دمین ژیفرون از کارگردانی «داستانهای وحشی» میگوید
عاشق سینمای دهه 70 هستم
«داستانهای وحشی» نام دمین ژیفرون را تا مدتها بر سر زبانها میاندازد؛ فیلمی که نمایش آن در کن با 10 دقیقه تشویق ایستاده تماشاگران پایان یافت و در جشنواره فیلم تورنتو هم تماشاگران آن را بسیار تحسین کردند. فیلمی که روی مرز تمدن و بدویت قدم برمیدارد و یک کمدی سیاه است که گاهی برادران کوئن را بهخاطر میآورد و گاهی آلفرد هیچکاک را. فیلمی که شاید از این کارگردانها چیزهایی وام گرفته باشد؛ اما اثری مستقل است. ژیفرون در مصاحبه زیر با نشریه «اینترویو» درباره شکلگیری این فیلم و ساختن آن توضیح میدهد.
شخصیتها در هرکدام از شش قصه «داستانهای وحشی» خیلی عصبانی هستند که البته قابلدرک است و از طرفی حس میشود این فیلم، طنز و کنایهای هم به دولتهای فاسد و متکی بر کاغذبازی باشد. شما برای نوشتن این فیلمنامه به تجربههای خودتان اتکا کردید؟
بله، من از زندگیهای واقعی تصاویری را قرض گرفتم. از زندگی خودم و کسانی که میشناسم و عروسیهایی که رفتهام؛ اما این تصویرها هیچکدام شبیه چیزهایی که در فیلم میبینیم خاتمه پیدا نکردند.
دقیقا میخواستم بپرسم که به مراسم عروسی شبیه آنچه در فیلم میبینیم رفتهاید یا خیر... .
(میخندد) نه، اما در عروسیهایی بودهام که آدمها چیزهایی میدانستند که عروس نمیدانست یا داماد از آن خبری نداشت. عروسیهایی بسیار پرخرج که همهچیز هم در آن تحت کنترل بود. قشنگ میشد خشونت و تنش را در این عروسیها حس کرد. من این تصاویر را به دنیای فانتزی و سینما آوردم و اندکی با این ایدهها بازی و آنها را به چیزی دیگر بدل کردم.
انگار دوست دارید سیل راه بیندازید!
دقیقا، اما باید این را هم بگویم که خشونت، قبل از علنیشدن و اجراشدن خشونت وجود دارد. یکی سوار ماشین مدلبالاست و یکی دیگر ماشینی قدیمی میراند. یکی در ماشین خود کولر پیشرفته دارد و دیگری باید پنجره را پایین دهد تا خنک شود. این خودش خشونت است. هر دو شخصیت، این ماشینها و این زندگی را به ارث بردهاند.
درست است. در معرفی فیلم آمده است که «داستانهای وحشی» درباره «ازدستدادن کنترل» است. مثلا همین اپیزود ماشینها که دو مرد را بهکارهای عجیبی وامیدارد... .
البته، این مشکل سیستم نظام است. نظام به شکلی طراحی شده که همه آدمها در آن نابود میشوند. تمام کسانی هم که برای نظام کار میکنند درواقع گروگان هستند. همه ما میدانیم که نظام برای منفعت ما طراحی نشده است. ما مصرفکننده و کمککننده هستیم و سود همه اینها برای عدهای معدود است؛ برای یک گروه اقلیت.
چیزی که آدم را ناراحت میکند این است که بهنظر میرسد شما بیشتر از مردم آمریکا، درباره این موضوع عصبانی هستید.
بهنظرم در کشورهای توسعهیافتهتر یا قدرتمندتر، مردم بیچاره مثل همین مردم آمریکا؛ همین مردمی که برای مصرفکنندگان آمریکا کالا تولید میکنند در آمریکا زندگی نمیکنند. البته برخی هم در آمریکا زندگی میکنند. من مطمئن هستم که شما خودتان حس میکنید که تبلیغات از شما سوءاستفاده میکند، همه سعی میکنند چیزی را به شما بفروشند.
بله، این درست است؛ اما خوبی زندگی در آمریکا این است که شما میتوانید خیلی چیزها را نادیده بگیرید و در این محیط خطرناک زندگی کنید و هیچ خبری از هیچچیزی نداشته باشید. در آرژانتین هم اوضاع به همین شکل است؟
البته که اینطور است. در همه دنیا همین سیستم و نظام مشغول کار است. یک مسئله جهانی است.
