|

نگاهی به نامه نگاری‌های بزرگان به بهانه انتشار کتاب «مادر عزیزم»

نامه‌های کشف شده

علیرضا امیرحاجبی

الف- قبل از اینکه ستون هفتگی شیرازه را در سال جدید آغاز کنم، مایل هستم پس از عرض شادباش به تمامی خوانندگان عزیز صفحه کتاب و ادبیات به یک نکته درباره مقاله‌ای که چند وقت پیش درباره «کارل گوستاو یونگ» نوشته بودم اشاره کنم. خواننده‌ای گویا از آن نوشته ناخرسند شده بودند و ضمن نقد اینجانب تاکیدکرده بودند که مقوله یونگ و تحقیقات عمیق این مرد فرزانه تخصصی است و ما روزنامه‌نگاران غیرمتخصص نباید در این امور دخالت کنیم. در جواب می‌گویم که ما دخالتی در کار یونگ نکردیم. اما چون حضرت یونگ به حوزه هنر و ادبیات نیز سفر‌هایی داشته دخالت کردیم والا ما را چه به دخالت در حوزه روانشناسی. ما چه زمان در کار اریک فروم، آدلر، هورنای و... . دخالت کردیم؟ وقتی درباره چیزی که در آن تخصص دارم حرفی زده می‌شود (حالا از طرف هر کس) انتظار نداشته باشید نقد نکنیم. نکته دیگر اینکه مبنای کار در مطبوعات مدرک تحصیلی و کیفیت دانشگاه نیست. فرد مطبوعاتی می‌نویسد مردم می‌خوانند و نتیجه بود یا نبود‌ش به پارامترهای مختلفی بستگی دارد.
ب- نامه‌ها چگونه می‌توانند سرنخ‌هایی از یک شخصیت به خواننده ارایه کنند؟ نامه‌ها بیشتر و به جای آنکه اطلاعاتی مفید در اختیار خواننده قرار دهند، دستگاهی هستند جهت تولید پرسش و ابهام آمیز‌تر کردن نویسنده نامه. او کیست؟ در کجا زندگی می‌کند؟ فلان رویدادی که به شکلی گذرا به آن پرداخته در کجا اتفاق افتاده است؟ این خود به مانند سرآغار یک سفر جدید در دنیای متن است. اما انتشار نامه‌های بزرگان ادب و هنر در قالب یک کتاب پا را از این نیز فراتر می‌گذارد و خواننده را تبدیل به یک کارآگاه می‌کند که باید از میان سطور نامه‌ها هم به رویدادها نظری بیندازد و هم به شخصیت نویسنده آن؛ شخصیتی که شاید در بسیاری از موارد در آثار ادبی یا هنری پشت نقاب نام و اثر پنهان شده است، اما اگر نامه‌ها به مانند مکاتبات فروید و اینشتین باشد یا مثل پرسش و پاسخ‌های رنه مگریت و میشل فوکو، شما هیچ چیز از رویدادها و شخصیت‌ها به دست نخواهید آورد. به جز مقداری جملات استفهامی که در تلاش هستند تا توسط کاغذی سفید راهی یا چاهی یا کورسوی امیدی به امروز و آینده را نشان دهند. برخی نامه‌ها هم که اول نامه بوده‌اند و سپس تبدیل به کتاب شده‌اند مثل کتاب تمدن و ناخرسندی‌هایش که پاسخ فروید به برخی مدعیان «احساسات اقیانوسی شدن» بود، اما نامه‌های خصوصی که در موقعیت‌های مختلف ارزش‌هایی مختلف دارند بهتر می‌توانند مچ نویسنده را برای مخاطب باز کنند. نامه‌هایی که سال‌ها یا قرن‌ها از آن گذشته است و خواندنشان پیگرد قانونی ندارد و تجاوز به حریم خصوصی افراد قلمداد نمی‌شود. تنفس- از نامه‌هایتان مراقبت کنید. نه این بهتر است: «به اموال نوشتاری و مکتوب» خود بچسبید که اگر روزی خبرنگاری به آنها دست پیدا کند در زمان مقرر می‌تواند بخشی از شخصیت نهفته در متن را به راحتی تعبیر و تفسیر کند. اهالی رسانه معروف به کنجکاوی هستند و نمی‌توان جلوی آنها را گرفت. روزی مشغول خواندن یک نامه باز بودم که بر روی میز کارمان قرار داشت. همکاری گفت: «‌ای بابا... نامه خصوصی است شاید.» گفتم: «اولا به جهنم که خصوصی است وقتی من دارم می‌خوانمش دیگر خصوصی نیست. در ثانی اگر خصوصی است چرا روی میز کار ماست؟ اگر خصوصی است باید هفت سوراخ قایمش کند صاحب آن.» حالا اینکه کار ما روزنامه‌نگاران و خبرنگاران در ایران در حالت سکوت قرار گرفته امر جداگانه‌ای است.
