برجام حسرت نشود
سیدعلی موجانی . کارشناس روابط بینالملل
پرسش افکار عمومی این روزها ساده است: «برجام چه سرنوشتی را برای ما رقم خواهد زد؟». نگرانی، انتظار، امید، تردید و واژگانی از این دست، پسزمینه ذهن پرسشگران است. بهنظر میرسد این تصورات ذهنی را باید به فال نیک گرفت، زیرا ما را متوجه «سرنوشت» و سرانجام میکنند. اصولا برای زندگی ما دو کلمه «حسرت» و «افسوس» بسیار کاربرد دارد. ما از کودکی در حسرت همه آنچه بهسر بردیم که در مسیر زندگی به آن دست یافتیم، اما وقتی این آرزوها محقق شد، درد و اندوهی جانکاه ما را فرا گرفت. «افسوس» بر همه آنچه برای تحقق آرزوها از کف دادیم! زمانیکه دیگر کمتر بازمیگردد. داستان «برجام» نیز برای ما اگر منصفانه بدان نپردازیم و به قضاوتی دربارهاش نرسیم، همین سرنوشت محتوم را پیدا خواهد کرد: حسرت کنونی آنچه با آن از دست دادیم و افسوس در آیندهای نهچنداندور، از آنچه میتوانستیم با برجام، برسازیم و نساختیم. درواقع برجام پرانتز بازی است که اگر واقعبینانه به تحلیل آن، با همه محدودیتها و ملاحظاتش، بپردازیم، در خواهیم یافت این سند از یک ویژگی متمایز در قیاس با دیگر اسناد و معاهدات تاریخی دو سده اخیر برخوردار است. در برجام ما دیگر فقط یک کشور صاحب فرهنگ و تاریخ، تمدنی غنی، میراثی درخشان و مجموعهای از این عبارتهای خوشایند و تعارفات دیپلماتیک، که در همه توافقها و مذاکرات سیاسی از سوی مخاطبان غربی و شرقی که گاه و بیگاه نثار مقامات و دیپلماتهای ما میشد، نیستیم.
مرور این صفحات یک واقعیت مهم را نشان میدهد؛ این گذشته غرورآفرین و ظرفیتهای ذاتی و ژئوپلیتیک، که ما و نسلهای پیشین و پسین داشتیم و داریم، بنابراین طرح آن برای ما امتیازی نبوده و نخواهد بود. بهنظرم برجام، نشان داد که ایران، دیگر «فروختن» داشتههای خود توسط فلان مقام خارجی را برنمیتابد. پس در صفحات پُرشمار این متن شما تعارفاتی از این دست نمیبینید. با اینهمه این سخن نیز دقیق است که این سند با توجه به «مقدورات» تنظیم شده است، پس محدودیتهایی در آن برای همان ایران صاحب تمدنی بزرگ و فرهنگی اصیل درنظر گرفته شده است. برای نگارنده که سندخوانی یک مشغله دائمیاش است، اهمیت برجام تنها در کلماتش نیست، بلکه این «اعداد» و «مقدار»ها هستند که وجودشان در یک متن دیپلماتیک توجهبرانگیز میشود. در حقیقت اگر این کمیتها در سند توافق نبود و همان تعارفات حتی غلیظ و افتخارآمیز بود، متن، یک پیام داشت: «طرفهای مقابل هنوز ما را به حساب نیاورده بودند». بهواقع سیواندی سال بود که آنها تمایل نداشتند در محاسبات خود متغیر ایران و ایرانی را بگنجانند. ما را به رسمیت میشناختند، اما نمیخواستند «ایران معاصر» را بپذیرند. برجام نشان داد که آنها از این سیاست نزول کردهاند. اگر اطلاق برساخته آنها یعنی «جامعه جهانی» را تنها یک بار بپذیریم، متن برجام نشان داد؛ «جامعه جهانی» در برابر کشوری که چند دهه مشروعیت آن را به چالش گرفته بود، تمکین کرد و پذیرفت با آن به تفاهم برسد. اینجا از یک نکته نباید غفلت شود؛ یقینا کارگروه مذاکراتی در تدوین متن نهایت تلاش و توجه خود را به کار بستند، اما آنچه سبب شد آنها در برابر سیاستی که اساس توانمندی ما در علوم و فنون را برنمیتافت، موفق و منصور باشند، ظرفیتی