دردسرهای یک مرگ
اردشیر زارعی قنواتی: با اعلان مرگ «ملامحمد عمر»، رهبر «طالبان» و تأیید رسمی آن توسط این گروه در چند روز گذشته، بسیاری از معادلات سیاسی و موازنههای قدرت در تحولات افغانستان و صفبندیهای موجود در گروه طالبان دچار تغییر شد. هرچند در روزهای قبل، ابتدا از سوی گروه انشعابی «فدایی محض» خبر مرگ امیرالمؤمنین افغانستان منتشر شده بود و بعدا نیز مقامات دولت کابل این خبر را تأیید کردند، اما تاریخ آوریل 2013 که برای مرگ ملامحمد عمر اعلان شده است و نشاندهنده گذشت دو سال از این واقعه است، حدس و گمان زیادی دراینباره بهوجود آورده است. بهخصوص همزمانی خبر مرگ رهبر طالبان با علنیشدن دور دوم مذاکرات صلح بین این گروه و دولت افغانستان به میانجیگری چین و انتخاب «ملااختر محمد منصور» معاون او که به سازمان اطلاعات پاکستان (آیاسآی) بسیار نزدیک بوده و در اولین اظهارنظر رسمی خود بعد از این انتصاب بهشدت علیه روند مذاکرات صلح موضعگیری کرده است، بیشازپیش موجب تردید در مورد همزمانی ارتباط این دو موضوع با هم شد. همچنین دو روز بعد از خبر مرگ رهبر طالبان بنا بر گزارش اختصاصی خبرگزاری «بیبیسی» در مورد مرگ
«جلالالدین حقانی» دیگر رهبر جهادی ستیزهجو که با تکذیب و تأییدهای متناقض فرزندان وی و بعضی رهبران طالبان مواجه شد، بهنظر میرسد در افغانستان روندی در حال حرکت است که دقیقا شکست مذاکرات صلح و تقویت نیروهای جدید تروریستی در افغانستان را نشانه گرفته است. در هر چیزی بتوان شک کرد، تنها در یک مورد نمیشود تردید کرد و آن اینکه دولت پاکستان یا حداقل سازمان اطلاعات ارتش این کشور که اشراف کاملی بر گروه طالبان و شبکه حقانی دارد، از کوچکترین وقایع و حرکات درونی این سازمانها خبرهای موثقی خواهد داشت. به همین دلیل این «هفته مرگوارگی» رهبران جهادی و انتخاب فوری «ملا اختر منصور» بهعنوان جانشین امیرالمؤمنین متوفی، در وضعیتی که مذاکرات صلح به نقطه حساسی رسیده بود، گویای دستهای پشتپرده عوامل بیرونی برای جلوگیری از ثبات در افغانستان جنگزده تلقی میشود.
از آنجا که از همان ابتدای انتصاب ملااختر محمد منصور به رهبری طالبان، بسیاری از رهبران سیاسی و نظامی ارشد این گروه با رهبری و شیوه انتخاب وی به مخالفت برخاستهاند، از هماکنون میتوان وجود بحران جانشینی را در این گروه انتظار کشید. چنانچه بعد از انتصاب منصور به رهبری، از سوی «ملاحسن رحمانی» عضو ناراضی شورای کویته، گفته شد اکثر رهبران طالبان با این انتصاب مخالف بودهاند و آنان «ملایعقوب» پسر 23 ملاعمر را جانشین مشروع پدر میدانند. همچنین خبرهایی از نارضایتی دفتر طالبان در قطر و مذاکرهکنندگان سیاسی این دفتر مانند «طیب آغا» از انتصاب ملامنصور به بیرون درز کرده است که در کنار دیگر مخالفتها گویای وضع آشفته طالبان در شرایط کنونی است. در چنین شرایطی که در صفوف طالبان شکاف و گسستهای اساسی ایجاد شده است و در اولین اظهارنظر رسمی رهبر منتصبشده جدید، از رد مذاکرات صلح سخن گفته میشود و همزمان بسیاری از رهبران میانی طالبان افغانستان فوجفوج به داعش میپیوندند، بدون تردید باید پذیرفت این کشور بلازده روزها و آینده سختتری را تجربه خواهد کرد. بنبست در مذاکرات صلح حتی اگر بهلحاظ زمانی هم اتفاق افتاده باشد، در وضعیتی
