|

ظرافت و ظرفیت گفت‌‌وگو

محمد کوکب

گفت‌وگوهای فشرده و نفس‌گیر ایران با کشورهای 1+5 سرانجام پس از 23 ماه به نتیجه رسید و گروه مذاکره‌کننده ایرانی از این کارزار سخت سیاسی پیروز و سربلند بیرون آمد. نگارنده در این یادداشت قصد ندارد حول‌وحوش این موضوع قلم‌فرسایی کند؛ چه ورود در این عرصه را خارج از حیطه تخصص خود می‌داند، اما بر این باور است که تأمل درباره این موضوع، می‌تواند فتح‌بابی باشد برای طرح مقوله «گفت‌وگو» به طور کلی و آثار و نتایج ارزشمند و سازنده آن، به‌ویژه در مسائل و موضوعات داخلی و درون‌مرزی.جای بسی شگفتی است که آموزه‌های دینی ما مسلمانان بهترین محرک و مشوق گفت‌وگو است و سوگمندانه درحالی‌که خود را نماد اسلام و مسلمانی می‌دانیم، به این آموزه‌ها کمترین توجهی نمی‌کنیم و همچنان به دعواهای حیدری‌نعمتی خود سرگرم و مشغولیم.
خدای متعال در آیه 125 سوره نحل به پیامبر خود و در حقیقت به همه گروندگان به پیام روح‌بخش اسلام فرمان می‌دهد: خلق را با حکمت و اندرز نیکو به راه خدا دعوت کن و با بهترین اسلوب به مجادله با مخالفان بپرداز؛ چه پروردگارت به حال گمراهان و هدایت‌یافتگان داناتر است. در آیات 17 و 18 سوره مبارکه زمر، باز بندگان خدا که به سخنان گوناگون گوش فرامی‌دهند و از بهترین آنها پیروی می‌کنند، مورد بشارت قرار گرفته‌اند؛ چه آنان از هدایت و فهم عمیقی برخوردارند. نقیض این کلام وحی این است که آنان که از استماع سخنان سرباز می‌زنند و باب گفت‌وگو را بر خود می‌بندند، در گمراهی محض به‌سر می‌برند و کمترین حظ و بهره‌ای از عقل و خرد ندارند. این سخن نغز از امام راحل(ره) است: اگر تمام انبیا در کشوری جمع شوند، با هم اختلاف نمی‌کنند. این سخن به آن معنا نیست که پیامبران خدا در تدبیر و تمشیت امور دیدگاه مشابهی دارند، بلکه به این معناست که تفاوت رأی و نظر به‌خودی‌خود نمی‌تواند منشأ اختلاف و نزاع شود.
پس سرچشمه اختلاف چیزی نیست جز مطامع و اغراض، حسادت‌ها و رقابت‌های ناسالم، تعصب‌های قومی- قبیله‌ای یا جناحی و باندی، منیت‌ها و انانیت‌ها و خلاصه خصلت‌های نفسانی که «تسویل» شیطانی آن را به شکل ظاهر‌فریب اختلاف‌نظر و دیدگاه نمایان می‌کند.اگر دو مسلمان هم‌مسلک یا دو ایرانی هم‌وطن نتوانند اختلافات خود را با گفت‌وگو و در فضایی امن و آرام حل‌وفصل کنند، چگونه این ادعا پذیرفتنی است که با ابزار گفت‌وگو می‌توانیم دنیای بیرون از مرزوبوم خود را با آرمان‌ها و ایده‌های خویش آشنا کنیم؟
به نظر نگارنده «مراعات انصاف»، «اجتناب از پیش‌داوری و نیت‌خوانی»، «همدلی و احترام متقابل» و در یک کلام «اخلاق گفت‌وگو» پیش‌فرض‌های لازم برای شکل‌گیری یک گفت‌وگوی سازنده و سالم هستند. در مقابل، زدن برچسب‌هایی مانند مرتجع و کهنه‌پرست و تاریک‌اندیش از یک طرف یا لیبرال و روشنفکرمآب و غرب‌زده از طرف دیگر، راه گفت‌وگو را مسدود می‌کند و چنانچه شبه‌گفت‌وگویی هم صورت بگیرد، با چنین پیش‌فرض‌هایی نتیجه آن از قبل مشخص و معلوم است. مهم این است که با به‌رسمیت‌شناختن اظهارنظر مخالف خود، که لزوما به معنی پذیرفتن طرز فکر او نیست، شالوده گفت‌وگوی واقعی را پی افکنیم و این به آن معناست که به‌جد باور داشته باشیم جز ما کسان دیگری هم هستند که از سر دلسوزی و غیرت اسلامی- ایرانی و به انگیزه اصلاح معایب و رفع معضلات جامعه، راه‌حل‌هایی متفاوت با راه‌حل ما ارائه می‌کنند و این تفاوت دیدگاه نه‌تنها مشکل‌آفرین نیست، بلکه