اکنون نوبت اسرائیل است
محمدجواد ظریف . وزیر امور خارجه ایران
ما و طرفهای مذاکراتیمان در ١+٥ سرانجام توانستیم برنامه هستهای ایران را از یک بحران غیرضروری به یک چارچوب همکاری در زمینه استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای و عدم اشاعه و حتی فراتر از آن تبدیل کنیم. همانگونه که من در وین توییت کردم: توافق وین یک سقف نیست، بلکه یک بنیان قوی و مستحکمی است که ما باید بر آن بنایی بنیان نهیم. برنامه جامع اقدام مشترک- که نام رسمی این توافق است- موقعیت ایران را بهعنوان یک منطقه عاری از سلاحهای هستهای تثبیت کرده است. اینک زمان آن است که این وضعیت را بهکل منطقه خاورمیانه تعمیم دهیم. تلاش ایران برای ممنوعکردن سلاحهای کشتارجمعی در مناطق پیرامونیاش، یک تلاش مستمر بوده است. این واقعیت که باوجود بهکارگیری گسترده و مستمر این نوع از سلاحها از سوی صدامحسین، هیچگاه اقدامات متقابلی در برابر آن از سوی کشور من انجام نشد، شاهدی بر عمق باور ایران به این آرمان شریف است. با وجود اینکه ایران در این تلاش خستگیناپذیر از حمایت برخی دوستان عرب خود نیز برخوردار بوده است، رژیم اسرائیل- بهعنوان تنها دارنده برنامه تسلیحات هستهای در خاورمیانه- تنها مانع است. اکنون و در سایه توافق تاریخی هستهای، ما باید به سرعت به این چالش فوری و مستقیم بپردازیم. یکی از شگفتیهای طنزگونه بیشمار تاریخی این است که کشورهای فاقد سلاحهای هستهای مثل ایران برای تثبیت رژیم عدم اشاعه، اقدامات عملی بسیار بیشتری از اقدامات اعلامی کشورهای دارای سلاحهای هستهای، انجام دادهاند. ایران و دیگر کشورهای غیرهستهای اقداماتی واقعی، صادقانه و عملیاتی زیادی برای تثبیت رژیم عدم اشاعه انجام دادهاند. همزمان، کشورهایی که برخوردار از این سلاحهای ویرانگر هستند، تلاش کردهاند از وظایف خود برای خلع سلاح خود مطابق مفاد معاهده عدم اشاعه (انپیتی) و قوانین عرفی بینالمللی شانه خالی کنند. آنهم کشورهایی که عضو انپیتی نیستند یا رژیمی که دارای سلاحهای هستهای اعلامنشده است و بیشترین ضدیت را با انپیتی دارد و مسخرهتر آنکه همزمان علم مخالفت با توافق را نیز بر دوش دارد. امروز در سایه توافق هستهای، زمان درست - شاید بهترین زمان - فرا رسیده است که کشورهای دارای سلاحهای هستهای، با قبول اجرای اقدامات جدی خلع سلاحی این شکاف عمیق را التیام بخشند و رژیم عدم اشاعه را با اقدامات جدی خلع سلاحی خود تقویت کنند. اینک زمانی است که این کشورها باید با یک واقعیت حیاتی مواجه شوند: اینکه ما در یک محیط امنیتی جهانیشده زندگی میکنیم؛ جایی که دیگر نابرابری و عدم تقارن بین کشورهای برخوردار و غیر برخوردار و تحت تأثیر پارادایمهای بهجامانده از دوران جنگ سرد، دیگر امکان وجود یا تحمل را ندارند. شیوع این دکترین بازدارنده در روابط بینالملل، مهمترین عامل پشت پرده وسوسه برخی کشورها به داشتن سلاحهای هستهای از یک سو و اقدام برخی دیگر از کشورها به افزایش تعداد و توسعه کیفی زرادخانه هستهایشان است. همه اینها در تناقض آشکار با اهداف خلع سلاحی است که توسط جامعه بینالملل ترسیم شدهاند. ضروری است این پارادایم امنیتی غلط و خطرناک را به یک ترتیبات بهتر، امنتر و عادلانهتر تغییردهیم. من صادقانه باور دارم که توافق هستهای بین کشور من، ایران - بهعنوان یک کشور فاقد سلاحهای هستهای- و گروه 1+5 (که تقریبا تمامی کلاهکهای هستهای جهان را کنترل میکنند)، به اندازهای اهمیت نمادین دارد که آغاز این