حساسیتهای غیرطبیعی درباره «رستاخیز»
محمدتقی فاضلمیبدی-عضو مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم
مدتی است اخبار و اقوال درباره فیلم رستاخیز، شکل روزافزونی به خود گرفته است و در آخرین مورد، متولیان این فیلم به دیوان عدالت اداری شکایت بردهاند. یکی از مسائلی که دراینباره وجود دارد این است که رابطه هنر، اعم از موسیقی و سینما با فقه یا فقیهان روشن و مشخص نیست. فقیهان حاضر نظر یكدستی در این مقوله مهم ندارند و متولیان امر هنر بهویژه در معاونت هنری وزارت ارشاد، تكلیفشان روشن نیست.
فیلم یا برنامه هنری دیگری با صرف وقت و هزینه زیاد تهیه میشود، هنرمندان تلاش میكنند كار خود را به نیكوترین وجه به تماشا گذارند، اما هنگام بهرهبرداری با حلال و حرام كه از اجتهاد فقیهی سرچشمه گرفته است، مواجه میشوند.
این بلاتكلیفی برای كارگزاران وزارت ارشاد، تهیهكنندگان، بازیگران و در نهایت تماشاكنندگان و از همه مهمتر بخش مهمی از فرهنگ كشور، آسیب و اثرات غیرسازندهای به همراه دارد. نمونه اخیر این ماجرا فیلم رستاخیز ساخته آقای درویش است. این فیلم از نظر محتوا و ساختار مجوز خود را از وزارت ارشاد میگیرد و كارشناسان مذهبی و تاریخی نظر مثبت میدهند، اما ناگهان هنگام اكران با نظر فقیهی بزرگوار مواجه میشود كه اكران آن را به این دلیل كه چهره حضرت عباس(ع) را به تصویر كشیده است جایز نمیداند. در این رابطه نكاتی چند قابل طرح است: ١- در زمان مرحوم امام(ره) این نوع مسائل به فتوای رهبر انقلاب حلوفصل میشد و در نهایت با حكم یا فتوای ایشان حلال و حرام برنامههای هنری فیصله مییافت و اگر فقیهی نظر دیگری داشت، لزوم ابراز آن را نمیدید؛ نمونه آن بازی شطرنج بود. با اینكه برخی مخالف بودند و یكی از آقایان- مرحوم آقای قدیری-مخالفت خود را اظهار كرد، امام پاسخ مبنایی و اجتهادی محكمی داد و مسئله حل شد. ٢- مسئله هنر از موضوعاتی است كه باید كارشناسان هنری موضوع را برای فقیهان روشن کنند؛ مانند مسئله شطرنج كه از نگاه كارشناسان ورزش از مقوله آلت قمار خارج است؛ از همین رو حكم حرمت برداشته میشود. در باب «رستاخیز» نیز مسئله سینما با سایر مسائل تفاوت دارد. فقهای بزرگوار با موضوعاتی از قبیل هنر و سینما رابطه چندانی نداشتهاند و با موضوع به شکل حرفهای آشنا نیستند. این مسئله مانند پدیده پول و بانك در مسائل اقتصادی است كه نمیتوان بدون نظر كارشناس اقتصادی و پولی و مالی، فتوای فقهی صادر كرد. ٣- در فیلم رستاخیز كه فرمودهاند نباید چهره حضرت عباس(ع) را نشان داد، باید دید دلیل فقهی آن چیست؟ از كجای فقه و با چه عنوانی این حرمت استنباط میشود؟ ممكن است بگویند نشاندادن سیمای حضرت عباس(ع) به وسیله یک شخصیت هنرمند، وهن یا اهانت به آن حضرت تلقی میشود. باید گفت «وهن» از جمله مفاهیم عرفی است و نه یك مقوله شرعی؛ همانطور كه «سب» از مفاهیم عرفی است. ممكن است واژه یا حركتی در عرفی وهن تلقی شود و در عرفی دیگر وهن تلقی نشود و این مسئله در باب «سب» و «توهین» مورداشاره قرار گرفته است. در قاموس سینما و در فرهنگ تماشاگران هیچگاه تصویر شمایل معصومان توهین تلقی نمیشود، همانطوركه در آثار هنری و تلویزیونی دیگر مانند حضرت مسیح، حضرت مریم یا مجموعه یوسف پیامبر، توهین تلقی نمیشد و بازی یک بازیگر در آن نقش، در ذهن و ضمیر هیچ تماشاگری بهعنوان وهن قلمداد نمیشد. با این توضیح، اینکه چرا این ماجرا بر سر فیلم رستاخیز آمد، مشخص نیست. در گذشته از مرحوم امام خمینی(ره) و مقاممعظمرهبری و بسیاری فقهای دیگر درباره قمهزنی سؤال شد؛ پاسخ همگان بر این است چون درحالحاضر این حرکت نوعی «وهن» نسبت به دین تلقی میشود یا اضرار به نفس است، حرام است. در مورد دیگری نظر امام بر این بود كه حكم رجم - سنگسار- چون وهن به دین است، فعلا اجرا نشود . بنابراین «وهن» از جمله مقولههای عرفی است. چه كسی گفته است كه نشاندادن شمایل حضرت اباالفضل در فیلم، «وهن» تلقی میشود؟ سالها در این كشور پردهخوانی یا تعزیهخوانی صورت گرفته و چهره معصومان را در تعزیهخوانی نشان دادهاند، تلویزیون آن را بارها پخش کرده و كسی آن را «وهن» تلقی نكرده و فقیهی از این باب اعتراض نكرده است. البته که اگر تحریف تاریخی صورت گیرد و اصل داستان را بهگونهای دگر جلوه دهد، در آن صورت میتوان در اكران فیلم تأمل كرد. ٤-با دقت عرفی، پارهای از این مداحیهای رایج یا روضهخوانیها ممكن است «وهن» به مذهب باشد ولی حساسیتی كه روی فیلم هست نسبت به این نوع مداحیها نیست، بنابراین از آنجا كه همواره تهیهكنندگان و هنرمندان و مسئولان وزارت ارشاد با این مشكل مواجه هستند، سزاوار است یك نظر ملاك قرار گیرد تا نظرات مختلف در اینگونه مسائل، كار را بر هنرمندان مشكل نکند.
مدتی است اخبار و اقوال درباره فیلم رستاخیز، شکل روزافزونی به خود گرفته است و در آخرین مورد، متولیان این فیلم به دیوان عدالت اداری شکایت بردهاند. یکی از مسائلی که دراینباره وجود دارد این است که رابطه هنر، اعم از موسیقی و سینما با فقه یا فقیهان روشن و مشخص نیست. فقیهان حاضر نظر یكدستی در این مقوله مهم ندارند و متولیان امر هنر بهویژه در معاونت هنری وزارت ارشاد، تكلیفشان روشن نیست.
فیلم یا برنامه هنری دیگری با صرف وقت و هزینه زیاد تهیه میشود، هنرمندان تلاش میكنند كار خود را به نیكوترین وجه به تماشا گذارند، اما هنگام بهرهبرداری با حلال و حرام كه از اجتهاد فقیهی سرچشمه گرفته است، مواجه میشوند.