همان چیزی که شما «قفس» توصیفش کردید؟
بله، بله... . بهنظرم یک قفس است، یا یک اتاق با سقفی بسیار کوتاه که ما را مجبور میکند چهاردستوپا راه برویم. در خیلی از مسائل میشود این را حس کرد. نمونهاش این است که شما صبح با یک ماشین (ساعت) از رؤیا بیرون کشیده میشوید. من دختری پنجساله دارم و هروقت او را از خواب بیدار میکنیم، عصبانی است. من کاملا او را درک میکنم،. خواب یک نیاز طبیعی است. اینکه بخواهی بیشتر بخوابی شبیه نیاز آدم به رفتن به سرویس بهداشتی است. ما بهطور روزمره عادت میکنیم که در جریان زندگیمان اختلالی ایجاد شود. بهنظرم این نوعی خشونت است. من یک فیلمنامهنویس هستم، یعنی بیشتر اوقات مشغول این کار هستم. بعضیوقتها هم کارگردان هستم. برای همین هروقت بخواهم از خواب بیدار میشوم. و واقعا از این مسئله خرسند هستم، اما آدمهای اندکی چنین وضعیتی دارند و این اصلا امری طبیعی نیست و بهنظرم در دنیایی منطقی که برای ما طراحی شده، این کار باید طبیعی باشد. شما بیدار میشوید و کارهایتان را انجام میدهید.
بهنظرتان با این شکل برنامه زندگی، نگهداشتن آدمها در زندگی برای خود شما دشوار نشده است؟
چرا، شده. همهچیز قبل از اینکه ما به دنیا بیاییم مشخص شده است. خیلی سخت است که زندگی خود را داشته باشی و تصمیمهای خودت را بگیری. تصمیم بگیری ازدواج کنی یا نکنی؛ بخواهی با چقدر پول زندگی کنی یا بدون پول زندگی کنی.
یعنی شما یک نویسنده متولد شدهاید، از قبل کارتان مشخص شده بود؟
بهنظرم بله، نویسنده سینمایی. تا آنجا که یادم میآید همیشه عاشق سینما بودم. اولین تصاویری که از زندگی خودم یادم است، از تماشای فیلم است.
چه فیلمی؟
«سوپرمن» ریچارد دانر. آگاهی من از آنموقع شروع شد. من خیلیوقتها به آگاهی انسان که فکر میکنم آن را شبیه یک حلقه فیلم میبینم و برای من، اولین تصاویری که روی این حلقه ضبط شده همین فیلم است. من همیشه سراغ این تصاویر میروم. آن فیلم چیزی فرای زندگی بود. مردی در میان ستارگان در حال پروازکردن بود.
چه موقع فهمیدید که میخواهید فیلمساز شوید؟
بهنظرم لحظهای که متوجه این موضوع شدم 9 ساله بودم. تعطیلات بود و کلی دوربین در خانه داشتیم، چون پدرم دوست داشت از اعضای خانواده فیلم بگیرد. چندتا دوربین سوپرهشت داشت. همان دوربینی را داشتیم که مارتی مکفلای در «بازگشت به آینده» داشت. یکی از پسرعموهایم به من گفت یکی از دوستهایش در خانه یک فیلم داستانی ساخته و من دیدم چه کار معرکهای است، مخصوصا که خودم تمامی المانهای لازم برای ساختن یک فیلم را داشتم. همان تابستان بههمراه پسرعمو، مادر و پدربزرگم چند تا فیلم ساختم.
شاهکارهایی بودند، نه؟
(میخندد) نه، سعی کردم ادای بعضی از فیلمهای هیچکاک مثل «پرندگان» را که خیلی دوست داشتم، دربیاورم. یک فیلم هم ساختم شبیه «روانی» هیچکاک. برای این فیلم یک نقاب روی لنز دوربین گذاشتم و اعضای خانواده را در آپارتمان دنبال میکردم. فکر میکردم دارم یک فیلم ترسناک میسازم، اما وقتی شب فیلم را برای آنها پخش کردم همه خندیدند.
دوربین را پدرتان به شما داد؟
بله، برای همین هم هست که «داستانهای وحشی» به او تقدیم شده است. همهچیز را او به من داد. یکسال پیش فوت کرد، او مربی من بود. یک عشق فیلم واقعی بود. من از 9 سالگی شروع کردم به دیدن فیلمهای آلفرد هیچکاک و استنلی کوبریک. هشت سالم بود که «پدرخوانده» را دیدم. تصاویر این فیلمها همیشه با من ماندهاند.