جابهجایی پارادایمی را رقم بزند و شروع دوره جدیدی برای رژیم عدم اشاعه را نشاندهد. در همین ارتباط، یک گام در مسیر درست میتواند شروع مذاکرات برای تدوین یک معاهده امحای تسلیحات هستهای باشد که با سازوکارهای قوی نظارت و سنجش میزان پایبندی کشورها پشتیبانی شود. در مرحله مقدماتی، میتوان با خارجکردن زرادخانههای هستهای از حالت هشدار و آمادهباش (جداکردن کلاهکها از ناقلهای حمل آنها بهمنظور کاهش ریسک استفاده) شروع کرد و در مراحل بعد آن را با خلع سلاح همه کشورهایی که تسلیحات کشتار جمعی دارند، ادامه داد. این پروژه جهانی میتواند با یک حمایت قوی، جهانشمول و صادقانه برای ایجاد یک منطقه عاری از سلاحهای کشتار جمعی در خاورمیانه، به یک هدف قابل دسترس تبدیل شود، به شرط اینکه قدرتهای مرتبط سرانجام به این نتبجه برسند که این موضوع نه فقط یک آرمان پسندیده، بلکه یک ضرورت استراتژیک است. چنین معاهده جدیدی، انپیتی را برای کشورهای دارای سلاحهای هستهای احیا و بازتعریف میکند و وظیفه خلع سلاح رژیمهایی را که عضو انپیتی نیستند، ولی بههرحال از منظر سیاسی، از طریق رژیم بینالمللی عدم اشاعه و از منظر حقوقی به دلیل قوانین آمره حقوق بینالملل عرفی مکلف به خلع سلاح هستهای هستند، به یک تعهد قانونی مدون تبدیل میکند. ایران، در ظرفیت ملی خود و همینطور بهعنوان رئیس کنونی جنبش عدم تعهد آماده است تا فعالانه با جامعه جهانی برای دستیابی به این اهداف همکاری کند و به خوبی آگاه است که در این راه موانع بسیاری از سوی کسانیکه نسبت به صلح و دیپلماسی مشکوک هستند، ایجاد خواهد شد. بااینحال ما باید همه تلاش خود را برای پافشاری بر اهداف و همراهسازی دیگران بهکار بندیم، همانگونه که در وین این کار را کردیم.
ما و طرفهای مذاکراتیمان در ١+٥ سرانجام توانستیم برنامه هستهای ایران را از یک بحران غیرضروری به یک چارچوب همکاری در زمینه استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای و عدم اشاعه و حتی فراتر از آن تبدیل کنیم. همانگونه که من در وین توییت کردم: توافق وین یک سقف نیست، بلکه یک بنیان قوی و مستحکمی است که ما باید بر آن بنایی بنیان نهیم. برنامه جامع اقدام مشترک- که نام رسمی این توافق است- موقعیت ایران را بهعنوان یک منطقه عاری از سلاحهای هستهای تثبیت کرده است. اینک زمان آن است که این وضعیت را بهکل منطقه خاورمیانه تعمیم دهیم. تلاش ایران برای ممنوعکردن سلاحهای کشتارجمعی در مناطق پیرامونیاش، یک تلاش مستمر بوده است. این واقعیت که باوجود بهکارگیری گسترده و مستمر این نوع از سلاحها از سوی صدامحسین، هیچگاه اقدامات متقابلی در برابر آن از سوی کشور من انجام نشد، شاهدی بر عمق باور ایران به این آرمان شریف است. با وجود اینکه ایران در این تلاش خستگیناپذیر از حمایت برخی دوستان عرب خود نیز برخوردار بوده است، رژیم اسرائیل- بهعنوان تنها دارنده برنامه تسلیحات هستهای در خاورمیانه- تنها مانع است. اکنون و در سایه توافق تاریخی هستهای، ما باید به سرعت به این چالش فوری و مستقیم بپردازیم. یکی از شگفتیهای طنزگونه بیشمار تاریخی این است که کشورهای فاقد سلاحهای هستهای مثل ایران برای تثبیت رژیم عدم اشاعه، اقدامات عملی بسیار بیشتری از اقدامات اعلامی کشورهای دارای سلاحهای هستهای، انجام دادهاند. ایران و دیگر کشورهای غیرهستهای اقداماتی واقعی، صادقانه و عملیاتی زیادی برای تثبیت رژیم عدم اشاعه انجام دادهاند. همزمان، کشورهایی که برخوردار از این سلاحهای ویرانگر