در یک میدان تضارب آرا و تعاطی افکار و اندیشه‌ها می‌تواند مفید و سازنده نیز باشد. در این تضارب و برخورد نظرات، اندیشه و رأی صائب و استواری متولد می‌شود که چه بسا هیچ یک از دو نظریه رقیب نباشد، بلکه نظریه سومی باشد که محصول مبارک گفت‌وگوست ولاغیر. آری، به‌رسمیت‌شناختن طرف مقابل و فرصت دانستن نظریه مخالف نه تهدید تلقی‌کردن آن، مقدمه برپایی گفت‌وگوی همدلانه و صمیمانه است. وقتی با چنین انگیزه مقدسی گفت‌وگو صورت بگیرد، طرف‌های گفت‌وگو به‌جای آنکه برای یکدیگر خط‌ونشان بکشند و بخواهند حرف خود را به هر قیمتی به کرسی بنشانند و حریف را به لطایف‌الحیل از میدان به‌در کنند، با خاطری آسوده و آرام به استماع سخنان یکدیگر می‌پردازند و چون نیت طرفین روشن‌شدن موضع حق و منطق صواب است، لاجرم در جهت نزدیک‌کردن مواضع و رفع نقاط افتراق گام برخواهند داشت. یکی از وجوه «اعتدال» که شعار دولت یازدهم است، فراهم‌کردن بستر و زمینه‌های گفت‌وگو در بعد برون‌مرزی و درون‌مرزی است. ترویج و تقویت این گفتمان به‌مثابه یک الگوی عملی موفق، به‌طورقطع ریشه‌های افراط و تفریط را خواهد خشکاند و میوه‌های شیرین و باطراوت این شجره مبارک را، که ریشه در ذهن و ضمیر حق‌طلبان دارد، بر همگان عرضه خواهد كرد. اگر کسانی بی‌توجه به ظرافت‌ها و ظرفیت‌های گفت‌وگو همچنان بر طبل تفرقه و نزاع می‌کوبند و منافع آنی خود را در جزم‌گرایی و غوغاسالاری جست‌وجو می‌کنند، خوب است یک‌بار دیگر این شعر سهراب را با خود زمزمه کنند: چشم‌ها را باید شست، جور دیگر باید دید!

گفت‌وگوهای فشرده و نفس‌گیر ایران با کشورهای 1+5 سرانجام پس از 23 ماه به نتیجه رسید و گروه مذاکره‌کننده ایرانی از این کارزار سخت سیاسی پیروز و سربلند بیرون آمد. نگارنده در این یادداشت قصد ندارد حول‌وحوش این موضوع قلم‌فرسایی کند؛ چه ورود در این عرصه را خارج از حیطه تخصص خود می‌داند، اما بر این باور است که تأمل درباره این موضوع، می‌تواند فتح‌بابی باشد برای طرح مقوله «گفت‌وگو» به طور کلی و آثار و نتایج ارزشمند و سازنده آن، به‌ویژه در مسائل و موضوعات داخلی و درون‌مرزی.جای بسی شگفتی است که آموزه‌های دینی ما مسلمانان بهترین محرک و مشوق گفت‌وگو است و سوگمندانه درحالی‌که خود را نماد اسلام و مسلمانی می‌دانیم، به این آموزه‌ها کمترین توجهی نمی‌کنیم و همچنان به دعواهای حیدری‌نعمتی خود سرگرم و مشغولیم.
خدای متعال در آیه 125 سوره نحل به پیامبر خود و در حقیقت به همه گروندگان به پیام روح‌بخش اسلام فرمان می‌دهد: خلق را با حکمت و اندرز نیکو به راه خدا دعوت کن و با بهترین اسلوب به مجادله با مخالفان بپرداز؛ چه پروردگارت به حال گمراهان و هدایت‌یافتگان داناتر است. در آیات 17 و 18 سوره مبارکه زمر، باز بندگان خدا که به سخنان گوناگون گوش فرامی‌دهند و از بهترین آنها پیروی می‌کنند، مورد بشارت قرار گرفته‌اند؛ چه آنان از هدایت و فهم عمیقی برخوردارند. نقیض این کلام وحی این است که آنان که از استماع سخنان سرباز می‌زنند و باب گفت‌وگو را بر خود می‌بندند، در گمراهی محض به‌سر می‌برند و کمترین حظ و بهره‌ای از عقل و خرد ندارند. این سخن نغز از امام راحل(ره) است: اگر تمام انبیا در کشوری جمع شوند، با هم اختلاف نمی‌کنند. این سخن به آن معنا نیست که پیامبران خدا در تدبیر و تمشیت امور دیدگاه مشابهی دارند، بلکه به این معناست که تفاوت رأی و نظر به‌خودی‌خود نمی‌تواند منشأ اختلاف و نزاع شود.