دیدن فیلمهای بزرگ وقتی هنوز آنقدر بزرگ نشدهای که کامل درکشان کنی، تأثیر خاصی دارد.
بهنظرم کارگردانهای این نسل موفق نشدند فیلمهایی بسازند که همسطح فیلمهای کلاسیکی باشد که دوست دارم. خیلی فیلمهایشان را دوست دارم اما از جنبه کشف و بلندپروازی به نظرم ما «آروارهها» و «پدرخوانده» دوران خود را نساختیم.
به نظرت به این دلیل نیست که خودت داری در این زمانه زندگی میکنی؟
نه، چون حس میکنم وقتی آنموقع، آن فیلمها ساخته شدند هم نفسگیر بودند و هم قواعد بازی را تغییر دادند. بهنظرم اینروزها با دیدن فیلمی چنین حسی به من دست نمیدهد. بعضیوقتها نقدهای همانموقع را درباره همان فیلمهای قدیمی میخوانم و حس میکنم در فیلمهای جدید آن ایدههای قوی و تازه و آن بلندپروازی را نداریم. شاید دلیلش شیوه کار استودیوها باشد، به نظرم دیگر آدمهای زیادی دنبال آنطور فیلمنامهها یا ایدهها یا بلندپروازیها نیستند. تعداد کمی چنین دغدغهای دارند.
انگار امروز بیشتر مسئله پول در میان است.
آنموقع هم بود. «برخورد نزدیک از نوع سوم» کلی پول درآورد، «پدرخوانده» هم همینطور؛ اما به نظرم کسانی که حالا مسئول استودیوها هستند اقتصاد خواندهاند و آنقدرها به سینما علاقه ندارند و با کسانی که آن استودیوهای قدیمی را تأسیس کردند فرق دارند. شاید هم حق با شما باشد و من دارم گذشته را بزرگ میکنم؛ اما من سینمای دهه 1970 را خیلی بیشتر از دهه 1950 و 1940 دوست دارم. فیلمهایی که آن موقع ساخته شده، تأثیری عمیق روی من گذاشتند.
بهنظر میرسد خیلی با سرمایهداری مخالف هستید.
خب این مسئله جای صحبت دارد. واضح است که سرمایهداری نکات مثبت هم دارد. آنها فرصت انجام خیلی چیزها را در اختیار ما گذاشتند.
«داستانهای وحشی» نام دمین ژیفرون را تا مدتها بر سر زبانها میاندازد؛ فیلمی که نمایش آن در کن با 10 دقیقه تشویق ایستاده تماشاگران پایان یافت و در جشنواره فیلم تورنتو هم تماشاگران آن را بسیار تحسین کردند. فیلمی که روی مرز تمدن و بدویت قدم برمیدارد و یک کمدی سیاه است که گاهی برادران کوئن را بهخاطر میآورد و گاهی آلفرد هیچکاک را. فیلمی که شاید از این کارگردانها چیزهایی وام گرفته باشد؛ اما اثری مستقل است. ژیفرون در مصاحبه زیر با نشریه «اینترویو» درباره شکلگیری این فیلم و ساختن آن توضیح میدهد.
شخصیتها در هرکدام از شش قصه «داستانهای وحشی» خیلی عصبانی هستند که البته قابلدرک است و از طرفی حس میشود این فیلم، طنز و کنایهای هم به دولتهای فاسد و متکی بر کاغذبازی باشد. شما برای نوشتن این فیلمنامه به تجربههای خودتان اتکا کردید؟
بله، من از زندگیهای واقعی تصاویری را قرض گرفتم. از زندگی خودم و کسانی که میشناسم و عروسیهایی که رفتهام؛ اما این تصویرها هیچکدام شبیه چیزهایی که در فیلم میبینیم خاتمه پیدا نکردند.
دقیقا میخواستم بپرسم که به مراسم عروسی شبیه آنچه در فیلم میبینیم رفتهاید یا خیر... .
(میخندد) نه، اما در عروسیهایی بودهام که آدمها چیزهایی میدانستند که عروس نمیدانست یا داماد از آن خبری نداشت. عروسیهایی بسیار پرخرج که همهچیز هم در آن تحت کنترل بود. قشنگ میشد خشونت و تنش را در این عروسیها حس کرد. من این تصاویر را به دنیای فانتزی و سینما آوردم و اندکی با این ایدهها بازی و آنها را به چیزی دیگر بدل کردم.
انگار دوست دارید سیل راه بیندازید!