ج- اما هدف از این مقدار صحبت درباره نامه و نامه‌نگاری صرفا معرفی کتابی بود که اخیرا توسط انتشارات لحن نو راهی بازار نشر شد به نام «مادر عزیزم» که مجموعه جالب توجهی از نامه‌های خصوصی نویسندگان و شاعران بزرگ جهان از جمله بودلر دوست‌داشتنی به مادرانشان است. در کنار بودلر نامه‌هایی از مارسل پروست، ژان کوکتو، گوستاو فلوبر، آندره ژید، فاکنر، ارنست همینگوی و آنتوان دو سن اگزوپری نیز در این مجموعه به چاپ رسیده است که می‌تواند کنجکاوی هر خواننده علاقه‌مند به ادبیات را تحریک کند. درددل‌ها و گاه شکایت‌های نویسندگان بزرگ از دوران و موقعیتی که به سر می‌برند خود راهنمای بزرگی برای درک بهتر این خالقان فرهنگی است. ترجمه مطلوب این کتاب توسط مریم شرافتی که تازه پا در عرصه ترجمه گذاشته به جذابیت‌های کتاب افزوده است.
الف- قبل از اینکه ستون هفتگی شیرازه را در سال جدید آغاز کنم، مایل هستم پس از عرض شادباش به تمامی خوانندگان عزیز صفحه کتاب و ادبیات به یک نکته درباره مقاله‌ای که چند وقت پیش درباره «کارل گوستاو یونگ» نوشته بودم اشاره کنم. خواننده‌ای گویا از آن نوشته ناخرسند شده بودند و ضمن نقد اینجانب تاکیدکرده بودند که مقوله یونگ و تحقیقات عمیق این مرد فرزانه تخصصی است و ما روزنامه‌نگاران غیرمتخصص نباید در این امور دخالت کنیم. در جواب می‌گویم که ما دخالتی در کار یونگ نکردیم. اما چون حضرت یونگ به حوزه هنر و ادبیات نیز سفر‌هایی داشته دخالت کردیم والا ما را چه به دخالت در حوزه روانشناسی. ما چه زمان در کار اریک فروم، آدلر، هورنای و... . دخالت کردیم؟ وقتی درباره چیزی که در آن تخصص دارم حرفی زده می‌شود (حالا از طرف هر کس) انتظار نداشته باشید نقد نکنیم. نکته دیگر اینکه مبنای کار در مطبوعات مدرک تحصیلی و کیفیت دانشگاه نیست. فرد مطبوعاتی می‌نویسد مردم می‌خوانند و نتیجه بود یا نبود‌ش به پارامترهای مختلفی بستگی دارد.
