خانبازی در افغانستان
مهدی عارفی. استاد روابط بینالملل دانشگاه «ابوریحان» کابل
آنچه از اخبار مربوط به تحولات داخلی افغانستان در روزهای اخیر، بهنحو مضحک و طنزآمیزی در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند، همزمانی دو دسته اخبار است: 1- اخبار مربوط به انتصابات در ردههای مختلف مقامات مختلف حکومتی و مشاوران و...، 2- اخبار مربوط به تداوم ناامنی و گسترش جغرافیایی آن.
در تاریخ تحولات سیاسی- اجتماعی افغانستان و تاریخ حکومتداری این کشور، معضلی بنیادی وجود دارد و آن اینکه حکومت بیش از آنکه به «انجام کارویژههای حکومتداری خویش» مشغول بوده باشد، به «چگونگی حفظ قدرت و حکومت» پرداخته است. با توجه به شرایط جامعهشناختی خاص افغانستان، این معضل بهاندازهای ظرفیت حکومت را به خود جلب و مشغول کرده که حتی ابتداییترین کارویژه حکومت که همانا تأمین امنیت نظامی و فیزیکی کشور و جامعه است، بیپاسخ مانده است. قبل از آنکه به بحث بر سر این مسئله بپردازم، ذکر مقدمهای تاریخی ضروری است. در زمانی که «احمدشاه ابدالی» پس از بهقتلرسیدن نادرشاه افشار به دست اطرافیانش، نظامیان افغانستانی سپاه نادرشاه را جمع و به سمت قندهار حرکت کرد و در نهایت پس از تشکیل «جرگه شیر سرخ قندهار» بر منصب حاکم و پادشاه کشور نوبنیاد افغانستان نشست، چند دلیل برای اینکه چرا و چگونه او توانست بر این منصب بنشیند، قابل ذکر است:
1- درایت نظامی او و توانایی مدیریت و حکومتداری اش.
2- ثروتی که او در اختیار داشت (که مقداریاش را از دربار نادرشاه به یغما برده بود؛ از جمله الماس کوه نور و مقدار دیگری را از غارت یکی از کاروانهای تجاری بهدست آورده بود).
3- حمایت و بیعت نظامیان و همراهان او در مسیری که به سمت قندهار روان بودند و دراختیارداشتن نظامیان و سپاه منسجم.
4- دراقلیتبودن قبیله احمدشاه از نظر جمعیت (این گزینه با وجود آنکه در ظاهر، امتیازی منفی است، اما برای بهقدرترسیدن احمدشاه نقش مؤثری ایفا کرد. اینچنین بود که احمدشاه ناگزیر از آن شد که وقت، انرژی و ثروت فراوانی از آنچه باید صرف حکومتداری میشد، را صرف آرام و قانعکردن خانها و بزرگان قبیلهای-مردمی کند. در حقیقت، این معضل بنیادی و اساسی، یعنی «عدم توجه حکومت به کارویژههای حکومتداری» و «مشغولشدن ظرفیتهای حکومتهای افغانستان به مسائل پیرامونی» از همان ابتدای تأسیس کشور و در دوره احمدشاه ابدالی آغاز شد و اصولا از همان زمان به رسم و رواجی بنیادبرافکن در تحولات سیاسی - اجتماعی افغانستان تبدیل شد.
احمدشاه ثروت فراوانی در دست داشت. با استفاده از درایت و توانمندی نظامیای هم که داشت، حملات متعدد و موفقی به هندوستان داشت و از این راه نیز ثروت فراوانی نصیب کشور کرد. اما درست در همان سالها (قرن هجدهم) و در شرایطی که غرب (اروپای غربی) با توجه به انقلاب صنعتی و ثروتی که انباشته بودند، از آن ثروت استفاده کرده و گامهای محکمی بهسمت صنعتیشدن و توسعه برمیداشتند، تمام ثروت موجود در افغانستان و خزانه احمدشاه، نهتنها صرف امور حکومتداری و ایجاد زیربناهای لازم نشد، بلکه همگی صرف همان حواشی و مسائل پیرامونی و غیر کارویژه شد. احمدشاه که با قدرت فراوان سران قبایل روبهرو بود، میزان بسیار فراوانی از ثروت خزانه را به سران قبایل باج میداد تا آنها از طغیان و تمرد احتمالی بازداشته شوند.