دقیقا، اما باید این را هم بگویم که خشونت، قبل از علنیشدن و اجراشدن خشونت وجود دارد. یکی سوار ماشین مدلبالاست و یکی دیگر ماشینی قدیمی میراند. یکی در ماشین خود کولر پیشرفته دارد و دیگری باید پنجره را پایین دهد تا خنک شود. این خودش خشونت است. هر دو شخصیت، این ماشینها و این زندگی را به ارث بردهاند.
درست است. در معرفی فیلم آمده است که «داستانهای وحشی» درباره «ازدستدادن کنترل» است. مثلا همین اپیزود ماشینها که دو مرد را بهکارهای عجیبی وامیدارد... .
البته، این مشکل سیستم نظام است. نظام به شکلی طراحی شده که همه آدمها در آن نابود میشوند. تمام کسانی هم که برای نظام کار میکنند درواقع گروگان هستند. همه ما میدانیم که نظام برای منفعت ما طراحی نشده است. ما مصرفکننده و کمککننده هستیم و سود همه اینها برای عدهای معدود است؛ برای یک گروه اقلیت.
چیزی که آدم را ناراحت میکند این است که بهنظر میرسد شما بیشتر از مردم آمریکا، درباره این موضوع عصبانی هستید.
بهنظرم در کشورهای توسعهیافتهتر یا قدرتمندتر، مردم بیچاره مثل همین مردم آمریکا؛ همین مردمی که برای مصرفکنندگان آمریکا کالا تولید میکنند در آمریکا زندگی نمیکنند. البته برخی هم در آمریکا زندگی میکنند. من مطمئن هستم که شما خودتان حس میکنید که تبلیغات از شما سوءاستفاده میکند، همه سعی میکنند چیزی را به شما بفروشند.
بله، این درست است؛ اما خوبی زندگی در آمریکا این است که شما میتوانید خیلی چیزها را نادیده بگیرید و در این محیط خطرناک زندگی کنید و هیچ خبری از هیچچیزی نداشته باشید. در آرژانتین هم اوضاع به همین شکل است؟
البته که اینطور است. در همه دنیا همین سیستم و نظام مشغول کار است. یک مسئله جهانی است.
همان چیزی که شما «قفس» توصیفش کردید؟
بله، بله... . بهنظرم یک قفس است، یا یک اتاق با سقفی بسیار کوتاه که ما را مجبور میکند چهاردستوپا راه برویم. در خیلی از مسائل میشود این را حس کرد. نمونهاش این است که شما صبح با یک ماشین (ساعت) از رؤیا بیرون کشیده میشوید. من دختری پنجساله دارم و هروقت او را از خواب بیدار میکنیم، عصبانی است. من کاملا او را درک میکنم،. خواب یک نیاز طبیعی است. اینکه بخواهی بیشتر بخوابی شبیه نیاز آدم به رفتن به سرویس بهداشتی است. ما بهطور روزمره عادت میکنیم که در جریان زندگیمان اختلالی ایجاد شود. بهنظرم این نوعی خشونت است. من یک فیلمنامهنویس هستم، یعنی بیشتر اوقات مشغول این کار هستم. بعضیوقتها هم کارگردان هستم. برای همین هروقت بخواهم از خواب بیدار میشوم. و واقعا از این مسئله خرسند هستم، اما آدمهای اندکی چنین وضعیتی دارند و این اصلا امری طبیعی نیست و بهنظرم در دنیایی منطقی که برای ما طراحی شده، این کار باید طبیعی باشد. شما بیدار میشوید و کارهایتان را انجام میدهید.
بهنظرتان با این شکل برنامه زندگی، نگهداشتن آدمها در زندگی برای خود شما دشوار نشده است؟
چرا، شده. همهچیز قبل از اینکه ما به دنیا بیاییم مشخص شده است. خیلی سخت است که زندگی خود را داشته باشی و تصمیمهای خودت را بگیری. تصمیم بگیری ازدواج کنی یا نکنی؛ بخواهی با چقدر پول زندگی کنی یا بدون پول زندگی کنی.
یعنی شما یک نویسنده متولد شدهاید، از قبل کارتان مشخص شده بود؟
بهنظرم بله، نویسنده سینمایی. تا آنجا که یادم میآید همیشه عاشق سینما بودم. اولین تصاویری که از زندگی خودم یادم است، از تماشای فیلم است.
