|

داستایفسکی و صدای کارمندان فقیر

علیه اقتدار

«همزاد» در سال 1846 و 15 روز بعد از انتشار اولین داستان داستایفسکی یعنی «مردم فقیر» منتشر شد. در هر دو اثر، قهرمان داستان کارمندی معمولی است که زیر سلطه نظام اداری و غیرانسانی حاکم بر روسیه با وضعیتی بحرانی روبه‌رو می‌شود. وضعیتی که در آن تفاوت‌ها نه براساس قابلیت‌ها و ارزش‌های انسانی بلکه به اعتبار سلسله مراتب و انیفورم اداری رقم می‌خورد. «ماکار دیووشکین» مردی فقیر و کارمندی است که از روابط ناسالم همکارانش کناره می‌گیرد و در نهایت همچون موشی که دیگران می‌توانند سوارش شده و شکنجه‌اش دهند، قربانی می‌شود. دیووشکین در جوانی عاشق یک بازیگر تئاتر می‌شود اما این عشق دست آخر حاصلی جز ملال و کسالت به همراه نمی‌آورد. خانه دختر هنرپیشه در بولوار نیوسکی است و کارمند یک‌ماه‌ونیم به نیوسکی می‌رود؛ فقط برای قدم‌زدن در زیر پنجره معشوق یا تعقیب او. در نتیجه این وضعیت، زندگی دیووشکین به مخاطره می‌افتد و تا گردن در قرض فرو می‌رود. اما بعد از مدتی بر ماجرا مسلط می‌شود و از عشق آتشین دست می‌کشد و کل ماجرا برای او کسالت‌آور می‌شود. اگرچه او در عشقش شکست می‌خورد اما تصمیم می‌گیرد که بنویسد و با خود فکر می‌کند اگر کتابی از او منتشر شود به شهرت می‌رسد. اما لحظه‌ای بعد به این مساله فکر می‌کند که در صورتی که مشهور شود دیگر نمی‌تواند در نیوسکی ظاهر شود. چرا که کفش‌هایی پاره و وصله‌دار می‌پوشد و از این مساله در برابر دوشس‌ها و کنتس‌ها شرم خواهد کرد. اگرچه هرکس می‌تواند آزادانه در نیوسکی حاضر شود، اما مناسبات حاکم بر خیابان بر ضد این آزادی است. به عبارتی کارمندان و زیردستان امکانی برای حضور در قلمرو خیابان و فضای عمومی را نخواهند داشت. در همزاد نیز با کارمند دیگری با نام گالیادکین روبه‌رو می‌شویم که یک روز صبح از خواب بیدار می‌شود و با کالسکه‌ای اجاره‌ای به فضای عمومی، نیوسکی، وارد می‌شود. اگرچه حاکمان نیوسکی همه با کالسکه در آن ظاهر می‌شوند، اما حضور کارمندی دون‌پایه با کالسکه در این خیابان چیزی به جز شرم به همراه نمی‌آورد چرا که کارمند فاقد اعتبار لازم برای حضور و اشغال عرصه عمومی است. کار به جایی می‌کشد که گالیادکین به طور کامل دیوانه می‌شود و تماما می‌کوشد تا خود را مطیع اراده و خواست حاکم نشان دهد. زمانی که گالیادکین با کالسکه‌ای اجاره‌ای در نیوسکی حاضر می‌شود، نخست از دیده شدن موقعیتی که در آن قرار دارد لذت می‌برد، اما وقتی که دو همکار جوان اما هم‌رتبه‌اش را در خیابان می‌بیند، به تاریک‌ترین گوشه کالسکه می‌خزد. اما بعد از این اتفاقی به مراتب بدتر رخ می‌دهد. رییس اداره سوار بر کالسکه‌اش از کنار کالسکه گالیادکین عبور می‌کند به گونه‌ای که دیگر هیچ امکانی برای پنهان شدن وجود ندارد. در پی این مواجهه میان کارمند و رییس، گالیادکین وجود خود را انکار می‌کند و به این تکاپو می‌افتد که این «من نیستم! همین و همین!». کارمند نمی‌تواند میل خود به برابری با رییس را آشکار کند و با این انکار، آرزوها و امیالی که از او جدا شده‌اند در کسی دیگر، همزاد او، تحقق عینی می‌یابد.