کافی است دقت کنیم که بریتانیا پس از احمدشاه، به شبهجزیره هند دست یافت، اما ثروتی که از آن سرزمین به یغما برد، عامل و محرک مؤثری شد برای تداوم رشد اقتصادی-صنعتی این کشور؛ اما ثروتی که احمدشاه از هند آورد، همه یکسره بر باد رفت. نقل است که در تمام طول تاریخ افغانستان، این معضل قابل مشاهده است و تمام حاکمان، به این رسم ناخجسته تن دادهاند و هیچ کدام بر این برنیامدند که رابطه دولت و ملت (بهتر است گفته شود رابطه حکومت و جامعه، چرا که ملتی به معنای حقیقی آن شکل نگرفته) را اصلاح کنند و حتی «حامد کرزی»، رئیسجمهوری سابق افغانستان، نیز با وجود تشکیل اِعمالی و غیرارادی نظام دموکراسی، بر همین سیاق به حکومتداری پرداخت. ایجاد تعداد زیاد پستهای مشاوران، وزرای مشاور، مشاوران وزیر، سازمانها و نهادهای مختلف، همه یک هدف بنیادی داشتند: برسرِکارگماردن تعدادِ هرچه بیشتری از کلانها و خانها و سران قبیلهای- مردمی که دارای نفوذ مردمی کم یا زیادی هستند و میتوانند افکارعمومی را علیه حکومت بسیج کنند.
این همه گفته شد، تا یک نکته مربوط به امروزمان را بگویم. حکومت وحدت ملی ماههاست که تشکیل شده، اما هنوز خبری از دستاوردها و پیامدهایش نیست. تمام توان حکومت و همه زمان مسئولان، صرف همان حواشی شده است. حکومت هنوز با تمام ظرفیت، انرژی و زمان خویش را صرف انتصابها میکند، انتصاب افراد در وزارتها، ولایتها و... .
نکته اساسی در کژکارکردی و رابطه منفی جامعه و حکومت این است که جامعه و افراد مختلف، از یکسو خواهان انجام وظایف حکومت به بهترین نحو است، اما خود همین افراد هستند که از طریق پیگیری خواستهای خود نه بهطور مستقیم و براساس قوانین موجود و شایستگیها و تواناییها، بلکه از طریق بزرگان و خانها و به شیوه غیرقانونی و فراقانونی، باعث تفویض قدرت به خانها و بزرگان میشوند. نکته پارادوکسیکال قضیه این است که این خانها و بزرگان، برای اینکه جایگاه و نفوذ مردمی خویش را حفظ کنند و تداوم بخشند، ناگزیر از اعمال فشار بر حکومت برای تندادن به خواستههای آنها هستند. حکومت نیز برای آنکه خود را از تهدیدی احتمالی که از سوی آن خانها ممکن است برایش پیش آید، برهاند ناچار به تندادن به خواستههای آنهاست. چیزی که بر پیچیدگی و فزایندهبودن این معضل میافزاید، قدرت هماهنگی شکلگرفته میان خانها و کلانها است که هنگام مراجعه به حکومت، در کنار یکدیگر قرار گرفته و به حمایت از همدیگر میپردازند. این رویه، بهصورت بدهبستانی دائمی میان بزرگان و خانها درآمده است. حال در این میان، حکومت بهجای اینکه مناصب مختلف را براساس شایستگی و
توانایی افراد پر کند، ناگزیر است که افراد موردنظر و معرفیشده توسط همان خانها و بزرگان را منصوب کند. این امر بهحدی نهادینه شده است که بهطور رسمی سهمیه اقوام، گروهها و خانها و بزرگان تقسیمبندی میشود. باز آنچیزی که معضل را حادتر میکند، این است که فردی که توسط یک خان و کلان برای تصدی یک منصب عالی به حکومت معرفی شده، بیش از آنکه به حکومت وفادار باشد، به آن خان وفادار خواهد بود. گذشته از این، باید منافع عینی و مادی خان و کلان مربوطه نیز تأمین شود. از جمله اینکه با نهایت جدیت بکوشد در دستگاه و نهاد تحت امر خویش، به جابهجایی و انتصاب سایر افراد معرفیشده و مربوطه در ردههای زیرین تحت امر خود بپردازد و این چرخه ادامه دارد.