چه فیلمی؟
«سوپرمن» ریچارد دانر. آگاهی من از آنموقع شروع شد. من خیلیوقتها به آگاهی انسان که فکر میکنم آن را شبیه یک حلقه فیلم میبینم و برای من، اولین تصاویری که روی این حلقه ضبط شده همین فیلم است. من همیشه سراغ این تصاویر میروم. آن فیلم چیزی فرای زندگی بود. مردی در میان ستارگان در حال پروازکردن بود.
چه موقع فهمیدید که میخواهید فیلمساز شوید؟
بهنظرم لحظهای که متوجه این موضوع شدم 9 ساله بودم. تعطیلات بود و کلی دوربین در خانه داشتیم، چون پدرم دوست داشت از اعضای خانواده فیلم بگیرد. چندتا دوربین سوپرهشت داشت. همان دوربینی را داشتیم که مارتی مکفلای در «بازگشت به آینده» داشت. یکی از پسرعموهایم به من گفت یکی از دوستهایش در خانه یک فیلم داستانی ساخته و من دیدم چه کار معرکهای است، مخصوصا که خودم تمامی المانهای لازم برای ساختن یک فیلم را داشتم. همان تابستان بههمراه پسرعمو، مادر و پدربزرگم چند تا فیلم ساختم.
شاهکارهایی بودند، نه؟
(میخندد) نه، سعی کردم ادای بعضی از فیلمهای هیچکاک مثل «پرندگان» را که خیلی دوست داشتم، دربیاورم. یک فیلم هم ساختم شبیه «روانی» هیچکاک. برای این فیلم یک نقاب روی لنز دوربین گذاشتم و اعضای خانواده را در آپارتمان دنبال میکردم. فکر میکردم دارم یک فیلم ترسناک میسازم، اما وقتی شب فیلم را برای آنها پخش کردم همه خندیدند.
دوربین را پدرتان به شما داد؟
بله، برای همین هم هست که «داستانهای وحشی» به او تقدیم شده است. همهچیز را او به من داد. یکسال پیش فوت کرد، او مربی من بود. یک عشق فیلم واقعی بود. من از 9 سالگی شروع کردم به دیدن فیلمهای آلفرد هیچکاک و استنلی کوبریک. هشت سالم بود که «پدرخوانده» را دیدم. تصاویر این فیلمها همیشه با من ماندهاند.
دیدن فیلمهای بزرگ وقتی هنوز آنقدر بزرگ نشدهای که کامل درکشان کنی، تأثیر خاصی دارد.
بهنظرم کارگردانهای این نسل موفق نشدند فیلمهایی بسازند که همسطح فیلمهای کلاسیکی باشد که دوست دارم. خیلی فیلمهایشان را دوست دارم اما از جنبه کشف و بلندپروازی به نظرم ما «آروارهها» و «پدرخوانده» دوران خود را نساختیم.
به نظرت به این دلیل نیست که خودت داری در این زمانه زندگی میکنی؟
نه، چون حس میکنم وقتی آنموقع، آن فیلمها ساخته شدند هم نفسگیر بودند و هم قواعد بازی را تغییر دادند. بهنظرم اینروزها با دیدن فیلمی چنین حسی به من دست نمیدهد. بعضیوقتها نقدهای همانموقع را درباره همان فیلمهای قدیمی میخوانم و حس میکنم در فیلمهای جدید آن ایدههای قوی و تازه و آن بلندپروازی را نداریم. شاید دلیلش شیوه کار استودیوها باشد، به نظرم دیگر آدمهای زیادی دنبال آنطور فیلمنامهها یا ایدهها یا بلندپروازیها نیستند. تعداد کمی چنین دغدغهای دارند.
انگار امروز بیشتر مسئله پول در میان است.
آنموقع هم بود. «برخورد نزدیک از نوع سوم» کلی پول درآورد، «پدرخوانده» هم همینطور؛ اما به نظرم کسانی که حالا مسئول استودیوها هستند اقتصاد خواندهاند و آنقدرها به سینما علاقه ندارند و با کسانی که آن استودیوهای قدیمی را تأسیس کردند فرق دارند. شاید هم حق با شما باشد و من دارم گذشته را بزرگ میکنم؛ اما من سینمای دهه 1970 را خیلی بیشتر از دهه 1950 و 1940 دوست دارم. فیلمهایی که آن موقع ساخته شده، تأثیری عمیق روی من گذاشتند.
بهنظر میرسد خیلی با سرمایهداری مخالف هستید.
خب این مسئله جای صحبت دارد. واضح است که سرمایهداری نکات مثبت هم دارد. آنها فرصت انجام خیلی چیزها را در اختیار ما گذاشتند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.