این بلاتكلیفی برای كارگزاران وزارت ارشاد، تهیهكنندگان، بازیگران و در نهایت تماشاكنندگان و از همه مهمتر بخش مهمی از فرهنگ كشور، آسیب و اثرات غیرسازندهای به همراه دارد. نمونه اخیر این ماجرا فیلم رستاخیز ساخته آقای درویش است. این فیلم از نظر محتوا و ساختار مجوز خود را از وزارت ارشاد میگیرد و كارشناسان مذهبی و تاریخی نظر مثبت میدهند، اما ناگهان هنگام اكران با نظر فقیهی بزرگوار مواجه میشود كه اكران آن را به این دلیل كه چهره حضرت عباس(ع) را به تصویر كشیده است جایز نمیداند. در این رابطه نكاتی چند قابل طرح است: ١- در زمان مرحوم امام(ره) این نوع مسائل به فتوای رهبر انقلاب حلوفصل میشد و در نهایت با حكم یا فتوای ایشان حلال و حرام برنامههای هنری فیصله مییافت و اگر فقیهی نظر دیگری داشت، لزوم ابراز آن را نمیدید؛ نمونه آن بازی شطرنج بود. با اینكه برخی مخالف بودند و یكی از آقایان- مرحوم آقای قدیری-مخالفت خود را اظهار كرد، امام پاسخ مبنایی و اجتهادی محكمی داد و مسئله حل شد. ٢- مسئله هنر از موضوعاتی است كه باید كارشناسان هنری موضوع را برای فقیهان روشن کنند؛ مانند مسئله شطرنج كه از نگاه كارشناسان ورزش از مقوله آلت قمار خارج است؛ از همین رو حكم حرمت برداشته میشود. در باب «رستاخیز» نیز مسئله سینما با سایر مسائل تفاوت دارد. فقهای بزرگوار با موضوعاتی از قبیل هنر و سینما رابطه چندانی نداشتهاند و با موضوع به شکل حرفهای آشنا نیستند. این مسئله مانند پدیده پول و بانك در مسائل اقتصادی است كه نمیتوان بدون نظر كارشناس اقتصادی و پولی و مالی، فتوای فقهی صادر كرد. ٣- در فیلم رستاخیز كه فرمودهاند نباید چهره حضرت عباس(ع) را نشان داد، باید دید دلیل فقهی آن چیست؟ از كجای فقه و با چه عنوانی این حرمت استنباط میشود؟ ممكن است بگویند نشاندادن سیمای حضرت عباس(ع) به وسیله یک شخصیت هنرمند، وهن یا اهانت به آن حضرت تلقی میشود. باید گفت «وهن» از جمله مفاهیم عرفی است و نه یك مقوله شرعی؛ همانطور كه «سب» از مفاهیم عرفی است. ممكن است واژه یا حركتی در عرفی وهن تلقی شود و در عرفی دیگر وهن تلقی نشود و این مسئله در باب «سب» و «توهین» مورداشاره قرار گرفته است. در قاموس سینما و در فرهنگ تماشاگران هیچگاه تصویر شمایل معصومان توهین تلقی نمیشود، همانطوركه در آثار هنری و تلویزیونی دیگر مانند حضرت مسیح، حضرت مریم یا مجموعه یوسف پیامبر، توهین تلقی نمیشد و بازی یک بازیگر در آن نقش، در ذهن و ضمیر هیچ تماشاگری بهعنوان وهن قلمداد نمیشد. با این توضیح، اینکه چرا این ماجرا بر سر فیلم رستاخیز آمد، مشخص نیست. در گذشته از مرحوم امام خمینی(ره) و مقاممعظمرهبری و بسیاری فقهای دیگر درباره قمهزنی سؤال شد؛ پاسخ همگان بر این است چون درحالحاضر این حرکت نوعی «وهن» نسبت به دین تلقی میشود یا اضرار به نفس است، حرام است. در مورد دیگری نظر امام بر این بود كه حكم رجم - سنگسار- چون وهن به دین است، فعلا اجرا نشود . بنابراین «وهن» از جمله مقولههای عرفی است. چه كسی گفته است كه نشاندادن شمایل حضرت اباالفضل در فیلم، «وهن» تلقی میشود؟ سالها در این كشور پردهخوانی یا تعزیهخوانی صورت گرفته و چهره معصومان را در تعزیهخوانی نشان دادهاند، تلویزیون آن را بارها پخش کرده و كسی آن را «وهن» تلقی نكرده و فقیهی از این باب اعتراض نكرده است. البته که اگر تحریف تاریخی صورت گیرد و اصل داستان را بهگونهای دگر جلوه دهد، در آن صورت میتوان در اكران فیلم تأمل كرد. ٤-با دقت عرفی، پارهای از این مداحیهای رایج یا روضهخوانیها ممكن است «وهن» به مذهب باشد ولی حساسیتی كه روی فیلم هست نسبت به این نوع مداحیها نیست، بنابراین از آنجا كه همواره تهیهكنندگان و هنرمندان و مسئولان وزارت ارشاد با این مشكل مواجه هستند، سزاوار است یك نظر ملاك قرار گیرد تا نظرات مختلف در اینگونه مسائل، كار را بر هنرمندان مشكل نکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.