آنچه از اخبار مربوط به تحولات داخلی افغانستان در روزهای اخیر، بهنحو مضحک و طنزآمیزی در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند، همزمانی دو دسته اخبار است: 1- اخبار مربوط به انتصابات در ردههای مختلف مقامات مختلف حکومتی و مشاوران و...، 2- اخبار مربوط به تداوم ناامنی و گسترش جغرافیایی آن.
در تاریخ تحولات سیاسی- اجتماعی افغانستان و تاریخ حکومتداری این کشور، معضلی بنیادی وجود دارد و آن اینکه حکومت بیش از آنکه به «انجام کارویژههای حکومتداری خویش» مشغول بوده باشد، به «چگونگی حفظ قدرت و حکومت» پرداخته است. با توجه به شرایط جامعهشناختی خاص افغانستان، این معضل بهاندازهای ظرفیت حکومت را به خود جلب و مشغول کرده که حتی ابتداییترین کارویژه حکومت که همانا تأمین امنیت نظامی و فیزیکی کشور و جامعه است، بیپاسخ مانده است. قبل از آنکه به بحث بر سر این مسئله بپردازم، ذکر مقدمهای تاریخی ضروری است. در زمانی که «احمدشاه ابدالی» پس از بهقتلرسیدن نادرشاه افشار به دست اطرافیانش، نظامیان افغانستانی سپاه نادرشاه را جمع و به سمت قندهار حرکت کرد و در نهایت پس از تشکیل «جرگه شیر سرخ قندهار» بر منصب حاکم و پادشاه کشور نوبنیاد افغانستان نشست، چند دلیل برای اینکه چرا و چگونه او توانست بر این منصب بنشیند، قابل ذکر است:
1- درایت نظامی او و توانایی مدیریت و حکومتداری اش.
2- ثروتی که او در اختیار داشت (که مقداریاش را از دربار نادرشاه به یغما برده بود؛ از جمله الماس کوه نور و مقدار دیگری را از غارت یکی از کاروانهای تجاری بهدست آورده بود).
3- حمایت و بیعت نظامیان و همراهان او در مسیری که به سمت قندهار روان بودند و دراختیارداشتن نظامیان و سپاه منسجم.
4- دراقلیتبودن قبیله احمدشاه از نظر جمعیت (این گزینه با وجود آنکه در ظاهر، امتیازی منفی است، اما برای بهقدرترسیدن احمدشاه نقش مؤثری ایفا کرد. اینچنین بود که احمدشاه ناگزیر از آن شد که وقت، انرژی و ثروت فراوانی از آنچه باید صرف حکومتداری میشد، را صرف آرام و قانعکردن خانها و بزرگان قبیلهای-مردمی کند. در حقیقت، این معضل بنیادی و اساسی، یعنی «عدم توجه حکومت به کارویژههای حکومتداری» و «مشغولشدن ظرفیتهای حکومتهای افغانستان به مسائل پیرامونی» از همان ابتدای تأسیس کشور و در دوره احمدشاه ابدالی آغاز شد و اصولا از همان زمان به رسم و رواجی بنیادبرافکن در تحولات سیاسی - اجتماعی افغانستان تبدیل شد.
احمدشاه ثروت فراوانی در دست داشت. با استفاده از درایت و توانمندی نظامیای هم که داشت، حملات متعدد و موفقی به هندوستان داشت و از این راه نیز ثروت فراوانی نصیب کشور کرد. اما درست در همان سالها (قرن هجدهم) و در شرایطی که غرب (اروپای غربی) با توجه به انقلاب صنعتی و ثروتی که انباشته بودند، از آن ثروت استفاده کرده و گامهای محکمی بهسمت صنعتیشدن و توسعه برمیداشتند، تمام ثروت موجود در افغانستان و خزانه احمدشاه، نهتنها صرف امور حکومتداری و ایجاد زیربناهای لازم نشد، بلکه همگی صرف همان حواشی و مسائل پیرامونی و غیر کارویژه شد. احمدشاه که با قدرت فراوان سران قبایل روبهرو بود، میزان بسیار فراوانی از ثروت خزانه را به سران قبایل باج میداد تا آنها از طغیان و تمرد احتمالی بازداشته شوند.