هستند، تلاش کردهاند از وظایف خود برای خلع سلاح خود مطابق مفاد معاهده عدم اشاعه (انپیتی) و قوانین عرفی بینالمللی شانه خالی کنند. آنهم کشورهایی که عضو انپیتی نیستند یا رژیمی که دارای سلاحهای هستهای اعلامنشده است و بیشترین ضدیت را با انپیتی دارد و مسخرهتر آنکه همزمان علم مخالفت با توافق را نیز بر دوش دارد. امروز در سایه توافق هستهای، زمان درست - شاید بهترین زمان - فرا رسیده است که کشورهای دارای سلاحهای هستهای، با قبول اجرای اقدامات جدی خلع سلاحی این شکاف عمیق را التیام بخشند و رژیم عدم اشاعه را با اقدامات جدی خلع سلاحی خود تقویت کنند. اینک زمانی است که این کشورها باید با یک واقعیت حیاتی مواجه شوند: اینکه ما در یک محیط امنیتی جهانیشده زندگی میکنیم؛ جایی که دیگر نابرابری و عدم تقارن بین کشورهای برخوردار و غیر برخوردار و تحت تأثیر پارادایمهای بهجامانده از دوران جنگ سرد، دیگر امکان وجود یا تحمل را ندارند. شیوع این دکترین بازدارنده در روابط بینالملل، مهمترین عامل پشت پرده وسوسه برخی کشورها به داشتن سلاحهای هستهای از یک سو و اقدام برخی دیگر از کشورها به افزایش تعداد و توسعه کیفی زرادخانه هستهایشان است. همه اینها در تناقض آشکار با اهداف خلع سلاحی است که توسط جامعه بینالملل ترسیم شدهاند. ضروری است این پارادایم امنیتی غلط و خطرناک را به یک ترتیبات بهتر، امنتر و عادلانهتر تغییردهیم. من صادقانه باور دارم که توافق هستهای بین کشور من، ایران - بهعنوان یک کشور فاقد سلاحهای هستهای- و گروه 1+5 (که تقریبا تمامی کلاهکهای هستهای جهان را کنترل میکنند)، به اندازهای اهمیت نمادین دارد که آغاز این جابهجایی پارادایمی را رقم بزند و شروع دوره جدیدی برای رژیم عدم اشاعه را نشاندهد. در همین ارتباط، یک گام در مسیر درست میتواند شروع مذاکرات برای تدوین یک معاهده امحای تسلیحات هستهای باشد که با سازوکارهای قوی نظارت و سنجش میزان پایبندی کشورها پشتیبانی شود. در مرحله مقدماتی، میتوان با خارجکردن زرادخانههای هستهای از حالت هشدار و آمادهباش (جداکردن کلاهکها از ناقلهای حمل آنها بهمنظور کاهش ریسک استفاده) شروع کرد و در مراحل بعد آن را با خلع سلاح همه کشورهایی که تسلیحات کشتار جمعی دارند، ادامه داد. این پروژه جهانی میتواند با یک حمایت قوی، جهانشمول و صادقانه برای ایجاد یک منطقه عاری از سلاحهای کشتار جمعی در خاورمیانه، به یک هدف قابل دسترس تبدیل شود، به شرط اینکه قدرتهای مرتبط سرانجام به این نتبجه برسند که این موضوع نه فقط یک آرمان پسندیده، بلکه یک ضرورت استراتژیک است. چنین معاهده جدیدی، انپیتی را برای کشورهای دارای سلاحهای هستهای احیا و بازتعریف میکند و وظیفه خلع سلاح رژیمهایی را که عضو انپیتی نیستند، ولی بههرحال از منظر سیاسی، از طریق رژیم بینالمللی عدم اشاعه و از منظر حقوقی به دلیل قوانین آمره حقوق بینالملل عرفی مکلف به خلع سلاح هستهای هستند، به یک تعهد قانونی مدون تبدیل میکند. ایران، در ظرفیت ملی خود و همینطور بهعنوان رئیس کنونی جنبش عدم تعهد آماده است تا فعالانه با جامعه جهانی برای دستیابی به این اهداف همکاری کند و به خوبی آگاه است که در این راه موانع بسیاری از سوی کسانیکه نسبت به صلح و دیپلماسی مشکوک هستند، ایجاد خواهد شد. بااینحال ما باید همه تلاش خود را برای پافشاری بر اهداف و همراهسازی دیگران بهکار بندیم، همانگونه که در وین این کار را کردیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.