|

«تن تن در کنگو»

سیاوش رزمند

کودکی حداقل دو نسل از ما ایرانیان یک‌جورهایی به ماجراهای تن تن گره خورده است و کم نیست نمونه‌هایی که اولین کتاب‌های ورق‌زده‌شان به خبرنگار جوان مرتبط بوده باشد. جدای از تمام نوستالژی بازمانده برای ما، بیاییم یک‌ بار دیگر به تن تن نگاهی بیندازیم. در این بین اما این «تن تن در کنگو» است که تحلیل گفتمانش مانیفستی می‌شود از دید انسان غربی به جوامع کمترتوسعه‌یافته. این تم تنها مختص به یک یا دو داستان نیست بلکه کم‌وبیش در تمامی ماجراهای تن تن جلوه می‌کند. خبرنگار جوان بلژیکی که پا به آفریقا می‌گذارد، ابایی از نابودی محیط‌زیست و حیات‌وحش ندارد و با خیالی آسوده مردمان کنگو را کاکا‌سیاه می‌خواند و در مدارس کلیسا‌بنیان مسیحی جدول ضرب به کودکان می‌آموزد. محبوبیت امروزه چنین کتابی هم شاید نوعی نوستالژیا برای دوران استعمار فرانسه‌زبانان بر آفریقایی باشد که از موج استقلال دهه 1960 بدین سو روی آرامش ندیده است.
رؤسای کاریکاتوری «هرژه» بی‌شباهت به دیوانگان حاکم بر آفریقا نیستند، اما این سرویس‌های امنیتی غربی بودند که در حمایت از «عیدی امین»، «چارلز تیلور»، «پل بیا» و «موبوتو سسه سوکو» سنگ تمام گذاشتند و جنگ‌های داخلی سیرالئون، ساحل عاج و رواندا را نظاره کردند.
بازی بزرگ استعماری اروپا در آفریقا تنها مختص قرون گذشته نبود. لئوپولد دوم شاه بلژیک که از کنگو ملکی خصوصی ساخت به آن همچون پروژه‌ای شخصی برای درآمدزایی می‌نگریست. تخمین‌های امروزی رقمی مابین 2 تا 15 میلیون کشته از مردم کنگو را به دوران مالکیت 12 ساله لئوپولد بر کنگو بلژیک نسبت می‌دهند. نسل‌کشی استعمار در قرن نوزدهم و بیستم بود که مجوز آدم‌کشی به جانیان چکمه‌پوش به‌اصطلاح وطن‌پرست دهه‌های 60 میلادی بدین سو را صادر کرده است. نابودی زیستگاه‌های طبیعی و حیوانات تنها مختص به کشورهای کمتررشدیافته نیست که این بدعتی است پسااستعماری که قدم به سرزمین‌های بکر می‌گذارد، همان‌گونه که «تن تن» قوم اینکا یا سیاهان دزدیده‌شده در دریای سرخ و اندونزیایی‌ها را به سخره می‌گیرد.
«آنتون کانمایر» کارتونیست آفریقای جنوبی بهترین نمونه برای نشان‌دادن نژادپرستی پنهان و استعمار نوین در قلب سیاه چون شب آفریقا است. هجو معرکه او بر «تن تن در کنگو» به نام «پاپا در آفریقا» احساسی غمگین است از خون‌شویی استبداد و نفرت در آفریقا. داستان نگاه جهان اول به دیگران، بی‌شباهت به آینه داستان سفیدبرفی نیست که هر آن دم از زیبایی صاحب خود می‌زند. اما هنگامی که آینه فرو می‌افتد، این گانگستر‌های زاغه‌های کیپ تاون هستند که چهره‌شان به خنده گشاده می‌شود. شاید همچنان بتوان فیلم‌های «نیل بلومکمپ» به‌خصوص «ناحیه 9» را تصویری بی‌‌پیرایه از آفریقایی دانست که از استعمار اروپاییان و استبداد نظامیان باقی مانده است. خواه که تمثیل نژاد سیاه را به شمایل موجوداتی از کره دیگر تبدیل کرده است. با نگاه به این پیکره نیمه‌جان مچاله از فاشیسم و نژادپرستی و جنون است که استقلال حداقل معنایش را هم ازدست می‌دهد و ما تنها می‌توانیم آفریقا را فراموش کنیم و کمیک‌‌استریپ دیگری از ماجراهای تن تن را به‌دست بگیریم و امیدوار باشیم که اشتباه می‌اندیشیم و شاید تمام اینها برآمده از عصبانیتی است که ربط چندانی به تن تن بخت‌برگشته و کاپیتان هادوک ندارد که همچنان جوان در ذهن کودکی ما نقش بسته‌اند.

