاتهای دیگر، نهتنها جامعه را عاری از تبهکاری و کجروی نمیکند، بلکه دو نتیجه نامطلوب را بههمراه دارد: اول اینکه، امروزه مجازات حبس بیشازپیش جنبه تنبیهی خود را از دست داده است. مطالعات نشان میدهد عملکرد زندان بهعنوان محل اجرای حبس، حاکی از آن است که از نظر اهداف مجازاتها مانند تأثیر آن در پیشگیری از بزهکاری و جلوگیری از تکرار جرم و ارعاب و اصلاح محکومان کم بوده است.
دوم اینکه، مجازات حبس، مجرم را بهصورت مقطعی از جامعه دور میکند و حالت مسکّن دارد و تنها در مدت سپریشدن محکومیت مجرم است که جامعه از خطر وی مصون میماند و چهبسا بعد از آزادی از زندان، جنبه ارعابی این مجازات و ایجاد هراس درونی در وی از بین برود و سبب تجری مرتکب در آینده شود.
در کنار اینها باید افزود که علاوه بر به وجود آمدن مشکلات متعدد برای خانواده این افراد، با بالارفتن جمعیت کیفری ندامتگاههای کشور، هزینه نگهداری و مراقبت و کنترل آنها نیز افزایش پیدا خواهد کرد که با توجه به آمارهای موجود به رقم قابلتوجهی در هر سال تبدیل خواهد شد.
باید پذیرفت اکنون زمان توجه به راهکارهای جایگزین حبس در جامعه بوده تا هم مرتکب را تأدیب و سرزنش کرده و حقوق حقه جامعه محقق شود و هم بتوان از جنبههای تربیتی، مجازاتها را تقویت کرد. برای این منظور، قانونگذار ما در قانون مجازات اسلامی مصوب 1392، راهکارهای مختلفی ارائه داده است که عبارتند از: تعویق صدور حکم (ماده 40)، تعلیق اجرای مجازات (ماده 36)، معافیت از مجازات (ماده 39)، نیمهآزادی (56)، آزادی مشروط (ماده 40، 41 و 42).
علاوه بر اینها، قانونگذار، تکلیف و حقی برای مرتکبان ایجاد کرده است که تحت عنوان مجازاتهای اجتماعی یا جایگزین حبس قلمداد میشوند و در ماده 64 بدان اشاره شده است. قانونگذار دوره مراقبت، خدمات عمومی رایگان، جزای نقدی، جزای نقدی روزانه و محرومیت از حقوق اجتماعی را در صورت گذشت شاکی و وجود جهات تخفیف، بهعنوان جایگزین حبس قرار داده است.
علاوه بر همه اینها، بحث حبسزدایی و کاهش جمعیت کیفری زندانها، از جمله موارد و راهبردهای مورد تأکید ریاست محترم قوهقضائیه حضرت آیتالله آملیلاریجانی نیز بوده است. ایشان بارها در نشستهای خود بر اتخاذ تدابیر علمی و منطقی برای کاهش جمعیت کیفری کشور و بهویژه زندانها، اشاره کردهاند. بهعنوان نمونه ایشان در دیدار با اعضای مجمع نمایندگان استان تهران در سال 1390 بیان کردند: «حبسزدایی به معنای رهاکردن زندانیان پس از صدور حکم زندان یا دادن مرخصیهای گسترده به محکومان زندانی نیست، که این مسئله موجب سستشدن انگیزه قضات و نیروی انتظامی در برخورد با مجرمان خاص همچون اشرار و اراذل میشود و درواقع حبسزدایی بهویژه برای افراد شرور و خطرناک معنایی ندارد. همچنین زندانهای ما دچار پارهای محدودیتهای فیزیکی است که از ماهها قبل برنامههایی در دست اقدام است تا بتوان جمعیت زندانیها را کاهش داد».