که داعش مانند غدهای سرطانی در افغانستان سلولهای مسموم خود را تکثیر میکند، تصویر مثبتی را به دست نمیدهد و وضعیت بحرانی این کشور حادتر خواهد شد. نباید فراموش کرد ذات و ماهیت طالبان ریشه در «ناسیونالیسم پشتون» دارد که با بنیادگرایی مذهبی از نوع شاخه «حنفی» ممزوج شده درحالیکه با قدرتگیری داعش در این کشور نوع شناختهشده تروریسم بنیادگرا و تندروتر «وهابی» در حال تقویتشدن است. این تغییر فاز جدا از اینکه انگشت اتهام را به سوی آیاسآی نشانه میرود اما نباید از تصویر بزرگتر بحران منطقه که در آن سلفیهای شبهجزیره عربستان نقش پررنگی را برای داعش در جنگهای نیابتی حول فرقهگرایی شیعه و سنی در نظر گرفتهاند، نیز غافل بود. تغییر فاز از دو نوع خوانش بنیادگرایی دینی در افغانستان امروز میتواند خطر بزرگتری را نوید دهد که بسیار وخیمتر از بنیادگرایی سنتی طالبان در عرصه ملی و منطقه خواهد بود. از طرف دیگر گسست و شکاف در گروه طالبان که احتمالا به انشعاب خواهد انجامید، نهتنها پروسه صلح را با شکست مواجه میکند که بر شدت تنشهای موجود و گستره مدعیان جهاد علیه دولت مرکزی خواهد افزود. بدون شک دستهای بیرونی در رقمزدن
این شرایط برای کسب منفعتهای ژئوپلیتیک در جغرافیای بحران افغانستان قابل نادیدهگرفتن نبوده و باید به نقش نیروهای بیرونی در این تحولات توجه ویژه کرد. در جنبشها و گروههایی که حول یک رهبر کاریزماتیک گرد هم آمدهاند، همیشه با مرگ یا حذف این رهبر بحران جانشینی آن چنان اهمیت مییابد که شکاف یا انشعاب نتیجه غیرقابل اجتناب آن است. هرچند شاید بعضی از تحلیلگران شکاف و گسست در جناح اپوزیسیون و طالبان را بهنفع قدرت حاکم و دولت مرکزی مورد ارزیابی قرار دهند، اما بهلحاظ ذات بحران در افغانستان، این چندگانگی نهتنها بهنفع صلح و کاهش تنش نخواهد بود که بهمراتب شرایط را سختتر از گذشته میکند. جدا از اینکه در صورت انشعاب در گروه طالبان، دیگر صدای واحدی برای پروسه صلح و معامله منتفی یا بهشدت تضعیف میشود، با وجود یک نیروی تازهنفس بهعنوان داعش بهعنوان بدیل و آلترناتیو طالبان سنتی، باید منتظر تشدید بحران هم بود. در شرایط موجود حداقل در کوتاهمدت پروسه صلحی که دو سال تمام وقت صرف آن شده از حیز انتفاع ساقط شده و افغانستان دراینخصوص دوباره به نقطه صفر بازمیگردد. اگر در گذشته به دلیل شناخت تاریخی از گروه طالبان، نوع
معامله با آنان میتوانست در یک محیط نسبتا نرمال و منطقی به پیش برود، از این مرحله به بعد بهلحاظ شکاف در این گروه و تقویت داعش در عرصه بحران افغانستان، توان مدیریت بحران از طرف دولت مرکزی و میانجیگران منطقه بهشدت تضعیف خواهد شد. وقتی قطعات این پازل درهمریخته کنار هم قرار گیرد آن وقت میتوان یک نتیجهگیری منطقی و عینی را پذیرفت و آن اینکه شکاف و بحران جانشینی در طالبان بدون دخالت خارجی به سیر حرکتی خود ادامه نخواهد داد و این تحولات جدید که در بزنگاه مذاکرات صلح حادث میشود، در یک شراکت دوگانه درونی - بیرونی دقیقا نوک پیکان آن متوجه همین روند صلح و کاهش تنشهای ملی و منطقهای بوده است.