کودکی حداقل دو نسل از ما ایرانیان یک‌جورهایی به ماجراهای تن تن گره خورده است و کم نیست نمونه‌هایی که اولین کتاب‌های ورق‌زده‌شان به خبرنگار جوان مرتبط بوده باشد. جدای از تمام نوستالژی بازمانده برای ما، بیاییم یک‌ بار دیگر به تن تن نگاهی بیندازیم. در این بین اما این «تن تن در کنگو» است که تحلیل گفتمانش مانیفستی می‌شود از دید انسان غربی به جوامع کمترتوسعه‌یافته. این تم تنها مختص به یک یا دو داستان نیست بلکه کم‌وبیش در تمامی ماجراهای تن تن جلوه می‌کند. خبرنگار جوان بلژیکی که پا به آفریقا می‌گذارد، ابایی از نابودی محیط‌زیست و حیات‌وحش ندارد و با خیالی آسوده مردمان کنگو را کاکا‌سیاه می‌خواند و در مدارس کلیسا‌بنیان مسیحی جدول ضرب به کودکان می‌آموزد. محبوبیت امروزه چنین کتابی هم شاید نوعی نوستالژیا برای دوران استعمار فرانسه‌زبانان بر آفریقایی باشد که از موج استقلال دهه 1960 بدین سو روی آرامش ندیده است.
رؤسای کاریکاتوری «هرژه» بی‌شباهت به دیوانگان حاکم بر آفریقا نیستند، اما این سرویس‌های امنیتی غربی بودند که در حمایت از «عیدی امین»، «چارلز تیلور»، «پل بیا» و «موبوتو سسه سوکو» سنگ تمام گذاشتند و جنگ‌های داخلی سیرالئون، ساحل عاج و رواندا را نظاره کردند.
بازی بزرگ استعماری اروپا در آفریقا تنها مختص قرون گذشته نبود. لئوپولد دوم شاه بلژیک که از کنگو ملکی خصوصی ساخت به آن همچون پروژه‌ای شخصی برای درآمدزایی می‌نگریست. تخمین‌های امروزی رقمی مابین 2 تا 15 میلیون کشته از مردم کنگو را به دوران مالکیت 12 ساله لئوپولد بر کنگو بلژیک نسبت می‌دهند. نسل‌کشی استعمار در قرن نوزدهم و بیستم بود که مجوز آدم‌کشی به جانیان چکمه‌پوش به‌اصطلاح وطن‌پرست دهه‌های 60 میلادی بدین سو را صادر کرده است. نابودی زیستگاه‌های طبیعی و حیوانات تنها مختص به کشورهای کمتررشدیافته نیست که این بدعتی است پسااستعماری که قدم به سرزمین‌های بکر می‌گذارد، همان‌گونه که «تن تن» قوم اینکا یا سیاهان دزدیده‌شده در دریای سرخ و اندونزیایی‌ها را به سخره می‌گیرد.
«آنتون کانمایر» کارتونیست آفریقای جنوبی بهترین نمونه برای نشان‌دادن نژادپرستی پنهان و استعمار نوین در قلب سیاه چون شب آفریقا است. هجو معرکه او بر «تن تن در کنگو» به نام «پاپا در آفریقا» احساسی غمگین است از خون‌شویی استبداد و نفرت در آفریقا. داستان نگاه جهان اول به دیگران، بی‌شباهت به آینه داستان سفیدبرفی نیست که هر آن دم از زیبایی صاحب خود می‌زند. اما هنگامی که آینه فرو می‌افتد، این گانگستر‌های زاغه‌های کیپ تاون هستند که چهره‌شان به خنده گشاده می‌شود. شاید همچنان بتوان فیلم‌های «نیل بلومکمپ» به‌خصوص «ناحیه 9» را تصویری بی‌‌پیرایه از آفریقایی دانست که از استعمار اروپاییان و استبداد نظامیان باقی مانده است. خواه که تمثیل نژاد سیاه را به شمایل موجوداتی از کره دیگر تبدیل کرده است. با نگاه به این پیکره نیمه‌جان مچاله از فاشیسم و نژادپرستی و جنون است که استقلال حداقل معنایش را هم ازدست می‌دهد و ما تنها می‌توانیم آفریقا را فراموش کنیم و کمیک‌‌استریپ دیگری از ماجراهای تن تن را به‌دست بگیریم و امیدوار باشیم که اشتباه می‌اندیشیم و شاید تمام اینها برآمده از عصبانیتی است که ربط چندانی به تن تن بخت‌برگشته و کاپیتان هادوک ندارد که همچنان جوان در ذهن کودکی ما نقش بسته‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.