بود که به همت جمعی از ایرانیان ساخته شد؛ مدیرانی که بستر را فراهم کردند و دانشمندانی که از این فرصت بهره بردند و فناوریهای نوین را پی افکندند، قوهای که ثبات و امنیت ما را در همه این دوران چه از درون و چه از بیرون فراهم کرد تا بیدغدغه از این مجال بهره جوییم و سرانجام مردمانی هوشمند و همراه که با «تحمل» این تکاپو را معنا بخشیدند. برجام، حتی در نگرش منتقدان منصف که به محدودیتها و دورههای پایبندی به آن، بحق اشاره میکند، یک واقعیت را عیان کرده است: ایران دیگر تنها نه بهدلیل ظرفیتهای خداداد و تلاش نیاکان، بلکه برای استعداد و شعور کنونی جامعه ارزیابی شده است. در این نگاه با تکیه بر مفهوم تاریخ، میتوان گفت دیر یا زود، 5 یا 10 سال دیگر، تاریخ مصرف همه این محدودیتها نیز اندکاندک به پایان خواهد رسید، اما از ارزش کاری مهم که نسلی در آن سهم دارند، کاسته نخواهد شد ما اگر به سرنوشتی که خود میتوانیم رقم بزنیم، به مصداق آیه کریمه إِنَّ اللَّهَ لا یغَیرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّی یغَیرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ باور داشته باشیم، دیر یا زود نیز همانگونه که دوره تحریم را پشت سر نهادیم، از معبر محدودیتها نیز در کنار هم عبور خواهیم کرد. اینجا هنر ما همبستگی و تداوم باور عمومی به توانمندی ملی و جمعی است؛ بنابراین نگرانی دلسوزانه از استمرار محدودیتها درخور توجه و هشداردهنده به کارگزاران کنونی و آتی کشور است تا از «مکر حریف» غافل نشوند؛ اما همه ما باید توجه داشته باشیم که تنها تحریم و محدودیتی که هیچگاه دامن ما را نخواهد گرفت، همان قوه عقل و اندیشه نخبگان و سرمایههای فکری این سرزمین است. بیدلیل نیست که این عبارت فراگیر شده است: من میاندیشم، پس هستم.
پرسش افکار عمومی این روزها ساده است: «برجام چه سرنوشتی را برای ما رقم خواهد زد؟». نگرانی، انتظار، امید، تردید و واژگانی از این دست، پسزمینه ذهن پرسشگران است. بهنظر میرسد این تصورات ذهنی را باید به فال نیک گرفت، زیرا ما را متوجه «سرنوشت» و سرانجام میکنند. اصولا برای زندگی ما دو کلمه «حسرت» و «افسوس» بسیار کاربرد دارد. ما از کودکی در حسرت همه آنچه بهسر بردیم که در مسیر زندگی به آن دست یافتیم، اما وقتی این آرزوها محقق شد، درد و اندوهی جانکاه ما را فرا گرفت. «افسوس» بر همه آنچه برای تحقق آرزوها از کف دادیم! زمانیکه دیگر کمتر بازمیگردد. داستان «برجام» نیز برای ما اگر منصفانه بدان نپردازیم و به قضاوتی دربارهاش نرسیم، همین سرنوشت محتوم را پیدا خواهد کرد: حسرت کنونی آنچه با آن از دست دادیم و افسوس در آیندهای نهچنداندور، از آنچه میتوانستیم با برجام، برسازیم و نساختیم. درواقع برجام پرانتز بازی است که اگر واقعبینانه به تحلیل آن، با همه محدودیتها و ملاحظاتش، بپردازیم، در خواهیم یافت این سند از یک ویژگی متمایز در قیاس با دیگر اسناد و معاهدات تاریخی دو سده اخیر برخوردار است. در برجام ما دیگر فقط یک کشور صاحب فرهنگ و تاریخ، تمدنی غنی، میراثی درخشان و مجموعهای از این عبارتهای خوشایند و تعارفات دیپلماتیک، که در همه توافقها و مذاکرات سیاسی از سوی مخاطبان غربی و شرقی که گاه و بیگاه نثار مقامات و دیپلماتهای ما میشد، نیستیم.