ب- نامه‌ها چگونه می‌توانند سرنخ‌هایی از یک شخصیت به خواننده ارایه کنند؟ نامه‌ها بیشتر و به جای آنکه اطلاعاتی مفید در اختیار خواننده قرار دهند، دستگاهی هستند جهت تولید پرسش و ابهام آمیز‌تر کردن نویسنده نامه. او کیست؟ در کجا زندگی می‌کند؟ فلان رویدادی که به شکلی گذرا به آن پرداخته در کجا اتفاق افتاده است؟ این خود به مانند سرآغار یک سفر جدید در دنیای متن است. اما انتشار نامه‌های بزرگان ادب و هنر در قالب یک کتاب پا را از این نیز فراتر می‌گذارد و خواننده را تبدیل به یک کارآگاه می‌کند که باید از میان سطور نامه‌ها هم به رویدادها نظری بیندازد و هم به شخصیت نویسنده آن؛ شخصیتی که شاید در بسیاری از موارد در آثار ادبی یا هنری پشت نقاب نام و اثر پنهان شده است، اما اگر نامه‌ها به مانند مکاتبات فروید و اینشتین باشد یا مثل پرسش و پاسخ‌های رنه مگریت و میشل فوکو، شما هیچ چیز از رویدادها و شخصیت‌ها به دست نخواهید آورد. به جز مقداری جملات استفهامی که در تلاش هستند تا توسط کاغذی سفید راهی یا چاهی یا کورسوی امیدی به امروز و آینده را نشان دهند. برخی نامه‌ها هم که اول نامه بوده‌اند و سپس تبدیل به کتاب شده‌اند مثل کتاب تمدن و ناخرسندی‌هایش که پاسخ فروید به برخی مدعیان «احساسات اقیانوسی شدن» بود، اما نامه‌های خصوصی که در موقعیت‌های مختلف ارزش‌هایی مختلف دارند بهتر می‌توانند مچ نویسنده را برای مخاطب باز کنند. نامه‌هایی که سال‌ها یا قرن‌ها از آن گذشته است و خواندنشان پیگرد قانونی ندارد و تجاوز به حریم خصوصی افراد قلمداد نمی‌شود. تنفس- از نامه‌هایتان مراقبت کنید. نه این بهتر است: «به اموال نوشتاری و مکتوب» خود بچسبید که اگر روزی خبرنگاری به آنها دست پیدا کند در زمان مقرر می‌تواند بخشی از شخصیت نهفته در متن را به راحتی تعبیر و تفسیر کند. اهالی رسانه معروف به کنجکاوی هستند و نمی‌توان جلوی آنها را گرفت. روزی مشغول خواندن یک نامه باز بودم که بر روی میز کارمان قرار داشت. همکاری گفت: «‌ای بابا... نامه خصوصی است شاید.» گفتم: «اولا به جهنم که خصوصی است وقتی من دارم می‌خوانمش دیگر خصوصی نیست. در ثانی اگر خصوصی است چرا روی میز کار ماست؟ اگر خصوصی است باید هفت سوراخ قایمش کند صاحب آن.» حالا اینکه کار ما روزنامه‌نگاران و خبرنگاران در ایران در حالت سکوت قرار گرفته امر جداگانه‌ای است.
ج- اما هدف از این مقدار صحبت درباره نامه و نامه‌نگاری صرفا معرفی کتابی بود که اخیرا توسط انتشارات لحن نو راهی بازار نشر شد به نام «مادر عزیزم» که مجموعه جالب توجهی از نامه‌های خصوصی نویسندگان و شاعران بزرگ جهان از جمله بودلر دوست‌داشتنی به مادرانشان است. در کنار بودلر نامه‌هایی از مارسل پروست، ژان کوکتو، گوستاو فلوبر، آندره ژید، فاکنر، ارنست همینگوی و آنتوان دو سن اگزوپری نیز در این مجموعه به چاپ رسیده است که می‌تواند کنجکاوی هر خواننده علاقه‌مند به ادبیات را تحریک کند. درددل‌ها و گاه شکایت‌های نویسندگان بزرگ از دوران و موقعیتی که به سر می‌برند خود راهنمای بزرگی برای درک بهتر این خالقان فرهنگی است. ترجمه مطلوب این کتاب توسط مریم شرافتی که تازه پا در عرصه ترجمه گذاشته به جذابیت‌های کتاب افزوده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.