اردشیر زارعی قنواتی: با اعلان مرگ «ملامحمد عمر»، رهبر «طالبان» و تأیید رسمی آن توسط این گروه در چند روز گذشته، بسیاری از معادلات سیاسی و موازنههای قدرت در تحولات افغانستان و صفبندیهای موجود در گروه طالبان دچار تغییر شد. هرچند در روزهای قبل، ابتدا از سوی گروه انشعابی «فدایی محض» خبر مرگ امیرالمؤمنین افغانستان منتشر شده بود و بعدا نیز مقامات دولت کابل این خبر را تأیید کردند، اما تاریخ آوریل 2013 که برای مرگ ملامحمد عمر اعلان شده است و نشاندهنده گذشت دو سال از این واقعه است، حدس و گمان زیادی دراینباره بهوجود آورده است. بهخصوص همزمانی خبر مرگ رهبر طالبان با علنیشدن دور دوم مذاکرات صلح بین این گروه و دولت افغانستان به میانجیگری چین و انتخاب «ملااختر محمد منصور» معاون او که به سازمان اطلاعات پاکستان (آیاسآی) بسیار نزدیک بوده و در اولین اظهارنظر رسمی خود بعد از این انتصاب بهشدت علیه روند مذاکرات صلح موضعگیری کرده است، بیشازپیش موجب تردید در مورد همزمانی ارتباط این دو موضوع با هم شد. همچنین دو روز بعد از خبر مرگ رهبر طالبان بنا بر گزارش اختصاصی خبرگزاری «بیبیسی» در مورد مرگ
«جلالالدین حقانی» دیگر رهبر جهادی ستیزهجو که با تکذیب و تأییدهای متناقض فرزندان وی و بعضی رهبران طالبان مواجه شد، بهنظر میرسد در افغانستان روندی در حال حرکت است که دقیقا شکست مذاکرات صلح و تقویت نیروهای جدید تروریستی در افغانستان را نشانه گرفته است. در هر چیزی بتوان شک کرد، تنها در یک مورد نمیشود تردید کرد و آن اینکه دولت پاکستان یا حداقل سازمان اطلاعات ارتش این کشور که اشراف کاملی بر گروه طالبان و شبکه حقانی دارد، از کوچکترین وقایع و حرکات درونی این سازمانها خبرهای موثقی خواهد داشت. به همین دلیل این «هفته مرگوارگی» رهبران جهادی و انتخاب فوری «ملا اختر منصور» بهعنوان جانشین امیرالمؤمنین متوفی، در وضعیتی که مذاکرات صلح به نقطه حساسی رسیده بود، گویای دستهای پشتپرده عوامل بیرونی برای جلوگیری از ثبات در افغانستان جنگزده تلقی میشود.
از آنجا که از همان ابتدای انتصاب ملااختر محمد منصور به رهبری طالبان، بسیاری از رهبران سیاسی و نظامی ارشد این گروه با رهبری و شیوه انتخاب وی به مخالفت برخاستهاند، از هماکنون میتوان وجود بحران جانشینی را در این گروه انتظار کشید. چنانچه بعد از انتصاب منصور به رهبری، از سوی «ملاحسن رحمانی» عضو ناراضی شورای کویته، گفته شد اکثر رهبران طالبان با این انتصاب مخالف بودهاند و آنان «ملایعقوب» پسر 23 ملاعمر را جانشین مشروع پدر میدانند. همچنین خبرهایی از نارضایتی دفتر طالبان در قطر و مذاکرهکنندگان سیاسی این دفتر مانند «طیب آغا» از انتصاب ملامنصور به بیرون درز کرده است که در کنار دیگر مخالفتها گویای وضع آشفته طالبان در شرایط کنونی است. در چنین شرایطی که در صفوف طالبان شکاف و گسستهای اساسی ایجاد شده است و در اولین اظهارنظر رسمی رهبر منتصبشده جدید، از رد مذاکرات صلح سخن گفته میشود و همزمان بسیاری از رهبران میانی طالبان افغانستان فوجفوج به داعش میپیوندند، بدون تردید باید پذیرفت این کشور بلازده روزها و آینده سختتری را تجربه خواهد کرد. بنبست در مذاکرات صلح حتی اگر بهلحاظ زمانی هم اتفاق افتاده باشد، در وضعیتی