پس سرچشمه اختلاف چیزی نیست جز مطامع و اغراض، حسادت‌ها و رقابت‌های ناسالم، تعصب‌های قومی- قبیله‌ای یا جناحی و باندی، منیت‌ها و انانیت‌ها و خلاصه خصلت‌های نفسانی که «تسویل» شیطانی آن را به شکل ظاهر‌فریب اختلاف‌نظر و دیدگاه نمایان می‌کند.اگر دو مسلمان هم‌مسلک یا دو ایرانی هم‌وطن نتوانند اختلافات خود را با گفت‌وگو و در فضایی امن و آرام حل‌وفصل کنند، چگونه این ادعا پذیرفتنی است که با ابزار گفت‌وگو می‌توانیم دنیای بیرون از مرزوبوم خود را با آرمان‌ها و ایده‌های خویش آشنا کنیم؟
به نظر نگارنده «مراعات انصاف»، «اجتناب از پیش‌داوری و نیت‌خوانی»، «همدلی و احترام متقابل» و در یک کلام «اخلاق گفت‌وگو» پیش‌فرض‌های لازم برای شکل‌گیری یک گفت‌وگوی سازنده و سالم هستند. در مقابل، زدن برچسب‌هایی مانند مرتجع و کهنه‌پرست و تاریک‌اندیش از یک طرف یا لیبرال و روشنفکرمآب و غرب‌زده از طرف دیگر، راه گفت‌وگو را مسدود می‌کند و چنانچه شبه‌گفت‌وگویی هم صورت بگیرد، با چنین پیش‌فرض‌هایی نتیجه آن از قبل مشخص و معلوم است. مهم این است که با به‌رسمیت‌شناختن اظهارنظر مخالف خود، که لزوما به معنی پذیرفتن طرز فکر او نیست، شالوده گفت‌وگوی واقعی را پی افکنیم و این به آن معناست که به‌جد باور داشته باشیم جز ما کسان دیگری هم هستند که از سر دلسوزی و غیرت اسلامی- ایرانی و به انگیزه اصلاح معایب و رفع معضلات جامعه، راه‌حل‌هایی متفاوت با راه‌حل ما ارائه می‌کنند و این تفاوت دیدگاه نه‌تنها مشکل‌آفرین نیست، بلکه در یک میدان تضارب آرا و تعاطی افکار و اندیشه‌ها می‌تواند مفید و سازنده نیز باشد. در این تضارب و برخورد نظرات، اندیشه و رأی صائب و استواری متولد می‌شود که چه بسا هیچ یک از دو نظریه رقیب نباشد، بلکه نظریه سومی باشد که محصول مبارک گفت‌وگوست ولاغیر. آری، به‌رسمیت‌شناختن طرف مقابل و فرصت دانستن نظریه مخالف نه تهدید تلقی‌کردن آن، مقدمه برپایی گفت‌وگوی همدلانه و صمیمانه است. وقتی با چنین انگیزه مقدسی گفت‌وگو صورت بگیرد، طرف‌های گفت‌وگو به‌جای آنکه برای یکدیگر خط‌ونشان بکشند و بخواهند حرف خود را به هر قیمتی به کرسی بنشانند و حریف را به لطایف‌الحیل از میدان به‌در کنند، با خاطری آسوده و آرام به استماع سخنان یکدیگر می‌پردازند و چون نیت طرفین روشن‌شدن موضع حق و منطق صواب است، لاجرم در جهت نزدیک‌کردن مواضع و رفع نقاط افتراق گام برخواهند داشت. یکی از وجوه «اعتدال» که شعار دولت یازدهم است، فراهم‌کردن بستر و زمینه‌های گفت‌وگو در بعد برون‌مرزی و درون‌مرزی است. ترویج و تقویت این گفتمان به‌مثابه یک الگوی عملی موفق، به‌طورقطع ریشه‌های افراط و تفریط را خواهد خشکاند و میوه‌های شیرین و باطراوت این شجره مبارک را، که ریشه در ذهن و ضمیر حق‌طلبان دارد، بر همگان عرضه خواهد كرد. اگر کسانی بی‌توجه به ظرافت‌ها و ظرفیت‌های گفت‌وگو همچنان بر طبل تفرقه و نزاع می‌کوبند و منافع آنی خود را در جزم‌گرایی و غوغاسالاری جست‌وجو می‌کنند، خوب است یک‌بار دیگر این شعر سهراب را با خود زمزمه کنند: چشم‌ها را باید شست، جور دیگر باید دید!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.