«همزاد» در سال 1846 و 15 روز بعد از انتشار اولین داستان داستایفسکی یعنی «مردم فقیر» منتشر شد. در هر دو اثر، قهرمان داستان کارمندی معمولی است که زیر سلطه نظام اداری و غیرانسانی حاکم بر روسیه با وضعیتی بحرانی روبه‌رو می‌شود. وضعیتی که در آن تفاوت‌ها نه براساس قابلیت‌ها و ارزش‌های انسانی بلکه به اعتبار سلسله مراتب و انیفورم اداری رقم می‌خورد. «ماکار دیووشکین» مردی فقیر و کارمندی است که از روابط ناسالم همکارانش کناره می‌گیرد و در نهایت همچون موشی که دیگران می‌توانند سوارش شده و شکنجه‌اش دهند، قربانی می‌شود. دیووشکین در جوانی عاشق یک بازیگر تئاتر می‌شود اما این عشق دست آخر حاصلی جز ملال و کسالت به همراه نمی‌آورد. خانه دختر هنرپیشه در بولوار نیوسکی است و کارمند یک‌ماه‌ونیم به نیوسکی می‌رود؛ فقط برای قدم‌زدن در زیر پنجره معشوق یا تعقیب او. در نتیجه این وضعیت، زندگی دیووشکین به مخاطره می‌افتد و تا گردن در قرض فرو می‌رود. اما بعد از مدتی بر ماجرا مسلط می‌شود و از عشق آتشین دست می‌کشد و کل ماجرا برای او کسالت‌آور می‌شود. اگرچه او در عشقش شکست می‌خورد اما تصمیم می‌گیرد که بنویسد و با خود فکر می‌کند اگر کتابی از او منتشر شود به شهرت می‌رسد. اما لحظه‌ای بعد به این مساله فکر می‌کند که در صورتی که مشهور شود دیگر نمی‌تواند در نیوسکی ظاهر شود. چرا که کفش‌هایی پاره و وصله‌دار می‌پوشد و از این مساله در برابر دوشس‌ها و کنتس‌ها شرم خواهد کرد. اگرچه هرکس می‌تواند آزادانه در نیوسکی حاضر شود، اما مناسبات حاکم بر خیابان بر ضد این آزادی است. به عبارتی کارمندان و زیردستان امکانی برای حضور در قلمرو خیابان و فضای عمومی را نخواهند داشت. در همزاد نیز با کارمند دیگری با نام گالیادکین روبه‌رو می‌شویم که یک روز صبح از خواب بیدار می‌شود و با کالسکه‌ای اجاره‌ای به فضای عمومی، نیوسکی، وارد می‌شود. اگرچه حاکمان نیوسکی همه با کالسکه در آن ظاهر می‌شوند، اما حضور کارمندی دون‌پایه با کالسکه در این خیابان چیزی به جز شرم به همراه نمی‌آورد چرا که کارمند فاقد اعتبار لازم برای حضور و اشغال عرصه عمومی است. کار به جایی می‌کشد که گالیادکین به طور کامل دیوانه می‌شود و تماما می‌کوشد تا خود را مطیع اراده و خواست حاکم نشان دهد. زمانی که گالیادکین با کالسکه‌ای اجاره‌ای در نیوسکی حاضر می‌شود، نخست از دیده شدن موقعیتی که در آن قرار دارد لذت می‌برد، اما وقتی که دو همکار جوان اما هم‌رتبه‌اش را در خیابان می‌بیند، به تاریک‌ترین گوشه کالسکه می‌خزد. اما بعد از این اتفاقی به مراتب بدتر رخ می‌دهد. رییس اداره سوار بر کالسکه‌اش از کنار کالسکه گالیادکین عبور می‌کند به گونه‌ای که دیگر هیچ امکانی برای پنهان شدن وجود ندارد. در پی این مواجهه میان کارمند و رییس، گالیادکین وجود خود را انکار می‌کند و به این تکاپو می‌افتد که این «من نیستم! همین و همین!». کارمند نمی‌تواند میل خود به برابری با رییس را آشکار کند و با این انکار، آرزوها و امیالی که از او جدا شده‌اند در کسی دیگر، همزاد او، تحقق عینی می‌یابد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.