که داعش مانند غدهای سرطانی در افغانستان سلولهای مسموم خود را تکثیر میکند، تصویر مثبتی را به دست نمیدهد و وضعیت بحرانی این کشور حادتر خواهد شد. نباید فراموش کرد ذات و ماهیت طالبان ریشه در «ناسیونالیسم پشتون» دارد که با بنیادگرایی مذهبی از نوع شاخه «حنفی» ممزوج شده درحالیکه با قدرتگیری داعش در این کشور نوع شناختهشده تروریسم بنیادگرا و تندروتر «وهابی» در حال تقویتشدن است. این تغییر فاز جدا از اینکه انگشت اتهام را به سوی آیاسآی نشانه میرود اما نباید از تصویر بزرگتر بحران منطقه که در آن سلفیهای شبهجزیره عربستان نقش پررنگی را برای داعش در جنگهای نیابتی حول فرقهگرایی شیعه و سنی در نظر گرفتهاند، نیز غافل بود. تغییر فاز از دو نوع خوانش بنیادگرایی دینی در افغانستان امروز میتواند خطر بزرگتری را نوید دهد که بسیار وخیمتر از بنیادگرایی سنتی طالبان در عرصه ملی و منطقه خواهد بود. از طرف دیگر گسست و شکاف در گروه طالبان که احتمالا به انشعاب خواهد انجامید، نهتنها پروسه صلح را با شکست مواجه میکند که بر شدت تنشهای موجود و گستره مدعیان جهاد علیه دولت مرکزی خواهد افزود. بدون شک دستهای بیرونی در رقمزدن
این شرایط برای کسب منفعتهای ژئوپلیتیک در جغرافیای بحران افغانستان قابل نادیدهگرفتن نبوده و باید به نقش نیروهای بیرونی در این تحولات توجه ویژه کرد. در جنبشها و گروههایی که حول یک رهبر کاریزماتیک گرد هم آمدهاند، همیشه با مرگ یا حذف این رهبر بحران جانشینی آن چنان اهمیت مییابد که شکاف یا انشعاب نتیجه غیرقابل اجتناب آن است. هرچند شاید بعضی از تحلیلگران شکاف و گسست در جناح اپوزیسیون و طالبان را بهنفع قدرت حاکم و دولت مرکزی مورد ارزیابی قرار دهند، اما بهلحاظ ذات بحران در افغانستان، این چندگانگی نهتنها بهنفع صلح و کاهش تنش نخواهد بود که بهمراتب شرایط را سختتر از گذشته میکند. جدا از اینکه در صورت انشعاب در گروه طالبان، دیگر صدای واحدی برای پروسه صلح و معامله منتفی یا بهشدت تضعیف میشود، با وجود یک نیروی تازهنفس بهعنوان داعش بهعنوان بدیل و آلترناتیو طالبان سنتی، باید منتظر تشدید بحران هم بود. در شرایط موجود حداقل در کوتاهمدت پروسه صلحی که دو سال تمام وقت صرف آن شده از حیز انتفاع ساقط شده و افغانستان دراینخصوص دوباره به نقطه صفر بازمیگردد. اگر در گذشته به دلیل شناخت تاریخی از گروه طالبان، نوع
معامله با آنان میتوانست در یک محیط نسبتا نرمال و منطقی به پیش برود، از این مرحله به بعد بهلحاظ شکاف در این گروه و تقویت داعش در عرصه بحران افغانستان، توان مدیریت بحران از طرف دولت مرکزی و میانجیگران منطقه بهشدت تضعیف خواهد شد. وقتی قطعات این پازل درهمریخته کنار هم قرار گیرد آن وقت میتوان یک نتیجهگیری منطقی و عینی را پذیرفت و آن اینکه شکاف و بحران جانشینی در طالبان بدون دخالت خارجی به سیر حرکتی خود ادامه نخواهد داد و این تحولات جدید که در بزنگاه مذاکرات صلح حادث میشود، در یک شراکت دوگانه درونی - بیرونی دقیقا نوک پیکان آن متوجه همین روند صلح و کاهش تنشهای ملی و منطقهای بوده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.