کافی است دقت کنیم که بریتانیا پس از احمدشاه، به شبهجزیره هند دست یافت، اما ثروتی که از آن سرزمین به یغما برد، عامل و محرک مؤثری شد برای تداوم رشد اقتصادی-صنعتی این کشور؛ اما ثروتی که احمدشاه از هند آورد، همه یکسره بر باد رفت. نقل است که در تمام طول تاریخ افغانستان، این معضل قابل مشاهده است و تمام حاکمان، به این رسم ناخجسته تن دادهاند و هیچ کدام بر این برنیامدند که رابطه دولت و ملت (بهتر است گفته شود رابطه حکومت و جامعه، چرا که ملتی به معنای حقیقی آن شکل نگرفته) را اصلاح کنند و حتی «حامد کرزی»، رئیسجمهوری سابق افغانستان، نیز با وجود تشکیل اِعمالی و غیرارادی نظام دموکراسی، بر همین سیاق به حکومتداری پرداخت. ایجاد تعداد زیاد پستهای مشاوران، وزرای مشاور، مشاوران وزیر، سازمانها و نهادهای مختلف، همه یک هدف بنیادی داشتند: برسرِکارگماردن تعدادِ هرچه بیشتری از کلانها و خانها و سران قبیلهای- مردمی که دارای نفوذ مردمی کم یا زیادی هستند و میتوانند افکارعمومی را علیه حکومت بسیج کنند.
این همه گفته شد، تا یک نکته مربوط به امروزمان را بگویم. حکومت وحدت ملی ماههاست که تشکیل شده، اما هنوز خبری از دستاوردها و پیامدهایش نیست. تمام توان حکومت و همه زمان مسئولان، صرف همان حواشی شده است. حکومت هنوز با تمام ظرفیت، انرژی و زمان خویش را صرف انتصابها میکند، انتصاب افراد در وزارتها، ولایتها و... .
نکته اساسی در کژکارکردی و رابطه منفی جامعه و حکومت این است که جامعه و افراد مختلف، از یکسو خواهان انجام وظایف حکومت به بهترین نحو است، اما خود همین افراد هستند که از طریق پیگیری خواستهای خود نه بهطور مستقیم و براساس قوانین موجود و شایستگیها و تواناییها، بلکه از طریق بزرگان و خانها و به شیوه غیرقانونی و فراقانونی، باعث تفویض قدرت به خانها و بزرگان میشوند. نکته پارادوکسیکال قضیه این است که این خانها و بزرگان، برای اینکه جایگاه و نفوذ مردمی خویش را حفظ کنند و تداوم بخشند، ناگزیر از اعمال فشار بر حکومت برای تندادن به خواستههای آنها هستند. حکومت نیز برای آنکه خود را از تهدیدی احتمالی که از سوی آن خانها ممکن است برایش پیش آید، برهاند ناچار به تندادن به خواستههای آنهاست. چیزی که بر پیچیدگی و فزایندهبودن این معضل میافزاید، قدرت هماهنگی شکلگرفته میان خانها و کلانها است که هنگام مراجعه به حکومت، در کنار یکدیگر قرار گرفته و به حمایت از همدیگر میپردازند. این رویه، بهصورت بدهبستانی دائمی میان بزرگان و خانها درآمده است. حال در این میان، حکومت بهجای اینکه مناصب مختلف را براساس شایستگی و
توانایی افراد پر کند، ناگزیر است که افراد موردنظر و معرفیشده توسط همان خانها و بزرگان را منصوب کند. این امر بهحدی نهادینه شده است که بهطور رسمی سهمیه اقوام، گروهها و خانها و بزرگان تقسیمبندی میشود. باز آنچیزی که معضل را حادتر میکند، این است که فردی که توسط یک خان و کلان برای تصدی یک منصب عالی به حکومت معرفی شده، بیش از آنکه به حکومت وفادار باشد، به آن خان وفادار خواهد بود. گذشته از این، باید منافع عینی و مادی خان و کلان مربوطه نیز تأمین شود. از جمله اینکه با نهایت جدیت بکوشد در دستگاه و نهاد تحت امر خویش، به جابهجایی و انتصاب سایر افراد معرفیشده و مربوطه در ردههای زیرین تحت امر خود بپردازد و این چرخه ادامه دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.