مرور این صفحات یک واقعیت مهم را نشان میدهد؛ این گذشته غرورآفرین و ظرفیتهای ذاتی و ژئوپلیتیک، که ما و نسلهای پیشین و پسین داشتیم و داریم، بنابراین طرح آن برای ما امتیازی نبوده و نخواهد بود. بهنظرم برجام، نشان داد که ایران، دیگر «فروختن» داشتههای خود توسط فلان مقام خارجی را برنمیتابد. پس در صفحات پُرشمار این متن شما تعارفاتی از این دست نمیبینید. با اینهمه این سخن نیز دقیق است که این سند با توجه به «مقدورات» تنظیم شده است، پس محدودیتهایی در آن برای همان ایران صاحب تمدنی بزرگ و فرهنگی اصیل درنظر گرفته شده است. برای نگارنده که سندخوانی یک مشغله دائمیاش است، اهمیت برجام تنها در کلماتش نیست، بلکه این «اعداد» و «مقدار»ها هستند که وجودشان در یک متن دیپلماتیک توجهبرانگیز میشود. در حقیقت اگر این کمیتها در سند توافق نبود و همان تعارفات حتی غلیظ و افتخارآمیز بود، متن، یک پیام داشت: «طرفهای مقابل هنوز ما را به حساب نیاورده بودند». بهواقع سیواندی سال بود که آنها تمایل نداشتند در محاسبات خود متغیر ایران و ایرانی را بگنجانند. ما را به رسمیت میشناختند، اما نمیخواستند «ایران معاصر» را بپذیرند. برجام نشان داد که آنها از این سیاست نزول کردهاند. اگر اطلاق برساخته آنها یعنی «جامعه جهانی» را تنها یک بار بپذیریم، متن برجام نشان داد؛ «جامعه جهانی» در برابر کشوری که چند دهه مشروعیت آن را به چالش گرفته بود، تمکین کرد و پذیرفت با آن به تفاهم برسد. اینجا از یک نکته نباید غفلت شود؛ یقینا کارگروه مذاکراتی در تدوین متن نهایت تلاش و توجه خود را به کار بستند، اما آنچه سبب شد آنها در برابر سیاستی که اساس توانمندی ما در علوم و فنون را برنمیتافت، موفق و منصور باشند، ظرفیتی بود که به همت جمعی از ایرانیان ساخته شد؛ مدیرانی که بستر را فراهم کردند و دانشمندانی که از این فرصت بهره بردند و فناوریهای نوین را پی افکندند، قوهای که ثبات و امنیت ما را در همه این دوران چه از درون و چه از بیرون فراهم کرد تا بیدغدغه از این مجال بهره جوییم و سرانجام مردمانی هوشمند و همراه که با «تحمل» این تکاپو را معنا بخشیدند. برجام، حتی در نگرش منتقدان منصف که به محدودیتها و دورههای پایبندی به آن، بحق اشاره میکند، یک واقعیت را عیان کرده است: ایران دیگر تنها نه بهدلیل ظرفیتهای خداداد و تلاش نیاکان، بلکه برای استعداد و شعور کنونی جامعه ارزیابی شده است. در این نگاه با تکیه بر مفهوم تاریخ، میتوان گفت دیر یا زود، 5 یا 10 سال دیگر، تاریخ مصرف همه این محدودیتها نیز اندکاندک به پایان خواهد رسید، اما از ارزش کاری مهم که نسلی در آن سهم دارند، کاسته نخواهد شد ما اگر به سرنوشتی که خود میتوانیم رقم بزنیم، به مصداق آیه کریمه إِنَّ اللَّهَ لا یغَیرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّی یغَیرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ باور داشته باشیم، دیر یا زود نیز همانگونه که دوره تحریم را پشت سر نهادیم، از معبر محدودیتها نیز در کنار هم عبور خواهیم کرد. اینجا هنر ما همبستگی و تداوم باور عمومی به توانمندی ملی و جمعی است؛ بنابراین نگرانی دلسوزانه از استمرار محدودیتها درخور توجه و هشداردهنده به کارگزاران کنونی و آتی کشور است تا از «مکر حریف» غافل نشوند؛ اما همه ما باید توجه داشته باشیم که تنها تحریم و محدودیتی که هیچگاه دامن ما را نخواهد گرفت، همان قوه عقل و اندیشه نخبگان و سرمایههای فکری این سرزمین است. بیدلیل نیست که این عبارت فراگیر شده است: من میاندیشم، پس هستم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.