در آخر باید گفت، تلاش همهجانبه برای بهرهمندی از ابزارهای حبسزدایی، نهفقط موجب کاهش جمعیت کیفری کشور میشود بلکه به عقیده بریث ویت، در شرمسارسازی برای بازسازگارکنندگی و بازاجتماعیشدن مرتکبان نیز از اهمیت والایی برخوردار است. از اینرو شایسته و بایسته است تا در نظام عدالت کیفری کشور، زمینه، انگیزه و دانش بهرهگیری از این ابزارهای قانونی و علمی را فراهم آورده تا در آینده از پرورش مرتکبان حرفهای و مجرمان پایدار حذر کرده باشیم. انشاءالله
با گسترش دیدگاههای جامعهشناختی جنایی، اندیشههای نوینی پدید آمد که بر چگونگی اجرای مجازات، اثرپذیری مجازات و نهایتا کاهش جمعیت کیفری متمرکز بودند. از آنجا که از جمله مهمترین مجازاتهای مورد استفاده و تأکید بشری مجازات حبس یا زندان است، نحلهها و رهیافتهای مختلفی برای اثربخشی و کارآمدی استفاده از حبس مطرح شدند. دراینبین مکاتبی چون مکتب اثباتی، پستمدرنیسم و...، و اندیشمندانی چون مارک آنسل و سایرین به طرح دیدگاههای خود در این زمینه پرداختند. در شرع انور اسلامی و بهویژه در سیاست جنایی اسلام نیز مجازات حبس تلویحا مطرح شده است. بهعنوان نمونه، خداوند متعال در آیه 33 سوره مائده میفرماید: «همانا کیفر آنان که با خدا و رسول به جنگ برخیزند و در زمین به فساد کوشند جز این نباشد که آنها را به قتل رسانده، یا به دار کشند یا دستوپایشان به خلاف یکدیگر بِبُرند یا به نفی و تبعید از سرزمین (صالحان) دور کنند. این ذلت و خواری عذاب دنیوی آنهاست و اما در آخرت به عذابی بزرگ معذب خواهند بود». در تفسیر این آیه، گروهی براساس روایتی از امام جواد (ع) معتقدند که «امام در این کسانی که رهزنی کردند بنگرد، اگر فقط راه را ناامن
کردند و کسی را نکشتند و مال کسی را هم نبردند، برای اینکه راه را ناامن کردند، حکم به زندانیشدن آنها کند» (وسائلالشیعه، ج28، ص312). در اسلام هم برای حبسزدایی و مجازات حبس تدابیری اجرا میشده است. نخستین زندان در اسلام را حضرت علی(ع) در کوفه از بوریای فارس ساخت و آنجا را «نافع» نامید و سپس زندان دیگری از خاک و گل بنا کرد و اسم آنجا را «مخیس» (خارکردن - نرمکردن) گذاشت. درواقع باید گفت محدودبودن مجازات زندان در اسلام مورد تأیید بسیاری از مراجع و علماست. از حضرت علی (ع) نقل شده است که آن حضرت به افرادی از زندانیان که قصد حضور در نمازجمعه را داشتند، اجازه میدادند به نمازجمعه بروند و پس از نماز دوباره به زندان برگردانده میشدند.
با این توصیف باید دید که با عنایت به روند رو به رشد جمعیت مرتکبان جرم و بزهکاری، آیا همچنان مجازات حبس بهعنوان یک ابزار مناسب برای ارعاب و تنبیه و سرزنش مجرمان در نظر گرفته خواهد شد. پاسخ به سؤال واضح است، چراکه شیوع بزهکاری و ارتکاب جرم و استفاده صرف از مجازات حبس و کمپرداختن به مجازاتهای دیگر، نهتنها جامعه را عاری از تبهکاری و کجروی نمیکند، بلکه دو نتیجه نامطلوب را بههمراه دارد: اول اینکه، امروزه مجازات حبس بیشازپیش جنبه تنبیهی خود را از دست داده است. مطالعات نشان میدهد عملکرد زندان بهعنوان محل اجرای حبس، حاکی از آن است که از نظر اهداف مجازاتها مانند تأثیر آن در پیشگیری از بزهکاری و جلوگیری از تکرار جرم و ارعاب و اصلاح محکومان کم بوده است.
دوم اینکه، مجازات حبس، مجرم را بهصورت مقطعی از جامعه دور میکند و حالت مسکّن دارد و تنها در مدت سپریشدن محکومیت مجرم است که جامعه از خطر وی مصون میماند و چهبسا بعد از آزادی از زندان، جنبه ارعابی این مجازات و ایجاد هراس درونی در وی از بین برود و سبب تجری مرتکب در آینده شود.
در کنار اینها باید افزود که علاوه بر به وجود آمدن مشکلات متعدد برای خانواده این افراد، با بالارفتن جمعیت کیفری ندامتگاههای کشور، هزینه نگهداری و مراقبت و کنترل آنها نیز افزایش پیدا خواهد کرد که با توجه به آمارهای موجود به رقم قابلتوجهی در هر سال تبدیل خواهد شد.
باید پذیرفت اکنون زمان توجه به راهکارهای جایگزین حبس در جامعه بوده تا هم مرتکب را تأدیب و سرزنش کرده و حقوق حقه جامعه محقق شود و هم بتوان از جنبههای تربیتی، مجازاتها را تقویت کرد. برای این منظور، قانونگذار ما در قانون مجازات اسلامی مصوب 1392، راهکارهای مختلفی ارائه داده است که عبارتند از: تعویق صدور حکم (ماده 40)، تعلیق اجرای مجازات (ماده 36)، معافیت از مجازات (ماده 39)، نیمهآزادی (56)، آزادی مشروط (ماده 40، 41 و 42).
علاوه بر اینها، قانونگذار، تکلیف و حقی برای مرتکبان ایجاد کرده است که تحت عنوان مجازاتهای اجتماعی یا جایگزین حبس قلمداد میشوند و در ماده 64 بدان اشاره شده است. قانونگذار دوره مراقبت، خدمات عمومی رایگان، جزای نقدی، جزای نقدی روزانه و محرومیت از حقوق اجتماعی را در صورت گذشت شاکی و وجود جهات تخفیف، بهعنوان جایگزین حبس قرار داده است.
علاوه بر همه اینها، بحث حبسزدایی و کاهش جمعیت کیفری زندانها، از جمله موارد و راهبردهای مورد تأکید ریاست محترم قوهقضائیه حضرت آیتالله آملیلاریجانی نیز بوده است. ایشان بارها در نشستهای خود بر اتخاذ تدابیر علمی و منطقی برای کاهش جمعیت کیفری کشور و بهویژه زندانها، اشاره کردهاند. بهعنوان نمونه ایشان در دیدار با اعضای مجمع نمایندگان استان تهران در سال 1390 بیان کردند: «حبسزدایی به معنای رهاکردن زندانیان پس از صدور حکم زندان یا دادن مرخصیهای گسترده به محکومان زندانی نیست، که این مسئله موجب سستشدن انگیزه قضات و نیروی انتظامی در برخورد با مجرمان خاص همچون اشرار و اراذل میشود و درواقع حبسزدایی بهویژه برای افراد شرور و خطرناک معنایی ندارد. همچنین زندانهای ما دچار پارهای محدودیتهای فیزیکی است که از ماهها قبل برنامههایی در دست اقدام است تا بتوان جمعیت زندانیها را کاهش داد».
در آخر باید گفت، تلاش همهجانبه برای بهرهمندی از ابزارهای حبسزدایی، نهفقط موجب کاهش جمعیت کیفری کشور میشود بلکه به عقیده بریث ویت، در شرمسارسازی برای بازسازگارکنندگی و بازاجتماعیشدن مرتکبان نیز از اهمیت والایی برخوردار است. از اینرو شایسته و بایسته است تا در نظام عدالت کیفری کشور، زمینه، انگیزه و دانش بهرهگیری از این ابزارهای قانونی و علمی را فراهم آورده تا در آینده از پرورش مرتکبان حرفهای و مجرمان پایدار حذر کرده باشیم. انشاءالله
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.